Kiedy w salach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie pojawiły się pudła z dokumentami oznaczonymi starannie kaligrafowanymi sygnaturami, nikt nie miał wątpliwości – to odkrycie wyjątkowe. Po raz pierwszy od stuleci światło dzienne ujrzały nieznane dotąd dokumenty Jana III Sobieskiego i jego rodziny, a także akta Tadeusza Kościuszki z czasów jego walk o wolność Rzeczypospolitej. Materiały, które przez dziesięciolecia spoczywały w prywatnych zbiorach, wróciły do narodowego zasobu.
Historyczny powrót do pamięci
7 listopada 2025 roku w warszawskim AGAD odbyła się konferencja prasowa, podczas której archiwiści uroczyście zaprezentowali nowe nabytki. Zbiór nazwano symbolicznie: „Zbiór dokumentów Sobieskich i Kościuszków”. Nie bez powodu – oba nazwiska są jak dwa bieguny polskiej historii: król, który ocalił Europę spod Wiednia, i naczelnik, który w imię wolności podniósł do walki naród zniewolony.
Jak powiedział dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych, to wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla polskiej kultury. Moment niezwykle ważny nie tylko dla środowiska archiwalnego, ale przede wszystkim dla całego społeczeństwa. Dzięki pracy i zaangażowaniu archiwistów do Archiwów Państwowych trafiają materiały, które przez dziesięciolecia pozostawały poza obiegiem naukowym, w prywatnych kolekcjach. Dziś zyskują one należne im miejsce w polskim dziedzictwie kulturowym. Każdy taki zbiór jest jak powrót utraconej części narodowej pamięci.
To właśnie ten powrót – z rąk anonimowych kolekcjonerów do państwowego archiwum – budzi dziś największe emocje wśród historyków.
Nieznane dotąd dokumenty Jana III Sobieskiego – świadectwo epoki
Jak podaje Archiwum Główne Akt Dawnych, dokumenty dotyczące rodziny Sobieskich to prawdziwa skarbnica. Obejmują one:
- akta członków rodziny królewskiej,
- kwity finansowe,
- oraz bogatą korespondencję polityczną i osobistą, w której odbija się codzienność XVII-wiecznej magnaterii.
Część z tych pism nigdy nie trafiła do rąk badaczy. Zawierają podpisy królewskie, pieczęcie, dopiski, a nawet poprawki w charakterze pisma samego monarchy. To źródła, które – jak podkreślają eksperci – mogą zmienić nasze rozumienie relacji dworu Sobieskich z europejskimi potęgami.
Niektóre z akt noszą osiemnastowieczne sygnatury Archiwum Radziwiłłów, co wskazuje, że pierwotnie znajdowały się w tej magnackiej kolekcji. Dopiero pod koniec XIX wieku, najprawdopodobniej w wyniku sprzedaży lub podziału majątku, trafiły do rąk prywatnych.
Podczas konferencji pokazano m.in.:
- akt podziału majątku pomiędzy synów Jana III Sobieskiego z 1698 roku, podpisany przez królową Marię Kazimierę,
- wywód przodków Teresy Kunegundy Sobieskiej,
- raport generała Jana Henryka Dąbrowskiego z 26 maja 1809 roku,
- oraz pamiątki już wcześniej należące do zasobu AGAD, w tym tłok pieczętny króla Jana III Sobieskiego, akt jego elekcji i miedzioryt Romeyna de Hooghe przedstawiający bitwę pod Chocimiem (1673).
Wszystko to razem tworzy spójny obraz dynastii, której pamięć – mimo burz dziejowych – przetrwała do dziś w narodowej świadomości.
Nieznane dotąd dokumenty Jana III Sobieskiego i spuścizna Kościuszki
Drugą część nowo pozyskanego zbioru stanowią akta związane z Tadeuszem Kościuszką. Ich zakres czasowy obejmuje lata 1543–1743, a wśród dokumentów znalazły się materiały dotyczące rodziny Kościuszków, a także jego działalności wojskowej.
Szczególne wrażenie na badaczach robią raporty i rozkazy pochodzące z okresu wojny w obronie Konstytucji 3 maja oraz powstania kościuszkowskiego. Wśród podpisów odnaleziono nazwiska najwybitniejszych polskich dowódców: Jana Henryka Dąbrowskiego, Józefa Jasińskiego, Karola Kniaziewicza i Józefa Zajączka.
Jednym z najcenniejszych dokumentów są raporty księcia Józefa Poniatowskiego składane Kościuszce w czasie działań wojennych. To bezpośrednie świadectwo strategii, napięć i dramatycznych decyzji, które kształtowały losy powstania.
Jak zaznaczył dr Paweł Pietrzyk, Zbiór dokumentów Sobieskich i Kościuszki to wyjątkowe źródło wiedzy o dwóch wielkich postaciach naszej historii, które w różnych epokach symbolizowały wolność i niepodległość Rzeczypospolitej. Wiele z tych źródeł nigdy nie było przedmiotem badań historycznych. Ich analiza pozwoli nie tylko pogłębić wiedzę o epoce, ale również zweryfikować niektóre fakty historyczne. Odzyskiwanie, zabezpieczanie i udostępnianie dziedzictwa dokumentacyjnego to nasza misja, którą realizujemy z dumą i poczuciem odpowiedzialności. Dlatego deklaruję, że po zakończeniu niezbędnych prac konserwatorskich i opracowaniu naukowym, kopie cyfrowe wszystkich tych dokumentów zostaną udostępnione w domenie publicznej.
To zapowiedź, która z pewnością ucieszy nie tylko historyków, ale i miłośników historii Polski.
Pamięć o utraconych archiwach
Archiwum Główne Akt Dawnych posiada najważniejsze polskie dokumenty historyczne, w tym zwłaszcza związane z historią Dawnej Rzeczypospolitej. Pozyskanie bezcennych dokumentów związanych z polskimi bohaterami narodowymi – Janem III Sobieskim oraz Tadeuszem Kościuszką – jest wspaniałym uzupełnieniem naszego zasobu, w znacznej części zniszczonego przez Niemców podczas II wojny światowej – przypomniał Robert Kostro, dyrektor AGAD.
Warto pamiętać, że w czasie okupacji niemieckiej archiwa państwowe w Warszawie zostały niemal doszczętnie spalone. Stracono wówczas około 90 procent zasobu, w tym bezcenne rękopisy i akta królewskie. Dzisiejsze odkrycia to zatem nie tylko sukces naukowy, ale także symboliczna odbudowa tego, co wydawało się utracone na zawsze.
Plany Archiwum na przyszłość
Konferencja była też okazją do przedstawienia planów na najbliższe lata. Archiwum Główne Akt Dawnych przygotowuje się do remontu i termomodernizacji Pałacu Raczyńskich, swojej siedziby zaprojektowanej przez Jana Chrystiana Kamsetzera i przebudowanej przez Henryka Lalewicza w okresie II Rzeczypospolitej.
W planach jest:
- osuszenie piwnic i wymiana instalacji technicznych,
- remont elewacji i odnowienie Sali Balowej, jednej z najpiękniejszych sal klasycystycznych Warszawy,
- kontynuacja programu digitalizacji zasobu archiwalnego,
- oraz nowe projekty popularyzatorskie skierowane do młodzieży i badaczy.
Jak zapowiedziano, w 2026 roku AGAD zorganizuje dużą wystawę poświęconą Statutowi Łaskiego, pomnikowemu zbiorowi prawa Królestwa Polskiego wydanemu w czasach Aleksandra Jagiellończyka. Dzieło to, wpisane na listę Pamięć Świata UNESCO, niedawno przeszło gruntowną konserwację i zostanie zaprezentowane publicznie w 520. rocznicę swojego powstania.
Odnalezienie nieznanych dotąd dokumentów Jana III Sobieskiego i akt Tadeusza Kościuszki to coś więcej niż odkrycie archiwalne. To dowód, że narodowa pamięć – choć czasem rozproszona, ukryta, zapomniana – potrafi wrócić do swoich źródeł.
Źródło: materiały prasowe Archiwum Państwowego
