Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz, Stygmat. Helena Wolińska i Włodzimierz Brus
Ona – zbrodnicza stalinowska prokurator. On – profesor ekonomii i współpracownik NRD-owskiej STASI. Połączyła ich fanatyczna wiara w komunizm na bazie której stworzyli związek, który przetrwał do końca ich życia. Co poza tym można jeszcze powiedzieć o Helenie Wolińskiej i jej mężu Włodzimierzu Brusie?
Polski ruch komunistyczny jest jednym z kluczowych zagadnień naszej XX wiecznej historii. Pomimo to, badania nad nim pozostawiają na chwilę obecną wiele do życzenia. Na chwilę obecną z wszystkich siedmiu I Sekretarzy PPR/PZRP w latach 1944-1990 dysponujemy tylko pełną naukową biografią Mieczysława Rakowskiego, podczas 6 pozostałych wciąż na nią czeka (Bolesław Bierut, Edward Ochab, Władysław Gomułka, Edward Gierek, Stanisław Kania i Wojciech Jaruzelski).
Książka Katarzyny Kwiatkowskiej-Moskalewicz, poświęcona Helenie Wolińskiej i jej mężowi Włodzimierzowi Brusowi wnosi wielką porcję rzetelnej wiedzy w tej kwestii, w szczególności w temacie polskich komunistów pochodzenia żydowskiego, którymi byli zarówno Wolińska, jak i jej mąż…
Młodzi komuniści
Dr. Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz (ur.1983) jest historykiem i dziennikarką. Pracuje w Instytucie Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza oraz Instytucie Studiów Politycznych PAN. Interesuje się Rosją, Białorusią i Ukrainą. Studiowała w Mińsku, Charkowie, Moskwie, Poznaniu i Warszawie. Współpracuje z tygodnikiem „Polityka”, jest także tłumaczką z języka rosyjskiego i białoruskiego.
Autorka książki „Zabić smoka. Ukraińskie rewolucje” (2016), która została nominowana do Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego (2017). Uhonorowana nagrodą Amnesty International „Pióro Nadziei” (2011), nominowana do Nagrody Grand Press za reportaż o Biesłanie. Jest stypendystką Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, a także stypendystką Bekker NAWA w Katedrze Historii Europy Wschodniej na Uniwersytecie w Heidelbergu (2023-2024) oraz Wayne Vucinich Fellowship na Uniwersytecie Stanforda (2026).
Książka „Stygmat. Helena Wolińska i Włodzimierz Brus” jest podwójną biografią Heleny Wolińskiej (właść. Felicja (Felga) Danielak, ur. 27 luty 1919 roku w Warszawie, zm. 27 listopad 2008 roku w Oxfordzie) i jej męża Włodzimierza Brusa (właść. Beniamin Zylberberg ur. 23 sierpnia 1921 roku w Płocku, zm. 31 sierpnia 2007 roku w Oxfordzie). Obydwoje byli działaczami komunistycznymi żydowskiego pochodzenia.
Helena Wolińska w latach 1949-1954 pracowała w Naczelnej Prokuraturze Wojskowej. W tym okresie doprowadziła do aresztowania 24 żołnierzy Armii Krajowej, w tym gen. Augusta Emila Fieldorfa (21 listopada 1950 roku wydała postanowienie o jego aresztowaniu oraz nadzorowała prowadzone przeciwko niemu śledztwo) oraz była autorką aktu oskarżenia Władysława Bartoszewskiego, który w rezultacie tego został skazany 29 maja 1952 roku na 8 lat więzienia za szpiegostwo przez komunistyczny sąd.
Później pracowała w Instytucie Nauk Społecznych przy KC PZPR, a następnie w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR. W czerwcu 1967 roku została wykluczona z PZPR, a w roku następnym zwolniona z pracy, w rezultacie antysemickich czystek, związanych z wydarzeniami Marca ’68. W 1972 roku wyemigrowała wraz z mężem, Włodzimierzem Brusem do Wielkiej Brytanii, gdzie następnie pozostała. Zmarła 27 listopada 2008 roku i została pochowana w jednym grobie ze swoim zmarłym rok wcześniej małżonkiem.
Włodzimierz Brus z kolei był także działaczem komunistycznym, w czasie II wojny światowej wstąpił do sowieckiego Komsomołu oraz tzw. Związku Patriotów Polskich. Następnie był oficerem politycznym (politrukiem) w Armii Berlinga w ZSRS, a potem służył w Głównym Zarządzie Polityczno-Wychowaczym LWP. W 1949 roku odszedł z wojska i przez szereg lat był profesorem w Szkole Głównej Planowania i Statystyki (od 1991 roku Szkoła Główna Handlowa) i Uniwersytecie Warszawskim.
Na tej ostatniej uczelni był członkiem Komitetu Uczelnianego PZPR. Po emigracji w 1972 roku do Wielkiej Brytanii, podjął tam pracę jako wykładowca na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie w 1978 roku został profesorem. W latach 70 XX wieku był tajnym współpracownikiem NRD-owskiej STASI pod pseudonimem „Fakir”. Zmarł 31 sierpnia 2007 roku w Oxfordzie, gdzie został pochowany, a rok później w tym samym grobie została pochowana jego małżonka.
Publikacja Katarzyny Kwiatkowskiej-Moskalewicz jest podzielona na cztery części, te zaś na rozdziały. Łącznie liczy 792 strony. Do jej mocnych stron należy dosyć rzetelne opisanie przyczyn dla których zaangażowali się w komunizm.
Są one dość typowe dla ich ludzi ich pokolenia. Są nimi: internacjonalizm komunistyczny (wizja ponadnarodowego braterstwa), która była pociągająca dla Żydów pozbawionych własnego państwa przed II wojną światową, zatem w okresie dorastania Wolińskiej i Brusa, wpływ przeczytanych lektur w okresie młodzieńczym, wpływ kolegów i koleżanek z tego okresu, a także panująca w okresie II RP bieda wśród licznych warstw społecznych.
Te wszystkie przyczyny zostały opisane wnikliwie i rzetelnie już w 2014 roku przez prof. Mirosława Szumiłę w jego biografii Romana Zambrowskiego (1909-1977), który tak samo jak Wolińska i Brus był polskim komunistą, żydowskiego pochodzenia.
Niechlubna działalność w służbie totalitarnej ideologii
Kwiatkowska-Moskalewicz niezwykle wnikliwie i rzetelnie opisuje także działalność swoich „bohaterów” w okresie II wojny światowej i PRL. Czytając jej ogromnie obszerne opisy wszystkich kwestii z tym związanym, trzeba powiedzieć, że w tej materii ciężko będzie powiedzieć coś zupełnie nowego, a być może nawet jest to niemożliwe. Szczególnie mocno sugestywnie i plastycznie opisała zbrodniczą działalność Wolińskiej jako stalinowskiej prokurator.
Czytając to, odniosłem wrażenie, że Wolińska była pewnego rodzaju bezlitosnym „automatem”, który był gotów popełnić każdą zbrodnię „w imię słusznej idei”. Jej mąż z kolei był natomiast człowiekiem ciekawszym, który poza fanatyczną wiarą w komunizm naprawdę był zafascynowany także swoją dziedziną, którą wykładał przez całe życie na uczelniach, czyli ekonomią. Za warstwę merytoryczną książki należy się autorce naprawdę rzetelna pochwała.
Niezrozumiała życzliwość autorki dla jej antybohaterów
Niestety, muszę w tej recenzji wskazać na pewne wyraźne minusy tej książki. Czytając ją, odnosi się wrażenie, że autorka stara się mimo wszystko chociaż częściowo usprawiedliwić swoich „bohaterów” i wywołać do nich współczucie. Jest to niestety nadal spotykane zjawisko wśród niektórych historyków, która mam nadzieję zaniknie w najbliższych latach, gdyż relatywizowanie zbrodni komunizmu i usprawiedliwianie go jest moralnie niedopuszczalne, gdyż prowadzi do zatarcia granicy między dobrem i złem, której zacierać nie wolno.
Mimo tych krytycznych uwag, rekomenduję wszystkim lekturę książki Katarzyny Moskalewicz. Pod względem merytorycznym jest to bowiem dzieło na wysokim poziomie i znakomicie opisuje losy swoich bohaterów, czy raczej należałoby powiedzieć antybohaterów. Owo korzystne wrażenie psuje niestety w dużej mierze niezrozumiała sympatia autorki to opisywanych przez siebie postaci, które należy ocenić jednoznacznie negatywnie.
Wydawnictwo Agora
Ocena recenzenta: 4/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Agora. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
