Paulus. Trauma Stalingradu | Recenzja

Wśród książek historycznych nie znajdziemy biografii Friedricha Paulusa, wybitnego planisty wojskowego, głównodowodzącego 6. Armią Wehrmachtu na foncie wschodnim. Większość ludzi kojarzy go natomiast z pierwszą wielką porażką Niemiec w II Wojnie Światowej.

paulus-trauma-stalingradu-b-iext26096718Nie ulega wątpliwości, że Paulus był jedną z niewielu postaci, która miała wpływ na kształt wojny prowadzonej przez III Rzeszę. Ten wybitny planista urodził się 23 września 1980 roku Guxhagen w biednej rodzinie urzędniczej. Wychowany w epoce wilhelmińskiej wiedział, że nigdy nie dorówna statutem oficerom z rodzin szlacheckich, mimo wszystko wiązał swoją przyszłość z karierą wojskową. Po przegranej I Wojnie Światowej, Paulus piął się w hierarchii dowodzenia, ale jego kariera nabrała tempa dopiero po dojściu Hitlera do władzy. Jego służba miała głównie charakter sztabowy, ponieważ przejawiał do niej predyspozycje i zdolności. Przed rozpoczęciem II Wojny Światowej Paulus został szefem sztabu 10. Armii i z nią ruszył na podbój Polski, a później (po przemianowaniu Armii na 6.) wziął również udział w ataku na Francję i kraje Beneluksu. Ukoronowaniem jego pracy miało być planowanie i symulowanie działań wojennych na wschodzie, w tzw. operacji Barbarossa.

Omawiana pozycja autorstwa Torstena Diedricha jest pierwszą tego typu biografią Friedricha Paulusa. Jako wielki przegrany i pierwszy pojmany niemiecki feldmarszałek Rzeszy, Paulus został niemal wypchnięty z kart historii. A przecież zapomina się, że wiele udanych kampanii wojskowych nie mogłoby się odbyć bez jego udziału w planowaniu.

Torsten Diedrich jako pierwszy dokonał tak kompletnych badań na temat Paulusa. W swojej książce opisał każdy aspekt z jego życia, poczynając od najmłodszych lat, wstąpienia do wojska, pracy dla Reichswehry, a później Wehrmachtu. Opisuje ze szczegółami jego pracę w sztabach wojskowych i dowódcy 6. Armii pod Stalingradem. Ale też na tym nie poprzestaje – po tych wydarzeniach Paulus spędził dziesięć lat w niewoli sowieckiej, w których próbował odszukać siebie i wytłumaczyć z udziału w największej zbrodni przeciwko ludzkości.

Paulus został awansowany do rangi feldmarszałka 31 stycznia 1943 roku (rozkazem z 30 stycznia). Tego samego dnia Rosjanie okrążyli ostatnie punkty oporu i rozpoczęli rozmowy na temat bezwarunkowego poddania. Jednak Paulus nie zgodził się podpisać aktu kapitulacji z dwóch powodów: po pierwsze – delegował uprawnienia dowódcze na podwładnych, po drugie – ogłosił się osobą prywatną. Niemcy nie mieli siły i amunicji by protestować. Pozostałości tego, co było legendarną 6. Armią trafiło do niewoli. Korzystając z szerokiego dostępu do zmieszanego więźnia, NKWD zaczęło sondować, a następnie urabiać Paulusa, co wkrótce miało dać konkretny rezultat. Feldmarszałek nie był świadom, że stał się czarnym koniem propagandy Związku Sowieckiego, budząc w Niemcach strach wizją powrotu niemieckiej armii posłusznej sowietom. Od prostych deklaracji – życzeń imieninowych dla Stalina, do ostrego potępienia Hitlera i jego wojny w Norymberdze – Paulus stał się rzecznikiem komunistów.

Paulus wrócił do NRD jako jeden z ostatnich jeńców sowieckich. Władze NRD wiązały z nim wielkie plany. Został doradcą KVP, objął szefostwo instytutu historycznego w drezdeńskiej akademii. Zdecydowanie potępił przystąpienie RFN do NATO i decyzję o odbudowie armii. Były feldmarszałek wielokrotnie spotykał się z dziennikarzami, także zachodnimi. Próbował tłumaczyć swoją decyzję sprzed ponad dekady, kiedy trwał w sowieckim oblężeniu zamiast mobilizować siły i wyrwać się z niego.

Będący u kresu wytrzymałości, Paulus postanawia rozliczyć się ze Stalingradu pisząc książkę. Rozpoczyna w tym celu zapisywanie wspomnień i zbieranie dokumentów. Ma mu w tym pomóc utworzona na Uniwersytecie Drezdeńskim specjalny instytut. Feldmarszałek przegrywa walkę z chorobą układu nerwowego i umiera 1 lutego 1957 roku, jego prochy wracają do Baden-Baden, gdzie spoczywają w grobie żony.

Ocena feldmarszałka Paulusa jest zadaniem tak samo trudnym, jak było zbierania materiałów do tej książki. Paulus został żołnierzem, gdyż chciał się przyczynić do potęgi jego narodu. Wychowanemu w epoce cesarstwa wilhelmińskiego Paulusowi wpojono ideały, które ukształtowały jego światopogląd. Nic dziwnego, że w dobie Republiki Weimarskiej i stagnacji jego kariery, marzył o powrocie silnych Niemiec z silną armią. Nadzieję na powrót dawnej świetności był Hitler z jego wizją państwa nazistowskiego. Paulus w odróżnieniu do większości oficerów odnosił się do samego nazizmu z rezerwą. Niemniej darzył Hitlera zaufaniem i wierzył w jego geniusz polityczny i militarny. Dopiero po klęsce pod Stalingradem zaczął dostrzegać prawdziwe oblicze wodza i Wehrmachtu. Było wtedy za późno by cokolwiek zrobić. Nie można jednak powiedzieć, że feldmarszałek był odpowiedzialny za okrucieństwa wojenne. Potwierdzone jest, że po objęciu dowództwa nad 6. Armią, w skutek uchylonych przez niego rozkazów, ilość brutalnych incydentów z udziałem żołnierzy tej armii zmalała niemal do zeta. Paulus również jako jedyny z wysokich oficerów III Rzeszy przyznał się otwarcie do swoich win. Wykonywanie rozkazów wytłumaczył powodami militarno-strategicznymi, ale poczucie winy, które nim targało wynikało całkowicie z odpowiedzialności za rzeź dokonaną na podlegającej mu 6. Armii. Winy te próbował również odkupić wspierając zjednoczenie Niemiec w pokoju i demokracji, choć nie był świadom swojej roli jako marionetki i że nie miał faktycznie żadnego wpływu na te decyzje.

Książka Diedricha nie należy do łatwych w odbiorze. Jest to typowe opracowanie naukowe, w którym treść naszpikowana jest dużą ilością przypisów. Przypisy te umieszczono na końcu książki i zajmują 63 strony z 568 ogółem. Kolejne 53 strony zajmują źródła, wyjaśnienia skrótów oraz spisy map i wywiadów. Książka podzielona jest na sześć rozdziałów, a ich treść zajmuje 468 stron. Po stronie 288 wstawiono wkładkę ze zdjęciami. Z uwagi na przejrzysty i przystępny język książkę czyta się łatwo. Autor koncentruje się przede wszystkim na wędrówce Paulusa, ale w wielu miejscach poświęca jeden lub dwa akapity na objaśnienie zagadnień dotyczących historii, aby naszkicować czytelnikowi powody takiej lub innej sytuacji. Do plusów książki należy także dokładne przedstawienie zakresu badań. W kilku miejscach Diedrich podkreśla, gdy na jakiś temat informacje są niekompletne, lub jest potrzeba przeprowadzenia dodatkowych badań.

Pozycja warta polecenia przede wszystkim z uwagi na pierwszą kompletną biografię Friedricha Paulusa, ale także ponieważ w sposób dokładny uzupełnia wiedzę o II Wojnie Światowej i początkach NRD.

O autorze książki

Urodzony 20 grudnia 1956 roku w Berlinie Wschodnim Torsten Diedrich jest historykiem wojskowości, specjalizującym się w tematyce NRD i Układu Warszawskiego. W latach 1979-1984 studiował ekonomię i historię na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie. Po ukończeniu studiów pracował w Instytucie Historii Wojskowej NRD w Poczdamie. W 1989 roku obronił doktorat na temat polityki wojskowej SED w latach 1949-1955. Po zjednoczeniu Niemiec kontynuował pracę w Instytucie. Wielokrotnie pracował jako konsultant przy produkcji filmów dokumentalnych i fabularnych dla telewizji niemieckiej.

Ocena książki 6/6

 

Sebastian Janiszewski

 

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*