Rozłam religijny w Niemczech
Zwycięstwo nad chłopami nie oznaczało jednak pokoju w państwie niemieckim. Większość książąt była przeciwna Lutrowi i stanęła po stronie cesarza. Jednak sprzyjające okoliczności spowodowały, że papież zawarł pokój z Karolem V, co otworzyło nowe możliwości dla Lutra i jego zwolenników. Na sejmie w Spirze cesarz Karol V zażądał, aby w sprawach kościelnych nie wprowadzać jakichkolwiek zmian. Taka postawa władcy spotkała się 19 kwietnia 1529 roku z protestem ze strony mniejszości zebranej na sejmie. Od tego momentu zwolenników reformacji zaczęto nazywać protestantami.
Na terenie Cesarstwa nastąpił rozłam wśród zwolenników reformacji. W Szwajcarii nowe wyznanie stworzył Ulrich Zwingli, a próby pogodzenia go z Lutrem w Marburgu nie przyniosły efektu. Tymczasem po zwycięstwie we Włoszech pozycja Karola V rosła, co skłoniło obóz zwolenników Lutra do pójścia na pewne ustępstwa. Wyrazem tego było przedstawienie na sejmie w Augsburgu swoistego wyznania wiary w 28 artykułach – confessio augustiana (czerwiec 1530 r.). Początkowo Luter zaaprobował jego treść, jednak po stwierdzeniu przez teologów katolickich, że dokument ten jest nie do przyjęcia, reformator z Wittenbergi wycofał się z tego poparcia, twierdząc, że jest ono zbyt ugodowe. W zaistniałej sytuacji Karol V wydał dnia 19 listopada 1530 roku dekret, w którym potwierdził edykt wormacki, protestanci mieli zwrócić Kościołowi wszystko, co zabrali. Sejm, który uchwalił ów dekret, zażądał, by zwolennicy Lutra w ciągu 7 miesięcy uzgodnili swe poglądy z katolikami, a przez ten czas nie wprowadzali żadnych zmian. Oznaczało to ostateczny rozłam między obozem katolickim i protestanckim. Zaistniałą sytuację skrzętnie wykorzystał cesarz, który przeprowadził w styczniu 1531 roku we Frankfurcie nad Menem elekcję swojego brata Ferdynanda na króla rzymskiego. W Niemczech pojawiło się widmo wybuchu nowej wojny domowej. Jednak zagrożenie tureckie doprowadziło do zawarcia w Norymberdze pokoju religijnego w dniu 23 lipca 1532 roku. Jego następstwem było przerwanie akcji skierowanej przeciwko protestantom.
Porażka cesarza Karola V i pokój w Augsburgu
Cesarz Karol V, uzyskawszy silne wsparcie papieża Pawła III oraz neutralność wielu niechętnych mu wcześniej książąt, przystąpił do rozprawy ze Związkiem Szmalkaldzkim. W tym okresie wielu przywódców protestanckich nie było do końca zdecydowanych, jaką postawę przybrać. Malał także autorytet Lutra, który w 1545 roku wydał ostatnią swą pracę Przeciwko papiestwu w Rzymie przez diabła założonemu, która w porównaniu do wcześniejszych była niskich lotów. Niebawem, a dokładnie dnia 18 lutego 1546 roku, zmarł w Eisleben. W tym samym roku wybuchła tzw. wojna szmalkaldzka, która zakończyła się całkowitym zwycięstwem obozu cesarskiego. Jednak nie doprowadziło to do stabilizacji w Rzeszy. Potęga Karola V przeraziła jego wszystkich dotychczasowych sprzymierzeńców, a cesarz próbował narzucić całym Niemcom swoją wolę przez wprowadzenie w życie uchwalonego na sejmie w Augsburgu w 1548 roku tzw. interim – czyli 26 dotychczasowych przepisów, które miały uregulować relacje polityczne i kościelne w państwie. Sytuacja ta, wzmożona próbami przeforsowania kandydatury własnego syna – Filipa na cesarza po Ferdynandzie, doprowadziła do wybuchu nowej wojny. Przeciwko Karolowi V stanął Maurycy Saski, który sprzymierzył się z królem francuskim Henrykiem II. Ostatecznie cesarz Karol V, znalazłszy się w katastrofalnej sytuacji, skapitulował i zawarł rozejm w Pasawie w dniu 2 sierpnia 1552 roku.
Po długich i trudnych obradach zwołany do Augsburga sejm uchwalił warunki pokoju religijnego w dniu 25 września 1555 roku, które zostały zaaprobowane przez króla rzymskiego Ferdynanda I. Na mocy traktatu augsburskiego wyznanie protestanckie zostało uznane de iure, a jego zwolennicy uzyskali prawo do wolnego kultu. Dobra kościelne sekularyzowane przed rozejmem pasawskim przyznano protestantom. Jednym z najważniejszych postanowień pokoju z 1555 roku było ustalenie modus vivendi między obu wyznaniami na zasadzie „czyj kraj, tego religia”, dzięki której nie mogło być mowy o żadnej wolności religijnej w Niemczech.
Skutki reformacji
Reformacja przyniosła w Niemczech wielkie i ciężkie wstrząsy, których pokój w Augsburgu właściwie nie rozstrzygnął, a wręcz przeciwnie – w niektórych postanowieniach zawierał elementy przyszłych konfliktów. To wielkie wydarzenie, jakim był początek reformacji w 1517 roku, pogłębiło partykularyzm niemiecki, a władza nad poddanymi została umocniona. Doszło do rozłamu w Kościele katolickim i wielu wojen o podłożu religijnym. Jednak reformacja to nie tylko skutki negatywne. Do tych pozytywnych należy zaliczyć jej wpływ na rozwój niemieckiego życia umysłowego i kulturalnego rozwijającego się dzięki humanistom. Zasługi Lutra w kształtowaniu ogólnonarodowego języka niemieckiego są także tym, co trzeba zaliczyć na plus. Największym osiągnięciem w tej dziedzinie był przekład Biblii na język ojczysty. Nowy Testament został przetłumaczony w 1522 roku, a Stary w 1532. Całość ukazała się drukiem po niemiecku w 1534 roku. Ponadto dzięki reformacji zaczęła rozwijać się literatura i poezja niemiecka, a także sztuka.
Maciej Wierzchnicki
Artykuł pierwotnie opublikowany 23 sierpnia 2016 roku
Bibliografia:
Dawson Ch., Podział chrześcijaństwa na Zachodzie, Warszawa 1967.
Delumeau J., Reformy chrześcijaństwa w XVI i XVII w., tom I: Narodziny i rozwój Reformy protestanckiej, Warszawa 1986.
Green V., Reformacja, tłum. S. Bartosiak, Warszawa 2000.
Serwański M., Historia powszechna wiek XVI–XVIII, Poznań 2001.
Uglorz M., Marcin Luter – ojciec reformacji, Bielsko-Biała 1995.
Wójcik Z., Historia powszechna XVI–XVII wieku, Warszawa 1995.
