Choć emigracja polska do Chile kojarzy się głównie z Ignacym Domeyką, to jednak na przestrzeni dziejów kraj ten odwiedziło wiele innych Polaków. Zwłaszcza ci pierwsi Polacy w Chile, przybywający tam w XIX wieku, swoją walką, badaniami, odkryciami czy działalnością biznesową przyczynili się rozwoju tego wówczas młodego państwa.
Spis treści:
- Odkrycie i kolonizacja Chile
- Walka o niepodległość Chile
- Pierwsze wzmianki o Polakach w Chile
- Ignacy Domeyko
- Leonard Lachowski i jego burzliwe losy w Chile
- Stanisław Pągowski i jego tułaczka po świecie
- Inni Polacy w Chile w I połowie XIX wieku
- Polacy w Chile w dalszych latach XIX wieku
- Pierwsi Polacy w Chile – podsumowanie
Odkrycie i kolonizacja Chile
Chile to państwo położone w południowo-zachodniej części Ameryki Południowej. Pierwsza próba kolonizacji tego obszaru przez Hiszpanię miała miejsce w latach 1535-1537 za sprawą Diego de Almagro. Jego pobyt tam zakończył się jednak wraz z wieściami o wybuchu kolejnej wojny w Peru.
Trwałego podboju Chile dokonał dopiero Pedro de Valdivia[1] w 1540 roku. Nie złamał on jednak oporu rdzennych mieszkańców tych terenów – Araukanów (Mapuczów), którzy w niedługim czasie zniszczyli założone w 1541 roku przez kolonistów miasto Santiago.
Dopiero pomoc od Francisco Pizzara i przybycie nowych kolonistów pozwoliło ugruntować pozycję Hiszpanów w Chile. Udało się odbudować Santiago, a także założyć nadmorskie miasto Valparaiso.
Walki z Araukanami trwały jednak dalej i nawet, gdy wycofali się oni za rzekę Bio-Bio, to nadal uważali się za niepodległy lud i nie uznawali hiszpańskiej władzy.
Chile ostatecznie weszło w skład hiszpańskiego wicekrólestwa Peru. W 1778 roku obszar ten zyskał jednak status kapitanii generalnej. Od tego momentu Chile było podległe władzom w Limie[2] tylko formalnie. To niejako potwierdza też, że chilijskie społeczeństwo już wtedy czuło swoją odrębność.
Chile było zdominowane przez Kreolów i Metysów, a liczba czarnoskórych niewolników była tam stosunkowo niewielka. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, choć ważną gałęzią gospodarki było też kopalnictwo.
Aż do końca XVIII wieku był to dość spokojny obszar w kontekście walki o niepodległość. Brało się to głównie z tego, że głównym wrogiem mieszkańców Chile nie były centralne władze Hiszpanii, tylko wicekrólestwa Peru zgarniające za sprawą kupców limeńskich całą nadwyżkę z handlu z nimi. Dodatkowo, chilijskie społeczeństwo koncentrowało się wówczas na walkach z niestrudzonymi Araukanami.
Walka o niepodległość Chile
Pierwsze walki o niepodległości Chile rozgorzały w 1810 roku. Na wieść o usamodzielnieniu się leżącego w hiszpańskiej kolonii La Plata Buenos Aires, w Santiago rozpoczęły się demonstracje uliczne. Na ich skutek, do dymisji podał się kapitan generalny Chile – Francisco Garcia Carrasco.
Wkrótce buntownicy utworzyli juntę rządową, która stała się de facto pierwszą w pełni niezależną od Hiszpanii władzą w historii Chile. Jesienią 1811 roku po władzę dyktatorską sięgnął José Miguel Carrera. Rok później wprowadzono pierwszą w historii Chile konstytucję. Co istotne, nie proklamowała ona, ani republiki, ani niepodległości.
O Chile nie zapominał także wicekról Peru, który chcąc odzyskać władzę nad tym obszarem, wysłał tam swoje wojska wzmocnione oddziałami chilijskich rojalistów. Po dwóch latach krwawej wojny chilijski ruch niepodległościowy poniósł klęskę, a wszystkie jego reformy zostały anulowane.
Druga, skuteczna już próba walki o niepodległość Chile miała miejsce w 1817 roku. Wówczas to republikańska armia pod wodzą José de San Martína i Bernardo O’Higginsa pokonała wojska rojalistów, a sam O’Higgins został obwołany najwyższym naczelnikiem Chile[3]. Rządził on do momentu zrzeknięcia się władzy w 1823 roku. Jego następcą został Ramón Freire, za którego rządów Chile zostało w pełni wyzwolone.
Pierwsze wzmianki o Polakach w Chile
Pierwsze legendarne wzmianki o Polakach w Chile sięgają już XVI wieku i dotyczą hiszpańskich żołnierzy, wśród których niektórzy mieli mieć zniekształcone polskie nazwiska.
Niewiele wiadomo też o urodzonym w 1750 roku w województwie nowogródzkim Ksawerym Karnickim, którego życiorys do dziś budzi wiele wątpliwości. W 1774 roku wyemigrował on do Ameryki Południowej, po terenach której miał odbywać liczne podróże.
Najdłużej przebywał w Chile, jednak nie wiadomo co on tam właściwie robił. Znana jest tylko legenda, mówiąca że miał on zorganizować stamtąd wyprawę wielorybniczą do Australii. Do Europy Karnicki powrócił w 1791 roku. Zmarł w Cherburgu w 1801 roku.
Więcej wiadomo za to o Franciszku Duninie-Borkowskim, żołnierzu napoleońskim, który w 1808 roku miał brać udział w kampanii hiszpańskiej. Następnie w niewiadomych okolicznościach znalazł się w Londynie, gdzie zaprzyjaźnił się z bojownikami o niepodległość państw Ameryki Południowej.
Przyjaźń ta zaprowadziła go w 1813 roku do Chile, gdzie przez najbliższe lata przy boku O’ Higginsa walczył o niepodległość tego kraju. Uczestniczył chociażby w przełomowej bitwie pod Maipú w 1818 roku.
Za swoje zasługi był nawet dwukrotnie odznaczany. W 1819 roku ożenił się z Rafaelą Lecumberre, z którą doczekał się dwójki dzieci. Dunin-Borkowski pozostał w Chile do końca życia i zmarł tam w 1826 roku. Należy jednak zaznaczyć, że część badaczy podważa autentyczność losów tej postaci i podkreśla, że nie ma na ten temat wystarczającej ilości źródeł.
W temacie Franciszka Dunina-Borkowskiego warto też dodać, że Władysław Mazurkiewicz wspominał z kolei o pochodzącym z Gdańska Boskowskim, oficerze artylerii hiszpańskiej z początku XIX wieku, który w Chile został właścicielem kopalni srebra Agua Amarga. W źródłach można także znaleźć informacje o Juanie Cristobalu Borcoskim, także właścicielu kopalni srebra, ale przybyłym do Chile w 1744 roku.
Ignacy Domeyko – życie przed wyjazdem do Chile
Zdecydowanie większa ilość Polaków zaczęła napływać do Chile po upadku powstania listopadowego. Jednym z nich był urodzony w 1802 roku w Niedźwiadce Wielkiej Ignacy Domeyko.
W młodości kształcił się on w Kolegium Pijarów w Szczuczynie Litewskim (Nowogródzkim), a następnie studiował na Uniwersytecie Wileńskim. Od 1819 roku Domeyko był także członkiem tajnego studenckiego Towarzystwa Filomatów.
Za działalność tą został aresztowany w 1823 roku i był przez około rok więziony z Adamem Mickiewiczem[4] w klasztorze Bazylianów w Wilnie. Groziła mu nawet zsyłka na Sybir. Został jednak od niej uratowany dzięki pomocy stryja, z zawodu prawnika. Finalnie internowano go w rodzinnych majątkach we wsi na Zapolu, gdzie miał obowiązkowo przebywać do 1829 roku[5].
Napoleon Orda, Dwór Domeyki w Niedźwiadce Wielkiej. Źródło: Wikimedia Commons
W trakcie powstania listopadowego Domeyko walczył w 25. Pułku Piechoty. Po przegranej bitwie pod Szawlami 8 lipca 1831 roku zbiegł wraz z innymi powstańcami do Prus, gdzie był internowany do końca 1831 roku.
Początkiem 1832 roku udał się do Paryża, gdzie postanowił wznowić edukację. W 1837 roku ukończył wyższą Szkołę Górniczą i uzyskał tytuł inżyniera górnika. Jeszcze pod koniec tego samego roku Domeyko otrzymał od rządu chilijskiego propozycję 6-letniego etatu w Szkole Górniczej w La Sarena w regionie Coquimbo jako wykładowca chemii i mineralogii[6].
Domeyko skorzystał z propozycji i po długiej podróży 3 czerwca 1838 roku dotarł do La Serena.
Działalność Ignacego Domeyki w Chile
W szkole górniczej w La Sarena Domeyko pracował aż do 1846 roku. W ciągu pierwszych miesięcy pobytu tam szlifował on swój język hiszpański, stworzył pracownię naukową czy opracował własny program organizacji nauczania, za co zresztą powołano go do rady wychowania publicznego.
W przerwach od pracy Domeyko podejmował się też licznych podróży po Chile, prowadząc przy tym badania geologiczne. W 1842 roku podczas wyprawy w Andy zdołał nawet odkryć złoża miedzi, węgla kamiennego i żelaza. Wizytował także wiele kopalń, w których szukał sposobów na usprawnienie pracy górników.
Odwiedził też tereny zamieszkane przez Araukanów, których zresztą bardzo cenił. Szczególnie imponowała mu ich niestrudzona walka o niepodległość. Twierdził też, że nie należy ich podbijać, tylko ucywilizować. Ponadto, z jego inicjatywy w La Sarena założono towarzystwo, mające sprawować opiekę nad Araukanami oraz muzeum poświęcone ich kulturze i historii.
Pierwszy raz Domeyko chciał wrócić na ziemie polskie po wygaśnięciu 6-letniego kontraktu w 1844 roku. Pożar pracowni zmusił go jednak do przedłużenia pobytu. Kolejną próbę podjął w 1846 roku, gdy doszły go wieści o wybuchu powstania krakowskiego.
Władze Chile przekonały go jednak do pozostania i pozwoliły mu objąć katedrę chemii, mineraologii i fizyki na Uniwersytecie w Santiago.
Następne lata w życiu Domeyki obfitowały w wiele wydarzeń. W 1848 roku otrzymał on honorowe obywatelstwo Chile. W 1850 roku ożenił się z Enriquetą Sotomayor y Guzman, z którą doczekał się czwórki dzieci.
W 1851 roku został członkiem krakowskiego Towarzystwa Naukowego. Rok później przeprowadził reformę szkolnictwa wyższego w Chile. W 1867 roku wybrano go na rektora Uniwersytetu w Santiago i pełnił tę rolę aż do przejścia na emeryturę w 1883 roku.
W 1873 roku został członkiem Akademii Umiejętności w Krakowie. Warto też dodać, że mimo upływu wieku, Domeyko cały czas podejmował się podróży po Chile.
Ignacy Domeyko – ostatnie lata życia i pamięć o nim
Na ziemie polskie Domeyko powrócił dopiero po przejściu na emeryturę. Końcem lipca 1884 roku dotarł do Krakowa, gdzie przekazał przywiezione minerały z Chile Akademii Umiejętności i Uniwersytetowi Jagiellońskiemu.
Następnie udał się do rodzinnych ziem na Litwie. Jeszcze w tym samym roku Domeyko rozpoczął liczne podróże, głównie po Europie. Odwiedził m. in Francję i Włochy. Udał się także do Ziemi Świętej i Egiptu. W 1887 roku otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Domeyko wrócił do Chile wraz z synami w 1888 roku. Niestety w trakcie podróży ciężko zachorował. Udało mu się jednak dotrzeć do Chile, gdzie po krótkim czasie zmarł 23 stycznia 1889 roku i spoczął na Cmentarzu Generalnym w Santiago.
Jego pogrzeb zgromadził rzeszę osób w tym władze państwowe Chile. Dodatkowo w kraju tym ogłoszono po jego śmierci żałobę narodową. W 1903 roku władze chilijskie wydały w 5 tomach jego prace naukowe.
Ignacy Domeyko to bez wątpienia najwybitniejsza postać w historii polskiej emigracji do Chile. Swoimi badaniami, odkryciami czy reformami przyczynił się do rozwoju tego państwa, jak i całej nauki. Sławą postać ta cieszy się zresztą do dziś, na co dowodem jest ponad 140 obiektów nazwanych jego nazwiskiem: pasmo górskie Cordilliera de Demoyko i miejscowość Pueblo Domeyko w Chile, planetoida Domeyko czy kwiat Viola Domeycana.
Niestety jednak nadal Ignacy Domeyko bardziej rozpoznawalny jest w Chile, niż w swoim ojczystym kraju.
Leonard Lachowski i jego burzliwe losy w Chile
Innymi przykładami osób, które przybyły do Chile po upadku powstania listopadowego są dwaj przyjaciele Ignacego Domeyki. Jednym z nich był urodzony w 1803 roku w Kulkulnie na Wołyniu Leonard Lachowski.
Służył on w powstaniu listopadowym jako porucznik, najpierw w wojskach rosyjskich, a po dostaniu się do niewoli polskiej przeszedł na stronę rewolucjonistów. Po upadku powstania przedostał się do Francji i rozpoczął naukę w szkole górniczej w Saint-Étienne.
Następnie pracował jako pomocnik inżynier w zakładach hutniczych w Le Creusot. Podobnie jak Domeyko, otrzymał on propozycję pracy od rządu chilijskiego, którą ostatecznie przyjął.
Do Chile przybył w 1840[7] roku, gdzie zajmował się wydobyciem węgla kamiennego. Wielokrotnie jednak popadał w konflikty ze swoimi przełożonymi, co zmusiło go do zmiany pracy i na własną rękę zaczął wytapiać miedź.
Po kilkunastu latach ciężkiej pracy zdołał dorobić się i zakupił majątek w Rancagua, gdzie pod koniec życia zajmował się gospodarstwem. Posiadał chociażby młyny czy winnicę. Ożenił się również i doczekał czwórki dzieci.
Lachowski zmarł w 1873[8] roku i został pochowany na cmentarzu w Santiago. Podobnie jak w przypadku Domeyki, na jego pogrzebie obecnych było wielu oficjeli państwowych.
Stanisław Pągowski i jego tułaczka po świecie
Z kolei drugi przyjaciel Domeyki – Stanisław Pągowski urodził się w 1800 roku w miasteczku Dagba w guberni witebskiej. Od 1820 roku służył w armii Królestwa Polskiego. Brał udział w powstaniu listopadowym, gdzie za swoje zasługi otrzymał złoty krzyż Virtuti Militari. W 1832 roku trafił do Francji, zamieszkał w Paryżu i wstąpił do Komitetu Narodowego Polskiego.
W następnych latach przebywał w Tunisie, gdzie został instruktorem armii tamtejszego beja. Działał też w Turcji, pomagając w organizacji tamtejszej armii generałowi Wojciechowi Chrzanowskiemu. Został jednak stamtąd pod naciskiem rosyjskich władz wydalony.
Udał się do Anglii, skąd po otrzymaniu listów polecających od lorda Dudleya Stuarta rozpoczął tułaczkę po świecie. Dotarł do Australii, następnie do Kalifornii w Stanach Zjednoczonych, aż w końcu osiadł w Chile, gdzie zajmował się chociażby poszukiwaniem złota czy zakładaniem ogrodów.
Na ziemie polskie powrócił w 1863 roku. Po przybyciu do Grodna został jednak aresztowany za posiadanie amerykańskiego obywatelstwa. Był więziony przez 9 miesięcy, groziła mu nawet wywózka na Sybir. Udało się mu jednak jej uniknąć i finalnie został odesłany przez władze rosyjskie do Prus, a stamtąd udał się do Francji. Zmarł w 1867 roku w Carpentras.
Inni Polacy w Chile w I połowie XIX wieku
Wśród Polaków, którzy znaleźli się w Chile w I połowie XIX wieku należy też wskazać urodzonego w 1803 roku Edwarda Fergusa, występującego w źródłach także jako „Fergiss”. Służył on w carskiej armii, z której to po wybuchu powstania listopadowego miał przejść na stronę polską, bądź bezpośrednio uciec do Europy.
W 1834 roku trafił na Gwadelupę, gdzie poznał francuskiego barona Karola de Thierry. Razem z nim zaczął wieść awanturnicze życie, udając się najpierw na Markizy, a następnie na Tahiti, gdzie zorganizował dla barona 18-osobową armię.
Gdy Fergusowi znudziło się dowodzenie wojskiem, w grudniu 1835 odpłynął do Valparaiso. Nieznana jest jednak tam jego działalność. Na Tahiti wrócił w 1842 roku, gdzie prowadząc lekkie życie, zmarł w 1853 roku.
Chile w trakcie swojej podróży po Ameryce Południowej w latach 1836-1838 odwiedził także Paweł Edmund Strzelecki. Będąc tam, skupiał się on przede wszystkim na badaniu ośrodków górniczych oraz analizie zastosowania związków chemicznych w rolnictwie.
Interesowała go również kultura Indian, co potwierdza jego wyprawa do ziem zamieszkałych przez Araukanów. Na wybranych obszarach prowadził też obserwacje meteorologiczne. Co ciekawe, Wacław Słabczyński stwierdził nawet, że Ignacy Domeyko podczas swoich podróży wędrował jak gdyby śladami Strzeleckiego[9].
Należy wymienić też niejakiego Postępskiego, właściciela hotelu w Valparaiso. Z kolei zarządcą jednego z magazynów w tym mieście miał być nieznany z imienia Łapiński.
Z początku lat 50. XIX wieku, Chile podczas swojej podróży po Ameryce Południowej i Środkowej zwiedził botanik i ogrodnik– Józef Warszewicz. Z kolei w 1853 roku niejaki Rymarkiewicz miał zostać zatrudniony w hucie miedzi Lachowskiego.
Polacy w Chile w dalszych latach XIX wieku
W dalszych latach XIX wieku do Chile docierali nadal nieliczni Polacy. Niektórzy przybywali tam z Brazylii lub Argentyny. Być może dotarła do Chile jakaś grupa Polaków z zaboru pruskiego.
Jak pisała Izabela Klarner-Kosińska: w niektórych rodzinach polskich, jak Kiełczewskich i Dąbrowskich istniała tradycja, że przodkowie ich przybyli tu [do Chile] jako emigranci z Francji[10].
Niektórzy członkowie takich rodzin jak Niedbalscy czy Janiszewscy osiedlili się w Chile pod koniec XIX wieku. Bywali też tacy, którzy przebywali w Chile przez krótki okres czasu, jak Edward Aleksander Raczyński czy syn Józefa Ignacego Kraszewskiego – inżynier Jan Kraszewski.
Ciekawa jest historia urodzonego w Siedlcach księdza Mateusza Matulskiego. Po ukończeniu lubelskiego seminarium i dwuletnim pobycie w Warszawie został on wysłany do Rzymu, by tam kontynuować edukację. Po ukończeniu Collegium Romanum oddelegowano go do Chile, gdzie został proboszczem w osadzie karnej Punta Arenas. Prowadził tam też szkołę elementarną
Znane są wydarzenia z jego udziałem z 1877 roku, kiedy to stanął on w opozycji do decyzji gubernatora Punta Arenas, który w ramach laicyzacji zakazał m. in tworzyć bractwa kościelne.
Matulski w imię walki o wiarę kazał wówczas nawet wykopać z miejscowego cmentarza zwłoki nieochrzczonej osoby. Stanął on też na czele żołnierzy, którzy próbowali wywołać w Punta Arenas bunt wobec władzy. Dalsze losy Matulskiego są nieznane, choć jak wynika z relacji zamieszczonej w „Wędrowcu” w 1880 roku, musiał on dalej pełnić posługę w Chile.
Pod koniec XIX wieku w Chile pojawiło się również wielu wybitnych badaczy. Byli to chociażby geolodzy: Rudolf Zuber, który poszukiwacz ropy naftowej i węgla czy Henryk Babiński, któremu sławę przyniosło odkrycie w południowych Chile w 1893 roku ogromnych pokładów węgla. Z kolei badaniami botanicznymi zajmował się Hugo Zapałowicz, zaś obserwacje etnograficzne prowadził Józef Siemiradzki.
Pierwsi Polacy w Chile – podsumowanie
Chile, podobnie jak wiele innych państw Ameryki Południowej, było pierwotnie hiszpańską kolonią, podbitą przez Pedro de Valdivia w połowie XVI wieku. Niepodległość zdołało ostatecznie wywalczyć w 1817 roku, a władzę nad nim objął Bernardo O’Higgins.
Pierwsze wzmianki o Polakach w Chile są głównie legendami mówiącymi o pobycie tam hiszpańskich żołnierzy z przekształconymi polskimi nazwiskami czy podróżniku Ksawerym Karnickim. Więcej wiadomo za to o żołnierzu napoleońskim, Franciszku Duninie Borkowskim, który walczył o niepodległość Chile. Jednak i jego losy budzą do dziś wiele wątpliwości.
Większa liczba Polaków dotarła do Chile po upadku powstania listopadowego. Wśród nich był Ignacy Domeyko, który w trakcie prawie 50-letniego pobytu tam wykładał na dwóch uczelniach, wpłynął na rozwój chilijskiej edukacji, podróżował po kraju, prowadził liczne badania, dokonał szeregu odkryć i wreszcie angażował się w pomoc na rzec Araukanów . Swoimi dokonaniami wpłynął on na rozwój Chile jak i całej nauki.
Do Chile dotarli też dwaj przyjaciele Domeyki, powstańcy listopadowi – Leonard Lachowski i Stanisław Pągowski. Pierwszy z nich, po niepowodzeniach na państwowym stanowisku zaczął samemu wytapiać miedź, dzięki czemu zdołał się nieźle dorobić.
Z kolei Pągowski po upadku powstania listopadowego tułał się po świecie. Przebywał we Francji, Tunisie, Turcji, Australii, USA, aż w końcu dotarł do Chile, gdzie zajmował się poszukiwaniem złota czy zakładaniem ogrodów.
W Chile przez kilka lat przebywał też polski awanturnik Edward Fergus. Kraj ten w trakcie swojej podróży po Ameryce Południowej odwiedził także Paweł Edmund Strzelecki. Swoje badania prowadził tam też botanik Józef Warszewicz.
W drugiej połowie XIX wieku do Chile nadal napływali nie liczni Polacy, docierający tam m. in. z Brazylii czy Argentyny. Znane są przypadki osiedlenia się tam przedstawicieli rodzin Niedbalskich czy Janiszewskich.
Do Chile wysłany został też ksiądz Matulski, który stanął na czele buntu przeciwko prowadzącemu laicyzację gubernatorowi Punta Arenas. Pod koniec XIX wieku do Chile przybyło też kilku wybitnych badaczy: Rudolf Zuber, Henryk Babiński, Hugo Zapałowicz czy Józef Siemiradzki.
Choć emigracja polska do Chile w XIX wieku nie była zbyt liczna i ustępowała ona zdecydowanie emigracji do Brazylii czy Argentyny, to jednak miała ona swój wyjątkowy charakter.
Wśród polskich emigrantów do Chile znaleźli się żołnierze, naukowcy, podróżnicy czy awanturnicy. Wielu z nich zapisało się na trwałe w historii tego kraju, Co warto też zauważyć, wielu z nich zdecydowało się pozostać w Chile na stałe. Zresztą do dziś mieszkają tam potomkowie Ignacego Domeyki czy Leonarda Lachowskiego.
Bibliografia:
- Będkowski Mateusz, Polacy na krańcach świata. XIX wiek, Warszawa 2018.
- Bielecki Robert, Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, t. 2-3, Warszawa 1996-1998.
- Bodziany Marek i Smolarz Karolina, History and contemporaneity of Polish emigration to Chile, „Scientific Journal of the Military University of Land Forces”, v. 52, nr 2, Wrocław 2020, s. 225-244.
- Budrewicz Olgierd, Polacy w Chile. W Sto lat pod Domeyce, „Przekrój”, nr 1041, Kraków 1965.
- Budrewicz Olgierd, Z ziemi polskiej do Chile, „Przekrój”, nr 1042, Kraków 1965.
- Domeyko Ignacy, Moje podróże (pamętniki wygnańca), t. 1-3, Wrocław – Warszawa – Kraków 1962-1963.
- Domeyko Ignacy, Listy do Władysława Laskowicza, red. Elżbieta Nieciowa, Warszawa 1976.
- Dzieje Ameryki Łacińskiej, 1750-1870/1880, t. 1, red. Tadeusz Łepkowski, Warszawa 1977.
- Chile. Historia, Encyklopedia PWN [dostęp 02.09.2024].
- Klarner-Kosińska Izabela, Polonia w Chile [w:] Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, red. Marcin Kula, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1983, s. 206-214.
- Łątka Jerzy, Słownik Polaków w Imperium Osmańskim i Republice Turcji, Kraków 2005.
- Malinowski Mariusz, Polacy w Chile [w:] Relacje Polska – Chile. Historia i współczesność, red. Katarzyna Dembicz, Warszawa 2002, s. 59-74.
- Mazurkiewicz Władysław, Boliwia – Chile [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach świata. Słownik encyklopedyczny, red. Władysław Pobóg-Malinowski, t. 1, z. 1, Warszawa 1939, s. 36-42.
- Miłkowski Tadeusz, Machcewicz Paweł, Historia Hiszpanii, Wrocław 1998.
- Mucha Danuta, Polacy w Ameryce Łacińskiej. Słownik biobibliograficzny, Łódź 2016.
- Paradowska Maria, Polacy w Ameryce Południowej, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1977.
- Paszkowski Lech, Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940, Toruń–Melbourne 2008.
- Pertek Jerzy, Polacy na szlakach morskich świata, Gdańsk 1957.
- Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Zbigniew Dobosiewicz, Waldemar Rómmel, Lublin 1977.
- Sitek Filip, Pierwsi Polacy w Australii i Oceanii, Historykon, [dostęp 02.09.2024].
- Słabczyńscy Wacław i Tadeusz, Słownik podróżników polskich, Warszawa 1992.
- Słabczyński Wacław, Paweł Edmund Strzelecki. Podróże – odkrycia – prace, Warszawa 1957.
- Słabczyński Wacław, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973.
- Słabczyński Tadeusz, Podróżnicy polscy w Australii i Oceanii, Warszawa 2020.
- Smolana Krzysztof, Dzieje Polaków w Chile, „Studia Polonijne”, t. 14, Lublin 1992, s. 71-102.
- U południowego cypla Ameryki, „Wędrowiec”, nr 196, Warszawa 1880.
- Wójcik Zbigniew, Ignacy Domeyko. Litwa – Francja – Chile, Warszawa – Wrocław 1995.
- Zieliński Stanisław, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1933.
[1] Co ciekawe, Pedro de Valdivia był wcześniej jednym z uczestników wyprawy do Chile Diego de Almagro.
[2] Lima – stolica wicekrólestwa Peru.
[3] Początkowo główny wpływ na politykę Chile miał nieposiadający tam formalnej władzy San Martin oraz członkowie założonej przez niego loży masońskiej Lautaro.
[4] Domeyko był też pierwowzorem bohatera III części Dziadów – Żegoty. Taki zresztą był tego jego pseudonim.
[5] Finalnie został tam również po upłynięciu okresu internowania.
[6] Ostatecznie uczył tam też innych przedmiotów w tym fizyki czy geologii.
[7] Niektóre źródła podają rok 1839.
[8] Niektóre źródła podają rok 1872.
[9] W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 310.
[10] I. Klarner-Kosińska, Polonia w Chile [w:] Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, red. Marcin Kula, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1983, s. 209.
Filip Sitek
