Organizacja Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Pomorzu Zachodnim

Najpóźniej oddziały powiatowe PUR zorganizowano w powiatach szczecińskim i świnoujskim, gdyż tereny te dopiero w październiku zostały przejęte przez polską administrację. Na siedzibę powiatu szczecińskiego wybrano Głębokie, gdzie w listopadzie 1946 roku przeniesiono Urząd Pełnomocnika Rządu. Natomiast w Świnoujściu Powiatowy Oddział PUR powołano dopiero w czerwcu 1946 roku co wiązało się z koniecznością czekania na uregulowanie statusu tych ziem. W grudniu 1945 roku powołano przy Oddziale Okręgowym tzw. stanowisko inspektora wojewódzkiego, który zgodnie z instrukcją ZC PUR z listopada 1945 roku personalnie podlegał Dyrektorowi Oddziału Wojewódzkiego, a w sprawach służbowo – dochodzeniowych Dyrektorowi ZC. Do jego obowiązków zaliczono kontrolę nad działalnością placówek PUR pod względem organizacyjnym, gospodarczym, finansowym i personalnym. Początkowa organizacja PUR – u na Ziemiach Zachodnich zakończyła się w grudniu 1945 roku.

Natomiast wraz z początkiem kolejnego roku rozpoczęła się repatriacja ludności niemieckiej i radzieckiej z granic państwa polskiego. W tym celu Pomorze Zachodnie zostało pokryte wieloma Punktami Zborczymi dla ludności niemieckiej. Z kolei dla obywateli radzieckich utworzono Punkt Etapowy w Szczecinie, który miał im zapewnić należytą opiekę i transport do miasta, a stamtąd na Śląsk, skąd wyjeżdżały pociągi do Związku Radzieckiego.

W sierpniu 1946 roku na Ziemiach Zachodnich doszło do nowego podziału administracyjnego. Wówczas to włączono w obręb województwa szczecińskiego 6 powiatów wyłączonych z niego w lipcu 1945 roku. Od tego momentu Oddział Wojewódzki PUR w Szczecinie zarządzał oddziałami powiatowymi w Białogardzie, Bytowie, Chojnie, Choszcznie, Człuchowie, Drawsku, Gryficach, Gryfinie, Kamieniu, Kołobrzegu, Koszalinie, Łobezie, Miastku, Nowogardzie, Pyrzycach, Sławnie, Słupsku, Stargardzie, Szczecinie, Szczecinku, Wałczu, Wolinie i Złotowie. Z kolei już dnia 14 lutego 1947 roku na polecenie ZC PUR Oddział Welecki i Szczeciński od marca zostały połączone i utworzyły Oddział Powiatowy Szczecin.

Wykazane po kontroli pewne braki wewnątrzorganizacyjne zobligowały ZC PUR do przeprowadzenia reorganizacji własnych placówek. I tak zgodnie z okólnikiem z dnia 24 lutego 1947 roku we wszystkich Oddziałach Wojewódzkich dotychczasowe działy statystyki i planowania przekształcono na działy statystyki i ewidencji. Tak samo uczyniono w oddziałach powiatowych na terenie Ziem Odzyskanych. Na szczeblu powiatu ponadto zreorganizowano referaty osadnictwa, tworząc w ich składzie na omawianym obszarze 5 podreferatów: osadnictwa rolnego, uwłaszczenia rolnego, osadnictwa nierolnego, uwłaszczenia nierolniczego, osadnictwa parcelacyjnego i spółdzielczego. Proces zmian zakończono wraz z końcem marca 1947 roku.

Ogłoszenie PUR dla osiedlających się w Szczecinie repatriantów
Ogłoszenie PUR dla osiedlających się w Szczecinie repatriantów

Rok 1947 zamknął największe nasilenie ruchu osiedleńczego. W związku z tym rozbudowany aparat administracyjny PUR w takim wymiarze stawał się niepotrzebny. Wobec tego wraz z końcem roku nastąpiła kolejna reorganizacja połączona z likwidacją niektórych referatów i Punktów Etapowych. Na mocy uchwały Zarządu Centralnego wydanej w dniu 26 sierpnia 1947 roku we wszystkich oddziałach powiatowych miano zlikwidować referaty: prawny, ewidencji i statystyki, transportowy, zdrowia oraz punkty etapowe. Wszystko to należało wykonać w czasie od października do grudnia wspomnianego powyżej roku. Jedynie oddziały powiatowe PUR w Koszalinie, Szczecinie, Szczecinku, Słupsku i Stargardzie nie zostały poddane żadnym zmianom. Wraz z zakończeniem pierwszego etapu reorganizacji ZC PUR wydał instrukcję, według której Wojewódzki Oddział PUR miał składać się tylko z 6 działów: ogólnego, finansowo – budżetowego, prawnego, osadnictwa, etapowego i transportowego. Kompetencje zlikwidowanych jednostek przejąć miały pozostałe.

Od połowy 1947 roku zasięg działalności organów PUR zmniejszał się praktycznie z każdym miesiącem. W 1948 roku w oddziałach powiatowych istniał tylko jeden referat ogólny, który miał współpracować z władzami administracyjnymi w kwestiach osiedleńczych. W tym miejscu warto wspomnieć, iż prawie pełną strukturę organizacyjną w tym czasie zachowały oddziały powiatowe w Koszalinie, Słupsku, Szczecinie, Stargardzie i Szczecinku, gdyż możliwości osadnicze w tych powiatach nie zostały ciągle wyczerpane. Z tych właśnie względów również Punkty Etapowe w Szczecinie, Szczecinku, Stargardzie i Słupsku uległy zamknięciu dopiero w 1950 roku.

Wraz ze stopniową likwidacją placówek PUR Zarząd Centralny wystosował dnia 18 maja 1948 roku zarządzenie polecające utworzenie Wojewódzkiego Biura Likwidacyjnego, na czele którego stał naczelnik mianowany przez Dyrektora Wojewódzkiego Oddziału PUR. Zadaniem wspomnianego biura było przeprowadzenie postępowania w sprawach dotyczących likwidacji mienia znajdującego się w dyspozycji terenowych placówek PUR. Na Pomorzu Zachodnim w roku 1950 doszło do wygaszenia wszystkich Oddziałów Powiatowych. Pierwszy, który mieścił się w Drawsku, zlikwidowano jeszcze w październiku 1949 roku, natomiast ostatni zlokalizowany w Szczecinie przestał istnieć wraz z końcem grudnia 1950 roku. Natomiast w związku z co prawda niewielkim, ale wciąż trwającym napływem repatriantów w Szczecinku, Stargardzie, Koszalinie i Słupsku w miejsce zlikwidowanych oddziałów powiatowych utworzono Referaty Repatriacyjno – Reemigracyjne, które funkcjonowały do pierwszych miesięcy roku 1951. Referat PUR w Stargardzie i Szczecinku zlikwidowano w styczniu, a w Koszalinie i Słupsku odpowiednio w lutym i marcu. Z kolei Oddział Wojewódzki PUR w Szczecinie całkowicie zaprzestał swej działalności w kwietniu 1951 roku.

Maciej Wierzchnicki

Bibliografia:

Czasopisma:

Banasiak S., PUR w latach 1944 – 1946, „Przegląd Zachodni”, 1961 r., nr 4.

Opracowania:

Banasiak S., Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945 – 1947, Poznań 1963.

Białecki T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej, Poznań 1969.

Czech – Wichura J., Repatriacja z Zachodu, PUR na Pomorzu Zachodnim, pr. zb., Szczecin 1947.

Golczewski K., Porzucona twierdza. Szczecin 1944-1945, Poznań 1967.

Kaczkowski S., Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950, Poznań 1963.

Milbert J., Osadnictwo na Pomorzu Zachodnim, PUR na Pomorzu Zachodnim, pr. zb., Szczecin 1947.

Osadnictwo polskie na Pomorzu Zachodnim 1945-1950 – mity i rzeczywistość, pr. zb. pod red. K. Kozłowskiego, Szczecin 2002.

Sowiński L., Punkty Etapowe PUR jako pierwsza pomoc repatriantom i przesiedleńcom, PUR na Pomorzu Zachodnim, pr. zb., Szczecin 1947.

Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950, Poznań 1977.

 

 

 

 

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*