Ustawodawstwo hitlerowskie w świetle Formuły Radbrucha

Istnieje tylko jedno rozwiązanie, ustawodawstwo takie uznać trzeba za na tyle okrutne, że nie powinno być nigdy stosowane. Wszelkie postanowienia tego okresu powinny zostać uznane za zbrodnie i osądzone. A ludzi, którzy zgadzali się na jego istnienie trzeba uznać za zbrodniarzy i wyznaczyć im karę, co zresztą uczynił proces norymberski.

„Ogrom niewyobrażalnych wcześniej zbrodni sprawił, że wymierzenie kary winnym całkowitego ignorowania elementarnych praw jednostki ludzkiej stało się niezwykle odpowiedzialnym historycznie zadaniem. Ze względu na fakt, iż organy państwa w Trzeciej Rzeszy stanowiły prawo z całkowitym naruszeniem elementarnych zasad moralnych, natomiast zgodnie z pozytywistycznymi kryteriami legalności, nie istniała droga do rozliczenia tego bezprawia przy odwołaniu się do prawa stanowionego.” [5]

Formuła Radbrucha stała się racją, na której mógł oprzeć się sąd, aby osądzić niezaprzeczalne zbrodnie.

„ (…) aby skutecznie prowadzić postępowanie karne w sprawach nazistowskich zbrodniarzy, Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze musiał się opierać na racjach, które nie mieszczą się w pozytywistycznym spojrzeniu na prawo. Czerpały one z dorobku szkoły prawa natury. Nieoceniona stała się w prowadzeniu tych spraw koncepcja ustawowego bezprawia i ponadustawowego prawa. Zbrodnie popełnione w majestacie prawa mogły podlegać osądzeniu tylko z powodu stwierdzenia, że ustawy Trzeciej Rzeszy w rażącym, jaskrawym stopniu naruszały podstawowe zasady sprawiedliwości i wobec tego nie można ich nazwać prawem. W ten sposób przepisy dyktatury totalitarnej wyłączające bezprawność działań hitlerowskich funkcjonariuszy straciły znaczenie procesowe, uzyskując status bezprawia. Zajęcie takiego stanowiska spowodowało skazanie osób odpowiedzialnych za zbrodnie okresu hitleryzmu. Argumentacja prawno-naturalna, a w tym formuła Radbrucha, stanowiła mocną podbudowę uzasadniającą wszczęcie postępowań i wspierającą istnienie konstrukcji zbrodni przeciwko ludzkości. ” [6]

„Formuła Radbrucha ostatecznie okazała się niezwykle skutecznym instrumentarium powojennego usankcjonowania przy użyciu prawa karnego praw człowieka. Była koncepcją dość charakterystyczną i szeroko zaakceptowaną. Niewątpliwie sprzyjał też temu wizerunek Gustava Radbrucha jako pozytywisty prawniczego, „nawróconego” po wojnie na prawo natury. Innym czynnikiem był antypozytywistyczny wydźwięk tej koncepcji, zgodny z wielokrotnie powtarzającą się tendencją, że w czasach destabilizacji zazwyczaj do głosu dochodzi prawo natury. Okres bezpośrednio po II wojnie światowej to zapewne wzorcowy przypadek zachwiania ładu politycznego. Procesy denazyfikacyjne przy przejściu od uwarunkowań dawnego państwa hitlerowskiego do zupełnie nowego ładu były początkiem drogi do stabilizacji. Z tego powodu jusnaturalizm znakomicie się komponował z realiami lat 40. i 50. w Europie Zachodniej. (…) formuła Radbrucha posłużyła dość skutecznie jako narzędzie do rozliczenia przeszłości. Zaaprobowana przez sądownictwo koncepcja pozwoliła w znacznie szerszym stopniu wymierzyć sprawiedliwość odpowiedzialnym za łamanie praw człowieka, niż dopiero kształtującemu się międzynarodowemu systemowi ich ochrony.” [7]

Ustawodawstwo hitlerowskie było okrutne, spowodowało śmierć wielu ludzi działając w granicach pozytywnego prawa. Formuła Radbrucha przyczyniła się do możliwości ukarania tego „ustawowego bezprawia” i zapewnienia choć cienia sprawiedliwości. Stała się też dobrze działającym instrumentem obrony podstawowych praw człowieka przed okrucieństwem władz.

Judyta Anna Rykowska

Przypisy: