Sakiewka dla świętego Piotra czyli świętopietrze

Pieniężną kontrybucję dla papieża płacić musiał w ósmym wieku król Wessexu. Płacili także polscy królowie, a intratne stanowiska w Kościele słono kosztowały w kurii papieskiej. Kanonicy i biskupi musieli „dzielić się” dochodami z papiestwem.

Płacili już pierwsi Piastowie

Denar Chrobrego. Zdj. Wikimedia Commons
Denar Chrobrego.
Zdj. Wikimedia Commons

W Polsce piastowskiej o podległości papiestwu świadczyć miał wystawiony przez księcia Mieszka I dokument tzw. „Dagome iudex” z którym wiązano także początki płacenia jakiegoś trybutu Stolicy Apostolskiej i który obciążał początkowo panującego. Kilkanaście lat później – w 1013 roku Bolesław Chrobry skarżył się papieżowi Benedyktowi VIII iż „nie może uiścić czynszu przyrzeczonego Księciu Apostołów z powodu przeszkód stawianych przez króla niemieckiego” – być może chodziło o zakazanie przejazdu przez Niemcy papieskich wysłanników, którzy mieli wieźć czynsz do Rzymu. Arcybiskup Bruno z Kwerfurtu zarzucał cesarzowi Henrykowi II, iż ten najechał z Lutykami ziemię Bolesława Chrobrego, której opiekunem był święty Piotr, a któremu przecież książę Polski miał płacić trybut. Do końca XII wieku nic konkretnego o tej opłacie nie wiemy. Trybut ten płacony w różnej formie przez kilka innych państw. Papież Innocenty III w dokumencie z 5 stycznia 1207 r. tzw. „Petro debetis” nazwał „czynszem św. Piotra”, zaś Innocenty IV w 1253 roku użył w stosunku do podobnych opłat sformułowania „denarus sancti Petri”.

Co roku po denarze świętego Piotra miała składać Polska, Anglia, kraje skandynawskie, królestwa Neapolu i Sycylii, Korsyka i Sardynia. Pobieranie z ziem polskich tej opłaty stanowiło jednak wielokrotnie w przyszłości mocny argument w walce o przynależność do państwa polskiego różnych ziem, z których płacono taką opłatę (vide spór z Krzyżakami). Niemcy i Czesi zamieszkujący polskie ziemie nie chcieli płacić świętopietrza Tytuł prawny świętopietrza opierał się na uznaniu Polski przez papieży za ziemię im podległą. Jednak gdy niektóre ziemie wchodzące w skład państwa nie płaciły tej daniny, to Stolica Apostolska pozbawiona była jakichkolwiek środków aby egzekwować tą opłatę. Po unii Polski z Litwą opłaty świętopietrza nie uiszczały biskupstwa z terenów litewskich, nie płaciła diecezja warmińska i parafie położone na Spiszu.

Świętopietrza nie pobierano od dzieci do lat 12, duchowieństwa, tzw. ludzi luźnych i innowierców. Po 1318 r. nastąpiła zmiana w sposobie pobierania tej daniny: Władysław Łokietek chcąc zapewne pozyskać sobie papiestwo zaakceptował naliczanie tejże opłaty od „głowy” (dotychczas pobieraną ją od tzw. dymu). Król Kazimierz Wielki czynił starania o uwolnienie od tej opłaty mieszczan oraz zamianę sposobu jej pobierania: nie od pojedynczej osoby, lecz zaproponował pobór na denara od rodziny. Od tej opłaty szlachta jak i mieszczaństwo starały się uchylać. Papież Urban V w 1364 roku zgodził się na zwolnienie rycerstwa od płacenia świętopietrza pod warunkiem, ze taki zwyczaj panował już wcześniej…

Proboszcz zapisywał kto zalega z gotówką

Pod koniec trzynastego wieku doszło do ustanowienia stałej kolektorii jako urzędu papieskiego. Kolektorzy w zastępstwie miejscowych biskupów mieli ściągać opłatę świętopietrza. Pierwszym kolektorem został znany skądinąd biskup Jan Muskata. Kolektor ściągał pieniądze i informował papieża o wszystkich sprawach w tym i politycznych. Siedzibą kolektorów był Kraków, gdzie dla kolektorów papieskich wybudowano dom (dziś na miejscu klasztoru bernardynek przy ul. Poselskiej, dlatego dawniej zwanej Legacką). Trzeba zaznaczyć, że do XIV w. świętopietrze traktowano raczej jako kolektę, a nie jak obowiązkową opłatę… Jednak w czternastym stuleciu ustalono taksy diecezjalne i parafialne. Podczas niedzielnych mszy w kościołach parafialnych proboszczowie mieli obowiązek przypominania swoim wiernym o terminowych wpłatach świętopietrza; proboszcz prowadził także pewien rodzaj „parafialnej księgowości” i skrupulatnie wpisywał parafian, którzy wpłacili należne sumy oraz tych, co z nimi zalegali.

Zdj. Wikimedia Commons
Zdj. Wikimedia Commons

Następnie poszczególni plebani przekazywali zebraną daninę archidiakonom, ci zaś subkolektorom. Subkolektorzy świętopietrza przekazywali worki z monetami bezpośrednio kolektorowi papieskiemu. W 1340 roku świętopietrze zebrane z dzielnic Małopolski, Wielkopolski i Mazowsza wyniosło pół miliona denarów, ale zaledwie 40 procent zobowiązanych uiściło tą należność. Najdawniejsze rachunki jakie znamy pochodziły od dwóch kolektorów, ludzi polskiego Kościoła: arcybiskupa Janisława i biskupa kujawskiego Gerwarda. Jednak czternastowieczne rachunki świętopietrza nie są pełne – poza Śląskiem i Małopolską nie posiadamy szczegółowych rejestrów danych. W drugiej połowie XIV w., gdy poprawiła się ściągalność, kolekta z Polski równała się rocznie sumie 206 kilogramów srebra, które kolektorzy zazwyczaj wymieniali na złote floreny . Wpłaty gotówki księgowano w jednostce wagowej, zaś rozliczeń dokonywano we florenach. W XIII w. w kancelarii papieskiej ustalił się zwyczaj przeliczania i zamiany świętopietrza zebranego w srebrnych denarach na papieskie floreny, choć w Polsce florenów wówczas nie było w obiegu. Stolica Apostolska ściągając pieniądze z różnych krajów musiała dokonać wymiany na taką monetę, która miała obieg na całym świecie. Od 1252 roku monetą taką stał się złoty floren jako pieniądz obrachunkowy, a od początku XIV w. floren papieski. Mincerzy florenccy i toskańscy wybijali papieskie monety na terenie Francji.

Zebrane w Polsce srebrne denary zamieniano także na „złoty proszek”. Kolektorzy papiescy osobiście lub poprzez pełnomocników przewozili świętopietrze. Po pewnym czasie zaczęto posługiwać się wekslami. Opłaty z Polski szły początkowo do centrali bankowej w Brugii, zaś od 1345 roku do Wenecji, skąd bankierzy włoscy odprowadzali je do kamery papieskiej (takie Ministerstwo Finansów). Od XIII w. bankierami kurii papieskiej byli kupcy florenccy. Jednak większość danin wysyłanych drogą lądową nie docierało do kurii w całości…

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*