Najazd tatarski z 1575 roku

Wojska Sieniawskiego doganiając Tatarów, zostały ostrzelane przez załogę chocimską. Hospodar za pomoc udzieloną Tatarom, otrzymał część łupów. Najazd ten spowodował strach w samym Krakowie, gdzie pospiesznie zamykano bramy. Bezczynność wojsk Rzeczpospolitej spowodowała negatywne oceny szlachty. W połowie listopada na Podolu szykowano się do odparcia kolejnego najazdu, którym miał dowodzić Dewlet Girej w liczbie 20 tys. Pogłoski te okazały się nieprawdziwe. Część Kozaków pod wodzą Bohdana Różyńskiego pod koniec października wyruszyła z akcją odwetową na ułusy tatarskie.

Tatarzy zebrali rzekomo 44 tys. jasyru, około 40 tys. koni, 500 tys. bydła i jeszcze więcej owiec. Inne źródło podaje około 55 tys. jasyru. Mniejszą liczbę wziętych w jasyr można znaleźć u Ś. Orzelskiego, który podaje liczbę około 35 tys. osób. Jednak zapewne najbardziej bliską prawdy liczbę podaje J. M. Fredro – 19 tys. osób wziętych w jasyr. Daje to obraz, jak różne informacje można znaleźć w źródłach. Największe straty podczas tego najazdu ponieśli: hrabia Górka, któremu Tatarzy spalili wiele wiosek w okolicach Buska i Złoczewia (trzymanego wtedy w zastaw przez Samuela Zborowskiego), miecznik Wolski, który utracił w wyniku najazdu majątek – Podhajce, a także Sienieński, (niewymieniony z imienia, prawdopodobnie chodzi o Jana, który w 1577 r. posłował do Turcji) którego straty nie są opisane. W „biały jasyr” zostały wzięte: żona księcia Rożyńskiego oraz żona i córka sędziego buskiego Smelowskiego, z czego ta druga została później wykupiona. Niewielu miało takie szczęście i już nigdy nie powrócili do domu.

Skutki polityczne.

Stefan Batory  Zdj. Wikimedia Commons
Stefan Batory
Zdj. Wikimedia Commons

Pozytywnym skutkiem klęski z 1575 r. było szybsze porozumienie się szlachty i obranie na króla Stefana Batorego. Początkowo Turcja optowała za wyborem na tron „Piasta” Jana Kostki lub króla szwedzkiego Jana III. Ostatecznie, gdy wybrano księcia siedmiogrodzkiego, sułtan Murad III cieszył się z takiego obrotu spraw, co wyraził w liście przekazanym do Siedmiogrodu 6 lutego 1576 r. Ponadto Porta zatwierdziła wybór Krzysztofa Batorego na władcę Siedmiogrodu. Wybór Stefana na króla Polski sprawił, że sułtan nakazał Dewlet Girejowi, aby ten wyprawił Tatarów na Moskwę i do takiego najazdu faktycznie doszło. Sam król zatwierdzając pacta conventa zobowiązywał się, że zachowa pokój z Turcją i Tatarami. 23 kwietnia 1576 r. Batory wjechał do Krakowa, by kilka dni później zostać koronowanym. Podczas sejmu koronacyjnego dochodziły do sejmującej szlachty słuchy, potwierdzane przez hetmana Mikołaja Sieniawskiego, że chan szykuje się do kolejnej wyprawy. Większość uznała to wiadomości za nieprawdziwe albo przynajmniej przesadzone. Niestety, problemy stwarzali ponownie Kozacy, którzy napadli na ziemie tureckie, z czego król musiał się tłumaczyć przez posła w Stambule. Podczas pobytu króla w Toruniu 3 listopada 1576 r. przybył poseł chana Dewlet Gireja. Król chciał nie tylko zachowania pokoju z Tatarami, ale też zachęcał do wspólnego ataku na Moskwę. Dewlet Girej pisał o najeździe z 1575 r. w liście przedstawionym królowi w grudniu 1576 r. w Toruniu. Oczywiście chan uskarżał się na swawolnych Kozaków, którzy mimo zapewnień chana perekopskiego o sojuszu napadali na ziemie tureckie. List ten zawierał także stwierdzenie, że odwet nastąpił ze strony Adli Gireja, bez wiedzy chana. Najciekawsze wydaje się stwierdzenie, że Tatarzy słysząc, iż na króla Litwini chcą Iwana IV zamiast Batorego, postanowili interweniować. Pismo jest tak sformułowane, jakby ten najazd miał być jeszcze przysługą wyświadczoną Batoremu. Mimo to jesienią 1576 r. prawdopodobnie miał miejsce kolejny najazd na Rzeczpospolitą, który dotarł na Wołyń, jednak jeśli do niego doszło, musiał być przeprowadzony małymi siłami.

Zakończenie.

Co ciekawe, temat tego najazdu jest bardzo rzadko poruszany w książkach. Najbardziej może zdziwić, że w książce Podhorodeckiego o Chanacie Krymskim są wymieniane najazdy tatarskie na Moskwę, a nie ma ani słowa o najeździe z 1575 r., po którym południowe ziemie Rzeczpospolitej długo musiały być na nowo gospodarowane.

Autor tekstu:
Michał Olszewski


Bibliografia:


1. Bielski J., „Kronika Polska” Marcina Bielskiego, wyd. K. J. Turowski, t. 2, Sanok 1856.

2. Dopierała K., Stosunki dyplomatyczne Polski z Turcją za Stefana Batorego, Warszawa 1986.

3. Fredro J. M., Dzieje narodu polskiego pod Henrykiem Walezym, przeł. W. Syrokomla, Petersburg-Mohylew 1855.

4. Heidenstein R., Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, przetł. i wyd.
M. Gliszczyński, t. 1, Petersburg 1857.

5. Kempa T., Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2002.

6. Kempa T., Konstanty Wasyl Ostrogski (ok. 1524/1525-1608): wojewoda kijowski i marszałek ziemi wołyńskiej, Toruń 1997.

7. Orzelski Ś., Świętosława Orzelskiego „Bezkrólewia ksiąg ośmioro” 1572-1576, przeł. i wyd.
W. Spasowicz, t. 2 i 3, Petersburg-Mohylew 1856.

8. Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego, wyd. K. J. Turowski, Kraków 1858.

9. Plewczyński M., Wojny i wojskowość polska XVI w., t. 2, Zabrze 2012.

10. Początki panowania w Polsce Stefana Batorego 1575-1577, listy, uniwersały, instrukcje, wyd.
A. Pawiński, [w:] Źródła dziejowe, t. 4, Warszawa 1877.

11. Podhorodecki L., Chanat Krymski. Państwo koczowników na kresach Europy, Warszawa 2012.

12. Przybyliński R., Hetman wielki koronny Mikołaj Mielecki (ok. 1540-1585), Toruń 2002.

13. Serczyk W., Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 2008.

14. Solikowski J. D., Jana Dymitra Solikowskiego krótki pamiętnik rzeczy polskich pamięci godnych od zgonu Zygmunta Augusta (1572-1590). Tłum. W. Syrokomla, Petersburg-Mohylew 1854.

15. Stryjkowski M., Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wstęp M. Malinowski, t. 2, Warszawa 1846.

16. Walawender A., Kronika klęsk elementarnych w Polsce i w krajach sąsiednich w latach 1450-1586,
t. 2: Zniszczenia wojenne i pożary, Lwów 1935.

One Comment

  1. Pingback: Retoryka i perswazja w służbie ojczyzny – „Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów” J. Kochanowskiego – Lekcje z polskiego

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*