Złodzieje papieskich pieniędzy
Na przykład dochody z biskupstw gnieźnieńskiego i wrocławskiego miano zrabować w Niemczech w roku 1322, zaś należności z diecezji krakowskiej padły łupem złodziei w Czechach, zdarzyło się także iż na Śląsku w 1314 r. śląscy książęta i ich wspólnicy… ograbili kolektora papieskiego. Ochrona kilkudziesięciu nawet żołnierzy nie gwarantowała bezpieczeństwa. Najbezpieczniejszy transport odbywał się drogą morską do Brugii. Próbowano powierzać także krakowskim kupcom zadanie dostarczenia zebranej gotówki do Brugii, gdzie mieli je odbierać papiescy bankierzy. Znany kronikarz Janko z Czarnkowa opisał przypadek niejakiego Mikołaja Strosberga, zastępcy kolektora papieskiego na Polskę, który miał oszukać papieski urząd na sumę 12 tysięcy florenów i który musiał pod groźbą dożywotniego więzienia zwrócić ukradzione pieniądze. Tak więc sumy, które w końcu docierały do rzymskiej czy też, przez pewien czas, awiniońskiej kurii papieskiej nierzadko były o połowę, a nawet dwie trzecie mniejsze niż zebrane początkowo w Polsce.
Skąd się wzięła dziesięcina?
W 1199 Innocenty III nakazał duchowieństwu całego świata łożyć na organizowaną przez siebie krucjatę czterdziestą część rocznych dochodów, a w roku 1215 część dziesiątą. Stąd wzięły się dziesięciny papieskie. Nie wszystkie dziesięciny odpływały do kurii, część z nich zatrzymywali królowie w tym np. nasz polski monarcha Kazimierz Wielki na cele walki z Tatarami i Litwinami na Rusi. Królowi Kazimierzowi zdarzało się wcale często iż… zatrzymywał samowolnie pieniądze zebrane dla papieskiej kurii, a złożone czasowo w skarbcu katedry krakowskiej.. Co więcej, sumy te nie zostały zwrócone o czym świadczy korespondencja papieska.
Opodatkować co się da…
W okresie rezydowania papieży w Awinionie (tzw. niewola awiniońska) papieże zwiększyli ciężar podatków należnych swojej kurii, a także znacznie rozbudowali aparat biurokratyczny służący do ich ściągania. Wystawność papieskiego dworu pochłaniała wiele środków. Teraz praktycznie każdy, kto odwiedzał papieski dwór i miał do załatwienia jakąś sprawę w kurii, musiał z tego tytułu wnosić różnorodne opłaty. Awiniońscy następcy św. Piotra przejmowali uprawnienia biskupów diecezjalnych do swobodnego dysponowania beneficjami kościelnymi, z których nadaniem wiązał się obowiązek wnoszenia opłat do kurii. Już Klemens IV w 1265 roku przypisał sobie swobodne dysponowanie urzędami i beneficjami kościelnymi – jak zaznaczył – jeszcze za życia pierwotnego posiadacza takich beneficjów… Papieże starali się maksymalnie rozszerzać swoje uprawnienia i „szukali” wszędzie kasy. Na przykład Bonifacy VIII w 1295 r. rozszerzył prawo do rezerwacji papieskiej na tych, którzy… zmarli w odległości dwóch dni drogi od kurii papieskiej. W 1307 r. papież Klemens V wyszczególnił wszystkie beneficja objęte papieską rezerwacją. Tak więc miały to być: patriarchaty, arcybiskupstwa, biskupstwa, klasztory, prałatury, prebendy kanonickie. W 1316 r. papież Jan XXII rozszerzył rezerwacje papieskie na beneficja zwolnione w wyniku śmierci posiadacza tychże, jeśli tylko… zgon nastąpił w kurii papieskiej. Papież miał prawo dysponować beneficjami, których posiadacze zostali pozbawieni urzędu lub utracili beneficja w wyniku kary nałożonej przez papieża, weszli w ich posiadanie w wyniku nieważnej kanonicznie elekcji, a także te beneficja z których zrezygnowano na ręce papieża. Rezerwacje objęły także prebendy kardynałów, urzędników kurialnych i papieskich kapelanów. Opłat wymagała także zamiana dotychczasowego beneficjum na nowe. Jan XXII w 1322 r. znalazł sposób na duchownych, którzy żyli w konkubinacie: postanowił, że duchowny, który w ciągu dwóch miesięcy nie porzuci swojej kochanki lub konkubiny, utraci jedną trzecią swoich dochodów; jeśli w ciągu pół roku nie oddalił kobiety tracił – zgodnie z decyzją papieża – wszystkie swoje dochody.
Ubodzy biskupi proszą papieża
Jednymi z ważniejszych opłat pobieranych przez czternastowieczną kurię papieską były serwicja. To opłaty związane z nadaniem lub zatwierdzeniem beneficjów biskupich i opackich nadawanych na konsystorzu kardynalskim. Miały wynosić jedną trzecią rocznego dochodu były dzielone po połowie między papieża, a kolegium kardynałów.
Zdarzało się, że kandydaci obejmujący uboższe biskupstwa prosili o zwolnienie z części opłat. Tak np. biskup-nominat przemyski Mikołaj, dominikanin z Sandomierza z czternastego stulecia nie dysponował pełną kwota potrzebną do zapłaty w kurii papieskiej i uzyskał ulgę w opłacie związanej z nadaniem biskupstwa; zobowiązał się uregulować pełną kwotę po otrzymaniu od króla Kazimierza Wielkiego „pożyczki” w wysokości 100 florenów.
Papieże pobierali nawet opłaty od… wakujących beneficjów. Były to tzw. annaty. Decyzje papieskie zaniepokoiły króla angielskiego Edwarda I i sobór w Vienne z 1311 r. Papież Jan XXII w roku 1316 obowiązkiem opłat annatowych objął wszystkich nowych posiadaczy beneficjów niezależnie od tego, kto miał prawo prezenty kandydata na wakujące beneficjum. Papieska rezerwacja pierwszorocznych dochodów z beneficjów wakujących zaczęła funkcjonować w latach czterdziestych czternastego wieku i objęła również Polskę. Papież Jan XXII zastrzegł sobie annaty z niższych beneficjów w każdej polskiej diecezji (kanonicy kolegiat i katedr oraz archidiakoni, altarzyści czyli kapłani opiekujący się poszczególnymi ołtarzami itp.).
Sobór w Konstancji 1414-18 roku „zlitował się” nad tymi, których dochód był niższy od 24 florenów i zwolnił ich z opłat.
Arkadiusz Bednarczyk
Bibliografia:
Źródła:
Kronika Janka z Czarnkowa, opr. M. D. Kowalski, Kraków 2009;
Kronika Thietmara, Kraków 2005;
Opracowania:
M. Barański, Historia Polski średniowiecznej. Warszawa 2012
S. Gawęda, Świadczenia finansowe Polski na rzecz kurii papieskiej w średniowieczu. Studia Historyczne R. XVII, 1974, z.3 ;
T. Gromnicki, Świętopietrze w Polsce, Kraków 1908;
Historia Kościoła w Polsce, t. 1. Do roku 1764, cz. 1. Do roku 1506, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Poznań – Warszawa 1974
J. M. Rosay, Prawdziwe dzieje papieży, Warszawa 1997
S. Szczur, Annaty papieskie w Polsce w XIV w., Kraków 1998;
S. Szczur, Skarbowość papieska w Polsce w l. 1378-1431, Kraków 2008
