Wystąpienie Marcina Lutra
Na wystąpienie przeciw Rzymowi Marcin Luter zdecydował się dopiero w związku z kwestią odpustów, które ogłosili papieże Juliusz II i Leon X. W Niemczech za ich sprawą doszło do wielu nadużyć, co ostatecznie skłoniło Lutra do ostrzejszego działania. Dnia 31 października 1517 roku w Wittenberdze ogłosił on 95 tez skierowanych przeciwko sprzedawaniu odpustów, w których wyłożył podstawowe zasady swych przekonań. Tezy wittenberskie wywołały w kraju spore zainteresowanie, a ich autorowi przysporzyły zarówno wielu przyjaciół, jak i wrogów. Doszło do publicznej dyskusji, a pierwszym, który wystąpił przeciwko Lutrowi, był dominikanin Johann Tetzel. Teorie głoszone przez przeora z Wittenbergi szybko wyszły poza ramy wewnętrznych sporów teologicznych i przekształciły się w walkę o wyraźnym obliczu społecznym, politycznym i narodowościowym. Liczba zwolenników reformatora rosła z tygodnia na tydzień, on sam zaś w sposób coraz bardziej zdecydowany zaczął występować przeciwko Kościołowi. W roku 1520 ukazały się jego trzy prace, w których sformułował nie tylko swe poglądy religijne, ale przede wszystkim społeczno-polityczne. W dziele Do szlachty chrześcijańskiej narodu niemieckiego o naprawie społeczeństwa chrześcijańskiego Marcin Luter występował przeciwko wielu przejawom życia wewnątrz Kościoła katolickiego oraz jego stosunkowi do władzy świeckiej, której przyznał prymat nad władzą kościelną. Atakował ponadto politykę papieską, demoralizację i przekupstwo wśród duchowieństwa. Stanowczo domagał się gruntownej reformy klasztorów, postulował zniesienie celibatu i zwiększenie zainteresowania księży losami swoich parafian. W pracy O niewoli babilońskiej Kościoła wystąpił przeciwko papieżowi i duchowieństwu oraz krytykował sakramenty, dochodząc do wniosku, że tylko trzy z nich: chrzest, pokuta i komunia św. mają jakieś znaczenie. Z kolei w dziele O wolności chrześcijanina, wydanym po niemiecku i łacinie, pisał o tym, że chrześcijanin jest wolny jedynie w dziedzinie duchowej, a w życiu społecznym musi się podporządkowywać, dla dobra ogółu, istniejącej władzy.
Odpowiedź papiestwa
W zaistniałej sytuacji Rzym zdecydował się na kontratak. W czerwcu 1520 roku papież Leon X podpisał potępiającą Marcina Lutra bullę Exsurge Domine, w której zażądał od reformatora z Wittenbergi, aby ten w ciągu 60 dni odwołał swe poglądy. Ponadto polecił spalić jego wszystkie pisma. Luter nie ustąpił, a w odpowiedzi dopuścił się spalenia bulli papieża, za co ten ekskomunikował go kolejną bullą Decet Romanum Pontificem z dnia 3 stycznia 1521 roku. Taki obrót spraw spowodował, że liczba zwolenników Lutra zaczęła w Niemczech rosnąć w sposób gwałtowny. Wiele osób widziało w jego naukach urzeczywistnienie swoich dążeń i poglądów.
Tymczasem sytuacja polityczna w niemieckim państwie stawała się coraz bardziej napięta. Kuria Rzymska naciskała na cesarza Karola V, aby ten uwięził Lutra. Władca skłaniał się ku tej decyzji, jednak nie mógł tego uczynić bez zgody stanów. W związku z tym na początku 1521 roku zwołano do Wormacji Sejm Rzeszy, który miał zająć się sprawą reformatora, potępić go i wydać nakaz aresztowania. Ostatecznie udzielono mu jednoznacznego ostrzeżenia, a żądanie Rzymu wyrażone słowami cesarza spotkało się z silną opozycją. Wobec grożącego Lutrowi niebezpieczeństwa opuścił on 20 kwietnia Wormację, mimo iż posiadał tzw. list żelazny. To skłoniło elektora saskiego Fryderyka Mądrego dnia 4 maja do „porwania” go i zapewnienia schronienia w zamku w Wartburgu, gdzie Luter spędził blisko rok, zajmując się pracą publicystyczną. Tymczasem cesarz Karol V podpisał 25 maja 1521 roku edykt, na mocy którego Marcin Luter został uznany za heretyka. Skazano go na banicję, a jego dzieła polecono spalić. Edykt wormacki spowodował zaostrzenie i tak już silnego konfliktu zwolenników Lutra z Rzymem.
Walki społeczno-polityczne w Niemczech
Marcin Luter z każdym kolejnym miesiącem miał coraz więcej zwolenników. Jednym z nich okazał się Tomasz Münzer, którego radykalną działalność musiał potępić. W międzyczasie Luter sformułował dogmatykę i liturgię swego Kościoła. Opowiedział się za zniesieniem celibatu księży, wprowadził komunię pod dwiema postaciami, zreformował mszę oraz usunął obrazy ze świątyń. W roku 1524 zrzucił habit zakonny, a rok później ożenił się z byłą mniszką Katarzyną von Bora.
Mimo wielkiego autorytetu, jakim się cieszył, Luter nie mógł powstrzymać narastającej burzy społecznej. We wrześniu 1522 roku doszło do ataku na siedzibę arcybiskupstwa trewirskiego, a powstania ludowe znajdujące się pod wpływem reformacji zaczęły przekształcać się w wielką wojnę chłopską. Jej głównym ideologiem stał się wówczas wspomniany wyżej Tomasz Münzer, który występował przeciwko wszelkiej hierarchii duchownej i świeckiej. Jego zwolenników nazwano anabaptystami. W latach 1524–1526 doszło do wielkich wojen chłopskich, których początkiem, zdaniem wielu historyków, było wystąpienie w hrabstwie Stühlingen. Ich bezpośrednim powodem stało się zwiększenie ciężarów dworskich. Powstańcy w krótkim czasie zaczęli odnosić poważne sukcesy. W Klettgau doszło do sformułowania pod wpływem Münzera pierwszego programu powstańców – Artikelbrief, w którym stwierdzono, że dalsze istnienie dotychczasowego stanu rzeczy jest niemożliwe. W późniejszym czasie w mieście Memmingen ułożono tzw. dwanaście artykułów, co, zdaniem części historyków, było drugim programem rewolucji chłopskiej. Tymczasem wojna stawała się coraz bardziej zacięta i krwawa. Przełom nastąpił w maju 1525 roku, kiedy to wojska Związku Szwabskiego pod wodzą Georga Truchsess von Waldburga zadały oddziałom chłopskim pierwszą poważną klęską. Za nią przyszły kolejne. Zemsta zwycięzców okazał się okrutna. Wielu przywódców chłopskich, jak również zwykłych uczestników wojny zginęło z ręki kata po długich torturach. Dziesiątki wsi, których ludność uczestniczyła aktywnie w walkach, doszczętnie spalono, a ciężary na rzecz feudałów znacząco wzrosły.
Artykuł składa się z więcej niż jednej strony. Poniżej znajdziesz numerację stron.
