Wielka Wojna Ojczyźniana 1941-1945| Recenzja

Hartmann Christian, Wielka Wojna Ojczyźniana 1941-1945, tłum. Barbara Ostrowska.

Tematyka Wielkiej Wojny Ojczyźnianej jest tak bogata, że mimo upływu lat, wciąż powstają nowe opracowania na ten temat. Książka Christiana Hartmanna w mojej ocenie nie należy do prac, które wnoszą cokolwiek nowego. Zacznijmy od autora. Christian Hartmann pracuje w monachijskim Instytucie Historii Współczesnej, jest również wykładowcą Akademii Dowodzenia Bundeswehry w Hamburgu, a także konsultantem historycznym niemieckiego History Chanell. Nie sposób więc stwierdzić, że autor nie ma wiedzy w odniesieniu do podejmowanej tematyki. Nasuwa się więc pytanie dlaczego doświadczony historyk pozwolił sobie na wydanie tak słabej publikacji? Kluczem do odpowiedzi okazuje się temat. Książkę wydano w Niemczech w 2013 roku pod tytułem: Unternehmen Barbarossa. Der deutsche Krieg im Osten 1941-1945. W Polsce praca ukazała się w tym roku pod zdecydowanie szerszym semantycznie tytułem: Wielka Wojna Ojczyźniana 1941-1945. Tytuł oryginału wydanego w Monachium sugeruje, że autor pisząc książkę miał inną koncepcję od tej, którą proponuje nam tytuł jej wydania w Polsce.

Kupując książkę Christiana Hartmanna zastanawiałem się jakim cudem na niewiele ponad dwustu stronach zmieścił dzieje tak ogromnego konfliktu. Przyglądając się strukturze pracy, natychmiast można zauważyć, charakterystyczne dla ludzi wojennego rzemiosła, usposobienie autora. Spis treści jest przejrzysty i konkretny. Autor podejmując się analizy przyczyn niemieckiej klęski w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej, bo o tym w istocie rzeczy ta praca traktuje, wziął pod uwagę czynniki polityczne, militarne i społeczne. Kwestie gospodarcze, które w dużym stopniu mają wpływ na przebieg wojny, zostały potraktowane po macoszemu. Rozpiętość narracji sięga lat 1937-1948. Dołączone do pracy kalendarium zaczyna się od 1939 roku. Już w tym punkcie temat zaproponowany przez polskiego wydawcę odbiega od intencji autora. Niemiecki historyk ogromną uwagę poświęcił przyczynom i następstwom niemieckich działań na wschodzie. Choć jego praca nosi wszelkie znamiona wysublimowanej analizy militarnej konfliktu niemiecko-radzieckiego, autor wiele miejsca poświęcił zbrodniom wojennym. Nakręcanie spirali przemocy przez obie strony konfliktu, doprowadziło do tragicznych następstw.

Nie sposób podejmować tematyki Wielkiej Wojny Ojczyźnianej bez mapy. W pracy Christiana Hartmanna pojawia się ona kilkakrotnie. Ogromne przestrzenie na jakich toczyły się walki wymagają odpowiedniego zobrazowania. Dopełnieniem narracji często są występujące w pracy zdjęcia. W książce prawie nie występuje aparat krytyczny. Biorąc pod uwagę tematykę, jaką praca podejmuje, jest to wręcz karygodne. Archiwa w Niemczech obfitują w materiały dotyczące tematyki poruszanej przez autora. Materiały źródłowe praktycznie nie występują książce. W najlepszym wypadku są przytaczane w oparciu o innych badaczy. W książce pada wiele liczb. Z uwagi na liczne rozbieżności, z którymi od lat zmaga się historiografia poświęcona tej tematyce, brak aparatu krytycznego potęguje wrażenie niedostatecznego uzasadnienia tez stawianych przez autora. Wskazówki bibliograficzne są bardzo ubogie i absolutnie nie oddają najnowszego stanu badań. Brakuje również odniesień do publicystyki. Autor wyraźnie kładzie nacisk na analizę przebiegu wojny oraz społeczne aspekty konfliktu. Nie można mu zarzucić błędów merytorycznych ani też wysuwania nietrafionych wniosków, jednak ich uzasadnienie pozostawia wiele do życzenia. Obraz wojny proponowany prze Christiana Hartmanna to jednostronne spojrzenie na konflikt niemiecko-radziecki. Choć stara się podejmować próbę przedstawienia radzieckiej perspektywy, niemiecki punkt widzenia jest mu zdecydowanie bliższy. Problem ten wyraźnie odzwierciedla zrównoważenie wskazówek bibliograficznych.

Praca Christiana Hartmanna jest zbiorem faktów ustalonych przez wcześniejszych badaczy. Nie jest to publikacja specjalistyczna w pełnym rozumieniu tego słowa. Autor bardzo skrótowo podejmuje wielowątkową tematykę Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Jego wnioski są oparte o bardzo schematyczną i mało wnikliwą narrację. Wojnę stara się opisać nie tylko z perspektywy walczących stron, ale również ludności cywilnej, sztabów czy też zwykłego żołnierza. Ten ambitny zamiar nie został jednak w pełni zrealizowany. Choć w swojej pracy stara się powoływać na wspomnienia weteranów, obraz jaki autor chce ukazać czytelnikowi jest daleki od rzetelności. Czytając tę książkę można odnieść wrażenie, że autor chciał opisać wszystko, jednak dokładnie nie opisał niczego.

Podejmując tematykę polityki globalnej i jej wpływu na przebieg konfliktu niemiecko-radzieckiego, niemiecki historyk porusza wiele wątków. Próżno jednak szukać głębszej refleksji nad nimi. Na przykład dostawy Lend-Lease, których znaczenie dla ZSRR od lat jest przedmiotem burzliwej dyskusji, przez autora zostały skwitowane stwierdzeniem, że „były wyrazem braterstwa broni pomiędzy zachodem a ZSRR”. W tym przypadku, podobnie jak w wielu innych, autor zaniechał głębszej refleksji. Często szermując schematem ciągu przyczynowo-skutkowego, odnosi się do niego z pewnym dystansem, fragmentarycznie. Choć praca niemieckiego historyka pretenduje do miana analizy przyczyn klęski Wehrmachtu w walce z ZSRR, najpełniej opisuje jedynie społeczny wymiar tego konfliktu, co nie znaczy że wyczerpuje tą tematykę. Ciekawym wątkiem, który autor poruszył, jest mało opisana w literaturze historia obozów dla jeńców radzieckich. Autor poświęcił jej stosunkowo dużo uwagi wyciągając bardzo interesujące wnioski.

Praca Christiana Hartmanna ukazała się w Polsce nakładem Wydawnictwa Poznańskiego. Czcionka oraz jakość papieru nie budzą zastrzeżeń. Tekst jest przejrzysty, a literówki są rzadkością. Niestety nie zindeksowano map ani nazwisk osób. Książkę wydano w miękkiej oprawie i liczy dziesięć rozdziałów, z czego ostatni to aneksy i wskazówki bibliograficzne.

Wielką Wojnę Ojczyźnianą autorstwa niemieckiego historyka polecam wyłącznie osobom chcącym wprowadzić się w tematykę tego konfliktu. Pasjonaci oraz historycy nie odkryją w niej niczego nowego. Jest to praca słabo oparta źródłowo, nie stawiająca nowych tez, a nawet nie spełniająca roli analizy przyczyn klęski Wehrmachtu, do której pretendowała sądząc po oryginalnym tytule oraz jej treści. Christian Hartmann napisał książkę, która jest streszczeniem najważniejszych elementów składowych tytułowego konfliktu, jednak próżno szukać w niej rzetelnego opisu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

Ocena recenzenta: 2/6

Maciej Kościuszko

 

 

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*