25 sierpnia 2025 roku w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych podpisano umowę otwierającą etap prac wykonawczych przy modernizacji zabytkowego gmachu przy ul. Rakowieckiej 2D. To historyczna chwila – właśnie tam powstanie pierwsza samodzielna siedziba Narodowego Archiwum Cyfrowego (NAC).
Podpisanie dokumentów miało wyjątkowo uroczysty charakter. W wydarzeniu wzięli udział m.in. Marta Cienkowska, Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych, a także Piotr Zawilski, dyrektor NAC. Po stronie wykonawcy kontrakt podpisał Marcin Baran, wiceprezes firmy BAUDZIEDZIC, natomiast rolę inwestora zastępczego powierzono spółce ZBM S.A. z Warszawy.
Nowa siedziba ma zostać oddana do użytku w IV kwartale 2027 r. i będzie kosztowała ponad 81 mln zł. Finansowanie inwestycji w całości zapewniło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Jak podkreśliła podczas swojego wystąpienia Marta Cienkowska:
To coś więcej niż infrastruktura. To dowód, że Polska traktuje swoją historię bardzo poważnie i że budujemy państwo świadome swojej przeszłości. I chcę to powiedzieć absolutnie bardzo mocno: nie ma nowoczesnego państwa bez silnej polityki pamięci. A nie ma polityki pamięci bez Archiwów. I Archiwa to nie są tylko magazyny dokumentów, ale jest to absolutnie żywa pamięć narodu.
Pierwsza samodzielna siedziba NAC w zabytkowych Koszarach Mokotowskich
Wybrany budynek przy ul. Rakowieckiej 2D był częścią dawnych Koszar Mokotowskich. To obiekt wzniesiony na początku XX wieku, posiadający ceglaną elewację i bogato zdobione gzymsy – typowe dla architektury militarnej tego okresu. Zabytek został przekazany w trwały zarząd Narodowemu Archiwum Cyfrowemu decyzją nr 129/BM/WMSP/2022 z dnia 8 kwietnia 2022 r.
Plan modernizacji obejmuje:
- zachowanie i odnowienie walorów konserwatorskich fasad,
- pełne dostosowanie wnętrz do wymogów nowoczesnego archiwum cyfrowego,
- stworzenie przestrzeni, która połączy funkcje techniczne z edukacyjnymi i wystawienniczymi.
Jak podkreślił dr Paweł Pietrzyk:
Przebudowa Rakowieckiej 2D to inwestycja o wielowymiarowym znaczeniu. Z jednej strony zabezpieczamy i modernizujemy ważny zabytek – część dawnych Koszar Mokotowskich – z drugiej tworzymy przestrzeń niezbędną do bezpiecznego przechowywania i udostępniania cyfrowych kopii naszych archiwów oraz dokumentów elektronicznych. To miejsce, w którym tradycja spotyka przyszłość: serwerownia najwyższej klasy, pracownie digitalizacji i przestrzenie edukacyjne pozwolą nam działać skuteczniej i służyć badaczom oraz obywatelom. Cieszę się, że podpisanie umowy następuje dokładnie w 70. rocznicę powołania Archiwum Dokumentacji Mechanicznej, czyli późniejszego Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Nowoczesna infrastruktura – serwerownie, digitalizacja i przestrzeń dla obywateli
Po zakończeniu przebudowy powierzchnia użytkowa budynku przy ul. Rakowieckiej 2D wyniesie około 2630 m². Projekt zakłada stworzenie przestrzeni, które zapewnią najwyższe standardy w zakresie bezpieczeństwa cyfrowego i wygody użytkowników.
W nowej siedzibie znajdą się m.in.:
- nowoczesna serwerownia o parametrach odpowiadających rygorystycznym wymaganiom bezpieczeństwa informatycznego, z możliwością dalszej rozbudowy,
- wyspecjalizowane pracownie digitalizacji, zdolne obsługiwać nie tylko potrzeby NAC, ale i innych Archiwów Państwowych,
- czytelnia dla badaczy, sale wystawiennicze i przestrzenie edukacyjne,
- pomieszczenia biurowe w pełni dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.
Wszystkie te rozwiązania mają obsługiwać kluczowe systemy, w tym Archiwum Dokumentów Elektronicznych, Centralne Repozytorium Cyfrowe Archiwów Państwowych oraz rozwijane przez NAC narzędzia cyfrowe, takie jak serwis szukajwarchiwach.gov.pl czy Zintegrowany System Informacji Archiwalnej (ZoSIA).
Co ważne, przeniesienie działalności Narodowego Archiwum Cyfrowego z dotychczas użyczanych pomieszczeń w Archiwum Akt Nowych pozwoli zwolnić część powierzchni tej instytucji centralnej, poprawiając jej sytuację lokalową.
Pierwsza samodzielna siedziba NAC a przygotowania do inwestycji
Proces doprowadzenia do realizacji tej strategicznej inwestycji trwał kilka lat. Obejmował on wszystkie standardowe etapy administracyjne, projektowe i konkursowe, w tym konsultacje architektoniczne i konserwatorskie.
Ważniejsze etapy przygotowań:
- w 2023 roku rozstrzygnięto konkurs architektoniczny organizowany ze Stowarzyszeniem Architektów RP – pierwszą nagrodę zdobyła pracownia CH+ Architekci Wojciech Chrzanowski,
- projekt architektoniczno-budowlany zatwierdzono 19 grudnia 2023 r.,
- 12 kwietnia 2024 r. uzyskano pozwolenie na budowę przyłącza energetycznego ze stacją transformatorową,
- 29 listopada 2024 r. zatwierdzono projekt wykonawczy,
- w listopadzie 2024 r. podpisano umowę z inwestorem zastępczym, spółką ZBM S.A.,
- przetarg na generalnego wykonawcę ogłoszono 8 marca 2025 r., a termin składania ofert wyznaczono na 18 kwietnia 2025 r.
Całkowity koszt inwestycji oszacowano na 81 727 000 zł, a środki w całości zapewniło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Harmonogram robót obejmuje lata 2025–2027. Jeśli prace przebiegałyby zgodnie z planem, budynek zostanie oddany do użytku do końca 2027 r., co będzie oznaczało historyczny moment w dziejach polskiej archiwistyki – Narodowe Archiwum Cyfrowe po raz pierwszy w swojej historii uzyska własną, w pełni nowoczesną siedzibę.
Przebudowa przy ul. Rakowieckiej 2D nie była wyłącznie inwestycją budowlaną. To projekt o silnym wymiarze społecznym, ponieważ pierwsza samodzielna siedziba NAC miała realnie wpłynąć na dostępność polskiego dziedzictwa archiwalnego.
Dzięki powiększeniu możliwości digitalizacyjnych i stworzeniu własnej przestrzeni do przechowywania kopii wzorcowych, Narodowe Archiwum Cyfrowe mogło:
- przyspieszyć proces digitalizacji zbiorów,
- zwiększyć liczbę udostępnianych online materiałów archiwalnych,
- organizować więcej wydarzeń popularyzatorskich i edukacyjnych,
- ułatwiać korzystanie z zasobów osobom ze szczególnymi potrzebami.
Zmodernizowany obiekt miał też stać się miejscem spotkania tradycji i innowacji – połączeniem pamięci materialnej z technologiami XXI wieku. Oznaczało to nie tylko gromadzenie dokumentów i zdjęć, ale również aktywne ich upowszechnianie i tworzenie przestrzeni do badań naukowych oraz działalności edukacyjnej.
Każdy etap modernizacji prowadzono z pełnym poszanowaniem wartości zabytkowych – prace elewacyjne i konserwatorskie konsultowano ze specjalistami, a wdrażanie nowoczesnych instalacji poprzedzały testy bezpieczeństwa informatycznego i klimatyzacji precyzyjnej.
Jak podsumował dr Paweł Pietrzyk:
Inwestycja będzie okazją do obserwacji, jak historyczny obiekt zyskuje nowe życie – łącząc pamięć materialną z technologiami XXI wieku. W perspektywie końcowej Narodowe Archiwum Cyfrowe w nowej, własnej siedzibie ma stać się bezpiecznym i funkcjonalnym ośrodkiem przechowywania kopii wzorcowych, systemów informatycznych, miejscem intensywnej pracy digitalizacyjnej oraz przestrzenią dostępną dla badaczy i społeczeństwa, co uczyni digitalizację i udostępnianie polskich zasobów archiwalnych bardziej efektywnymi i odpornymi na zagrożenia.
Archiwa Państwowe – strażnicy narodowej pamięci
Aby lepiej zrozumieć rangę całego przedsięwzięcia, warto przypomnieć, czym zajmują się Archiwa Państwowe. To instytucje gromadzące, przechowujące i konserwujące dokumenty oraz akta publiczne, które mają znaczenie dla historii kraju i obywateli. Ich działalność opiera się na przepisach prawa, w tym na ustawie o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
System Archiwów Państwowych tworzą m.in.:
- Archiwum Główne Akt Dawnych – przechowujące najważniejsze dokumenty od średniowiecza do końca I wojny światowej,
- Archiwum Akt Nowych – gromadzące akta powstałe po 1918 r., wytworzone przez władze centralne, instytucje i stowarzyszenia ogólnopolskie,
- Narodowe Archiwum Cyfrowe – przechowujące dokumentację fotograficzną, dźwiękową i filmową od początków XX wieku.
Do tego dochodzi sieć 29 archiwów regionalnych z oddziałami zamiejscowymi, które chronią źródła historyczne dotyczące dziejów poszczególnych regionów.
W zasobach Archiwów Państwowych znajdują się m.in.:
- dokument Zbiluta z 1153 r. – najstarszy akt prawny sporządzony w Polsce,
- dokumenty lokacyjne miast, np. Krakowa z 1257 r.,
- oryginał Unii Lubelskiej z 1569 r. oraz Konstytucji 3 Maja z 1791 r.,
- dokumenty Ignacego Jana Paderewskiego, Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Ignacego Daszyńskiego,
- materiały Biura Odbudowy Stolicy dotyczące powojennej rekonstrukcji Warszawy,
- setki tysięcy fotografii, m.in. ze zbiorów Ilustrowanego Kuriera Codziennego i Wojskowej Agencji Fotograficznej.
Dzięki nowoczesnym rozwiązaniom technologicznym i inwestycjom takim jak przebudowa przy ul. Rakowieckiej 2D, te unikalne zasoby są coraz łatwiej dostępne dla badaczy, genealogów, studentów, nauczycieli, a także dla każdego obywatela zainteresowanego historią swojego kraju i rodziny.
