Zarys rządów sanacji na Śląsku w latach 1926­­-1939

Początek lat trzydziestych na Śląsku charakteryzował się umocnieniem pozycji sanacji. Owy wzrost popularności został zapoczątkowany przez wybory do Sejmu Rzeczypospolitej z listopada 1930 roku. Dowodem było zdobycie aż 44,8% wszystkich głosów przez BBWR, a później poprzez uzyskanie 19 mandatów w Sejmie Śląskim przez ugrupowanie Grażyńskiego. Jeśli chodzi o opozycję na Śląsku, to pomimo ostrego tonu sanacji uzyskała ona przyzwoity wyniki. Świadczy o tym zdobycie również 19 mandatów przez Katolicki Blok Ludowy zrzeszający takie partie, jak ChD, NPR, SN i część elektoratu PSL „Piast”. Jeśli chodzi o resztę partii, to 9 mandatów zdobyły partie niemieckie, a jeden mandat PPS. Na wspomniany sukces wyborczy niewątpliwy wpływ miały również organizacje prorządowe, wśród których znalazły się Oddziały Młodzieży Powstańczej, Legion Młodych, Towarzystwo Przyjaciół Związku Strzeleckiego, Związek Młodych Polek, Związek Stowarzyszeń Kupieckich i wiele innych. Z czasem szeregi sanacji zasilali też secesjoniści z innych ugrupowań politycznych, jak na przykład grupa Jana Pobożnego, wywodząca się z chadecji czy część opozycji z PSL „Piast”, skupionej wokół „Nowin Śląskich”, które na co dzień ukazywały się w Cieszynie[12]. Korzystna dla sanacji była wzajemna wrogość partii politycznych względem siebie, na co wpływ miały różnice na gruncie ideologicznym. Innym charakterystycznym elementem była swego rodzaju obojętność i bezsilność wobec nadal istniejącego kryzysu, na który nie znaleziono recepty[13]. Lata 1930-1935 charakteryzowały się również ostrą polityką Grażyńskiego wobec mniejszości niemieckiej, co zjednywało mu społeczeństwo Śląska. Na postawę wojewody śląskiego miała również wpływ zmiana, jaka dokonała się w Niemczech w tamtym czasie, kiedy to do władzy doszedł Adolf Hitler. Rezultatem tego była coraz większa hitleryzacja mniejszości niemieckiej w Polsce i wzrost poparcia dla takich partii niemieckich, jak Jungdeutsche Partei, której program zawierał hasła budowy wspólnoty narodowej i antysemityzmu. Warto jednak zaznaczyć, iż owa radykalizacja poglądów nie dotyczyła samych Niemców, a dowodem tego jest pojawienie się pod koniec opisywanego okresu nowego ugrupowania polskiego, którym był Ruch Narodowo-Radykalny posiadający znaczący wpływ na politykę Śląska[14].

Wpływ na zmiany polityczne na Śląsku w drugiej połowie lat 30. miały takie czynniki, jak śmierć Józefa Piłsudskiego, wprowadzenie nowej konstytucji i stosunki z naszymi sąsiadami. Największym jednak ciosem wymierzonym w opozycję było wprowadzenie nowej ordynacji wyborczej na Śląsku. W jej wyniku podniesiono cenzus wiekowy, jak również zmieniony został system typowania kandydatów na nowych posłów, co doprowadziło do zbojkotowania wyborów przez opozycję (z wyjątkiem partii niemieckich i związków zawodowych, takich jak ZZZ i ZZP).  Nowo wybrany Sejm Śląski od tej chwili nie posiadał opozycji i zmniejszył ilość wybieranych posłów do 24 (sytuacja ta zmieni się po przyłączeniu Zaolzia do Polski, kiedy to dodatkowo zostanie mianowanych 4 posłów). Jednak mimo świetnego wyniku wyborczego pozycja obozu rządzącego nadal nie była pewna, a wpływ na to miała postępująca dezintegracja sanacji i zróżnicowanie terytorialne, które będzie widoczne na Śląsku do końca II RP. W październiku 1935 roku pojawiła się nawet oferta dla wojewody śląskiego, by ten wszedł w skład rządu Walerego Sławka. Grażyński, jako mentalny przywódca sanacji na Śląsku, pozostał jednak na swoim stanowisku i zaangażował się w przygotowanie obchodów 15. rocznicy III powstania śląskiego, podczas których wywarł dobre wrażenie na naczelnym wodzu wojska polskiego – Edwardzie Rydzu Śmigłym. To wszystko z kolei zaowocowało poprawą stosunków wojewody z władzami warszawskimi. Wojewoda śląski, w wyniku podziału sanacji, poparł obóz prezydenta Mościckiego, jednocześnie nieustannie wspierając lewicę sanacyjną. Innym ważnym wydarzeniem dla sanacji śląskiej był rok 1937, kiedy to zlikwidowano śląski ZChZP, w miejsce którego utworzono Obóz Zjednoczenia Narodowego na Śląsku. Wojewoda Grażyński, jak również cały obóz sanacyjny, dostrzegając coraz ostrzejszą politykę Berlina względem Polski, zdecydował się na kompromis ze swoim największym politycznym rywalem, którym była wspominana już parokrotnie chadecja reprezentowana przez Wojciecha Korfantego. Niestety, owe zamiary zostały zniweczone, gdyż niedługo po powrocie do Polski Korfanty zmarł, a na jego pogrzebie nie pojawił się wojewoda, co zdaniem niektórych całkowicie zaprzepaściło szanse na współpracę z chadecją. Ostatnie miesiące przed agresją niemiecką obóz rządzący wraz wojewodą Grażyńskim koncentrował się przede wszystkim na mobilizowaniu społeczeństwa polskiego do stawiania oporu wobec potencjalnej agresji niemieckiej na Polskę, która w rzeczywistości miała miejsce 1 września 1939 roku. W jej wyniku Śląsk został zdobyty 3 września, a sam wojewoda wyjechał do Warszawy, kończąc epizod rządów sanacyjnych na Śląsku[15].

Z perspektywy czasu trudno jest ocenić działalność sanacji na Śląsku, gdyż ta, w wyniku wybuchu II wojny światowej, nie dokończyła swojego dzieła. Musimy jednak pamiętać i warto o tym wspomnieć, iż sanacja śląska miała zdecydowanie bardziej ludowy charakter od sanacji ogólnopolskiej. Wynikało to ze specyfiki regionu, jakim był Śląsk, gdzie element robotniczo- narodowy miał duże znaczenie.

Mateusz Baran

Bibliografia:

1. Długajczyk E., Sanacja śląska 1926-1929. Zarys dziejów politycznych, Katowice 1983.
2. Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
3. Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2007.
4. Michał Grażyński. Wojewoda na pograniczu, red. K. Nowak, Cieszyn 2000.
5. Musialik W., Michał Tadeusz Grażyński 1890-1965. Biografia polityczna, Opole 1989.
6. Oni decydowali na Górnym Śląsku w XX wieku, red. J. Mokrosz, M. Węcki, Katowice-Rybnik 2014.
7. Rechowicz H., Wojewoda śląski dr Michał Grażyński, Warszawa-Kraków 1988.
8. Sprawozdania stenograficzne Sejmu Śląskiego, pos. 7 z 23 VI 1930.
9. Wanatowicz M.W., Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918-1945, Katowice 1994.

Przypisy:

[1] E. Długajczyk, Sanacja śląska 1926-1929. Zarys dziejów politycznych, Katowice 1983, s. 56-57.

[2] K. Nowak, Bez kompleksów. Wokół myśli śląskiej wojewody Michała Grażyńskiego, [w:] Oni decydowali na Górnym Śląsku w XX wieku, red. J. Mokrosz, M. Węcki, Katowice-Rybnik 2014, s. 31-33.

[3] H. Rechowicz, Wojewoda śląski dr Michał Grażyński, Warszawa-Kraków 1988, s. 57.

[4] M.W. Wanatowicz, Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918-1945, Katowice 1994, s. 68-70.

[5] Tamże, s. 70-71.

[6] Sprawozdania stenograficzne Sejmu Śląskiego, pos. 7 z 23 VI 1930.

[7] M.W. Wanatowicz, Wojewoda śląski Michał Grażyński i jego obóz polityczny wobec ludności labilnej narodowo, [w:] Michał Grażyński. Wojewoda na pograniczu, red. K. Nowak, Cieszyn 2000, s. 79-83.

[8] K. Nowak, dz. cyt., s. 44-46.

[9] M. Czapliński, Śląsk od pierwszej po koniec drugiej wojny światowej 1918-1945, [w:] Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2007, s. 447-448.

[10] W. Musialik, Michał Tadeusz Grażyński 1890- 1965. Biografia polityczna, Opole 1989, s 124-131.

[11] M.W. Wanatowicz, Historia…, s. 81-84.

[12] Tamże, 103-104.

[13] Tamże, 114-115.

[14] M.W. Wanatowicz, Województwo śląskie 1922-1939, [w:] Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 244-246.

[15] M.W. Wanatowicz, Historia…, s. 126-140.