Odkrycie fresku przedstawiającego portret Konstantyna XI Paleologa w Starym Monastyrze Taksjerów w Aigialeia rzuca nowe światło na historię Bizancjum. Ten jedyny współczesny wizerunek ostatniego cesarza, datowany na połowę XV wieku, zachwyca autentycznym przedstawieniem cesarskich insygniów i szczegółowym oddaniem rysów twarzy, co czyni go bezcennym świadectwem sztuki i polityki schyłkowego okresu imperium.
W katolikonie Starego Monastyru Taksjerów w Aigialeia, zlokalizowanym zaledwie 15 km od Aigio, odkryto dwie warstwy fresków o niezwykłej wartości artystycznej, pochodzące z późnego okresu bizantyńskiego.
Freski te są świadectwem estetyki charakterystycznej dla Konstantynopola. Podczas prac konserwatorskich archeolog dr hab. inż. Anastasia Koumousi zidentyfikowała w drugiej warstwie fresków, datowanej na połowę XV wieku, unikatowy portret Konstantyna XI Paleologa, ostatniego cesarza Bizancjum.
Minister Kultury Lina Mendoni podkreśliła znaczenie tego odkrycia, wskazując, że prace prowadzone w ramach konserwacji i restauracji zabytków wciąż dostarczają wyjątkowych świadectw historycznych.
Dzięki doświadczeniu i wiedzy zespołów naukowych Ministerstwa możliwe jest szczegółowe udokumentowanie takich odkryć. W tym przypadku odnaleziony fresk ukazuje jedyny znany współczesny portret Konstantyna XI Paleologa. Zdaniem badaczy, malarz nie wzorował się na oficjalnym portrecie cesarskim, lecz stworzył dzieło na podstawie własnej obserwacji wizerunku cesarza.
Portret Konstantyna XI Paleologa
Fresk przedstawia postać dojrzałego mężczyzny w cesarskich insygniach: luksusowym sznurze, jasnym tuniku oraz kamiennej koronie w kształcie krzyża. W dłoni trzyma on krzyżowe berło, a jego purpurowy płaszcz, haftowany złotem, zdobią medale z dwugłowymi orłami i koroną – symbole charakterystyczne dla dynastii Paleologów. Dwugłowe orły, wraz z innymi insygniami, jednoznacznie wskazują na cesarski status sportretowanego mężczyzny.
Portret Konstantyna XI Paleologa ma ogromne znaczenie historyczne i artystyczne. Jest to ostatni zachowany w malarstwie monumentalnym wizerunek cesarza bizantyńskiego, powstały w czasie jego panowania (6 stycznia 1449–29 maja 1453). W odróżnieniu od idealizowanych portretów cesarskich, ten fresk wiernie oddaje rysy fizjonomiczne cesarza. Ukazuje on dojrzałego mężczyznę o smukłej twarzy i charakterystycznych, zindywidualizowanych rysach, emanującego spokojem i godnością.
Malarz, który stworzył tę wyjątkową kompozycję, prawdopodobnie pochodził z Mystras, gdzie Konstantyn XI Paleolog spędził pięć lat jako despota, zanim został cesarzem. Portret jest powiązany z darowizną jego braci, Demetriosa i Tomasza, którzy wsparli renowację klasztoru po zakończeniu pierwszej wojny domowej między nimi (1449–1450). Akt ten, zgodnie z relacją Laonikosa Chalkokondylisa, został dokonany pod wpływem mediacji Konstantyna XI.
Konstantyn XI Paleolog
Był ostatnim cesarzem Bizancjum, sprawującym władzę w latach 1449–1453. Konstantyn był synem cesarza Manuela II Paleologa i Heleny Dragaš, córki serbskiego władcy Konstantyna Dragaša. Od 1428 roku pełnił funkcję współdespoty Morei na południu Grecji, jednak w 1448 roku musiał doświadczyć niszczycielskiego najazdu sułtana Murada II, który obrócił Moreę w ruinę.
Choć zawarto pokój, region zmuszony był płacić daninę. Po śmierci cesarza Jana VIII bezpotomnie w 1448 roku, Konstantyn został powołany do objęcia tronu. W tamtym czasie z dawnego imperium bizantyńskiego pozostała jedynie stolica – Konstantynopol – otoczony przez rozległe terytoria tureckie, oraz Morea i Trapezunt.
Jako władca Konstantyn z zapałem przystąpił do obrony Konstantynopola, licząc na pomoc z Zachodu, choć jej perspektywy były mgliste. Sytuacja pogorszyła się po objęciu tronu osmańskiego przez energicznego Mehmeda II w 1451 roku.
Zachód, zajęty własnymi konfliktami, takimi jak wojna stuletnia, czy ambicjami odbudowy Cesarstwa Rzymskiego przez władców takich jak Alfons V Aragoński, nie zareagował na zagrożenie. Próby Konstantyna nawiązania unii Kościołów spotkały się z niechęcią ludności, pamiętającej wcześniejsze niepowodzenia w relacjach z Zachodem.
Choć mury Konstantynopola były dobrze utrzymane, nie zdołały oprzeć się tureckim siłom, które dysponowały nowoczesną artylerią. 29 maja 1453 roku chrześcijańscy obrońcy miasta uczestniczyli w ostatniej mszy w kościele Hagia Sophia.
Następnego dnia Konstantyn zginął podczas walk na murach, dzieląc los swoich wojsk. Po masakrze i plądrowaniu miasta sułtan Mehmed II szybko zakończył grabież, by zabezpieczyć przyszłość nowej stolicy.
Mehmed II triumfalnie wkroczył do Konstantynopola, ogłaszając Hagia Sophia meczetem, który pozostawał miejscem kultu muzułmańskiego aż do przekształcenia go w muzeum w 1923 roku przez Mustafę Kemala Atatürka. W 2020 roku Hagia Sophia ponownie stała się meczetem z inicjatywy Recepa Tayyipa Erdoğana.
Upadek Konstantynopola 29 maja 1453 roku zakończył 21-wiekową historię Cesarstwa Rzymskiego. Morea i Trapezunt przetrwały jeszcze kilka lat – odpowiednio do 1460 i 1461 roku. Konstantyn XI, ostatni władca w linii sięgającej Juliusza Cezara i Augusta, zginął, a jego szczątki, podobnie jak wielu innych poległych, nie zostały odnalezione. Prawdopodobnie spoczywają w zbiorowej mogile, w nieznanym miejscu.
Źródło: culture.gov.gr
Fot. culture.gov.gr
