Simona Kossak (2024), film biograficzny, reżyseria i scenariusz Adrian Panek
Czy łatwo jest wydostać się z pułapki schematu? Simona Kossak mogła się o tym przekonać na własnej skórze. Pochodząc z rodziny słynnych Kossaków, starała się za wszelką cenę uciec od spuścizny własnego nazwiska. Postanowiła więc porzucić dotychczasowe życie i rozpocząć nowy etap blisko natury, w pełni oddając się nauce. Biolożka była jedną z najbardziej fascynujących postaci współczesnej nauki polskiej.
Simona […] nie konsumowała życia, lecz traktowała je jak zadanie, a z czasem jak misję[1]. Jej życiorys był niezwykle barwny i interesujący, jednak nierzadko spotykała na swej drodze wiele przeszkód. Jak wyglądała droga Simony Kossak do niezależności oraz budowania własnej tożsamości bez „łatki” rodziny Kossaków? Odpowiedź na to pytanie znajdziemy w filmie Adriana Panka pt. Simona Kossak.
Kilka słów o reżyserze
Adrian Panek jest polskim reżyserem i scenarzystą. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Ukończył reżyserię na Wydziale Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz Mistrzowską Szkołę Reżyserii Andrzeja Wajdy. W 2021 r. uzyskał stopień doktora w dziedzinie sztuki w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi.
W 2011 roku otrzymał nagrodę im. Andrzeja Munka w kategorii Najlepszy Debiut Reżyserski za film Daas. W 2018 r. na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni odebrał nagrodę dla najlepszego reżysera za film pt. Wilkołak. Film Simona Kossak również przyniósł Pankowi wyróżnienie — w 2024 podczas Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni otrzymał nagrodę “Film dla klimatu” dla najbardziej ekologicznej produkcji filmowej.
Co zobaczymy w filmie Simona Kossak?
Andrzej Panek skupił się na wyeksponowaniu najmniej rozpoznawalnej postaci słynnej rodziny Kossaków. Obok Marii Skłodowskiej-Curie z 2016 oraz Sztuki kochania. Historii Michaliny Wisłockiej z 2017, dobrze wpisuje się w trend ekranizowania życiorysów polskich inspirujących kobiet, zasłużonych w różnych dziedzinach nauki.
Fabuła filmu osadzona jest w latach 70. XX wieku i skupia się na dekadzie życia Simony Kossak — od porzucenia przywilejów związanych z pochodzeniem przez poszukiwanie własnego miejsca na ziemi do rozpoczęcia nowego etapu życia.
Simonę poznajemy w momencie, gdy przygotowuje się do obrony pracy magisterskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Potem akcja filmu zostaje przeniesiona do Białowieży, gdzie w ramach pracy w Instytucie Badawczym Leśnictwa prowadzi badania doktoranckie nad życiem saren. Film zamyka uzyskanie stopnia doktora w 1980 r.
Całość wypełniona jest osobistymi przeżyciami bohaterki, związanymi z jej życiem rodzinnym i miłosnym oraz poszukiwaniem własnego „ja”.
Simona Kossak – poza schematem
Adrian Panek podjął się niesamowicie trudnego zadania — przedstawienia postaci Simony Kossak tak, by nie zgubić jej wielowymiarowości: poszukiwania niezależności oraz indywidualizmu z jednoczesnym stłamszeniem, odrzuceniem i ciągnącą się za nią spuścizną własnego nazwiska.
Bo to właśnie przez pryzmat trzech mężczyzn — Juliusza Kossaka, Wojciecha Kossaka i Jerzego Kossaka — postrzegana była Simona. Od najmłodszych lat była jedynie córką, wnuczką i prawnuczką słynnych malarzy. Wszyscy więc oczekiwali tego, że w końcu i ona sięgnie po sztalugi i stanie się kontynuatorką spuścizny swoich przodków.
Simona jednak wiedziała, że nie odziedziczyła talentu malarskiego. Zdecydowanie bardziej preferowała żywe konie w stajni, od tych zatrzymanych na płótnie. Początkowo jednak starała się choć trochę sprostać wymaganiom otoczenia i podjęła próbę zostania aktorką oraz historyczką sztuki. Bezskutecznie.
Simona musiała mierzyć się również z odrzuceniem przez bliskich. Ci na każdym kroku próbowali ją upokorzyć oraz przekonać, że jest niewystarczająca i nigdy nie uda jej się niczego osiągnąć.
W końcu postanowiła jednak pójść własną drogą i, pomimo sprzeciwu matki, wyjechać do Białowieży, by tam, z dala od Krakowa i wiszącej nad nią „łatki” rodziny Kossaków, odszukać swoje miejsce na ziemi. Dzięki swej odwadze oraz determinacji znalazła swoje powołanie i w pełni oddała się pracy na rzecz natury.
Simona Kossak – zjednoczona z naturą
Przyroda ma swoje jasne i ciemne strony. Obie są ważne i potrzebne, bo wszystkie zwierzęta chcą jeść, żyć i wychowywać potomstwo[2]. Tak Simona Kossak wypowiadała się o przyrodzie w swoich audycjach Dlaczego w trawie piszczy? Pankowi w zadowalający sposób udało się oddać istotę myślenia badaczki na tematy związane z naturą.
W filmie możemy obserwować proces zawierania przyjaźni ze zwierzętami czy ich udomowianie. Ponadto widzimy też Simonę, która walczy nie tylko o zwierzęta (ochrona saren przed eksterminacją), ale także o cały ekosystem przed polityczną biurokracją, niszczącą wszelkie dobra naturalne (wycinanie lasów).
Film ten oprócz biografii Simony Kossak ukazuje także kontrast między dobrem, jakie niesie natura, a złą naturą człowieka, który próbuje to dobro zniszczyć.
Aktorstwo na najwyższym poziomie
Niezwykłym elementem tego filmu są wykreowane przez Sandrę Drzymalską oraz Agatę Kuleszę dwie silne role kobiece.
Sandra Drzymalska jest objawieniem młodego pokolenia aktorek i doskonale wcieliła się w rolę Simony. Wręcz odnalazła ją w sobie. Widać w niej niezależność, ale też niepewność. Subtelność, ale i wyrazistość. Naiwność, ale także odwagę i charakter. I to właśnie dzięki tym kontrastom, rola ta nabrała imponująco autentycznego charakteru.
Świetnie wypadła także Agata Kulesza, wcielając się w niezwykle temperamentną matkę, pozbawioną uczuć wobec własnych dzieci, która dla pozycji i gry pozorów gotowa jest zrobić prawie wszystko.
Sceny między aktorkami należą do najlepszych w filmie — zderzenie aktorskiego doświadczenia i młodego talentu wznosi je wyższy poziom. Chapeau bas!
Zachwycająca przyroda w filmie Simona Kossak
Zachwyt budzić może również wizualna strona filmu. Przepiękne pejzaże nadają mu odrobinę tajemniczości oraz wprawiają w uczucie nostalgii. Wrażenie robią również sceny ukazujące zwierzęta.
Wszystko to powoduje, że film jest niezwykłą ucztą dla oka — pomaga doświadczyć piękna puszczy przez ekrany kin czy telewizorów. Ponadto pokazuje, co natura może nam zaoferować i jakie cudowne relacje możemy z nią stworzyć.
Jednak czy to wystarczy?
Wybranie odpowiednich faktów z życiorysu Simony Kossak oraz poskładanie ich w spójną, wciągającą opowieść mogło stanowić dla Adriana Panka nie lada wyzwanie. Czy mu podołał? I tak, i nie.
Z jednej strony mamy do czynienia z poprawnym filmem biograficznym, dobrze wpisującym się w nurt herstorii. Jest próbą przybliżenia fragmentu z życia kolejnej silnej i inspirującej kobiety. Więc jeśli przyjmiemy punkt widzenia, że film ten został stworzony w celu popularyzacji postaci Simony Kossak — która niewątpliwie zasługuje na to, by o niej pamiętać — doskonale spełnia swoje zadanie.
Z drugiej strony jednak, oglądając ten film, odniosłam wrażenie, że mam do czynienia z biografią bardzo uproszczoną. Panek gubi gdzieś po drodze istotę swojej bohaterki. Bycie biolożką i badaczką przyrody, której odkrycia wpłynęły na polską naukę, zostało przykryte wieloma innymi wątkami.
Zdaję sobie sprawę, że niemożliwa jest realizacja filmu prezentująca całą historię życia Simony. Jednak fragment jej życia, który wybrał Panek, pozwala na zrozumienie pasji i silnej potrzeby niezależności Simony, jednak nie do końca pozwala nam ją poznać. Widzimy ją głównie w scenach ciągłych konfrontacji — z matką, przełożonym czy chłopakiem. Jako obraz ciągłej walki swoje „ja” spełniają swoją zadanie. Nie ma tu jednak przestrzeni zaprezentowanie złożonej osobowości Simony.
Ponadto film próbuje dotknąć wielu istotnych problemów w życiu biolożki — toksyczna matka, siostra, romans, zmaganie z niesprawiedliwością systemu. To sprawia, że wiele z tych rzeczy zostaje potraktowane odrobinę powierzchownie i nie możemy do końca odczuć tragizmu postaci Simony. Dodatkowo uważam, że nie wszystkie wątki mogą być zrozumiałe bez wiedzy pozafilmowej (np. scena zburzenia ściany w chatce).
Podsumowując, jest to poprawny film, świetnie wpisujący się w nurt popularyzacji historii kobiet. Więc jeśli nigdy nie słyszałeś o postaci Simony Kossak oraz chcesz zachwycić się niesamowitymi rolami kobiecymi oraz pięknem Puszczy Białowieskiej — ten film jest dla ciebie!
Dystrybucja: Next Film
Ocena recenzentki: 4/6
Sara Trojanowska
[1] A. Kamińska, Simona. Opowieść o niezwyczajnym życiu Simony Kossak, Kraków 2015.
[2] S. Kossak, Dlaczego w trawie piszczy? Gawędy Simony Kossak, Białystok 2009.
