Archeologia jako nauka badająca kulturę materialną człowieka w przeszłości, posiłkuje się z różnymi rodzajami źródeł archeologicznymi. Najogólniej źródła archeologiczne możemy podzielić na nieruchome – obiekty oraz źródła ruchome – artefakty i ekofakty.
Spis treści:
- Źródła archeologiczne – czym są?
- Źródła nieruchome – obiekty
- Źródła ruchome – artefakty
- Źródła ruchome – ekofakty
Źródła archeologiczne – czym są?
Źródła archeologiczne zwane też kulturowymi są to wszelkiego rodzaju, wydobyte z ziemi lub wody materialne ślady działania człowieka w przeszłości, które umożliwiają rekonstrukcję różnych dziedzin jego życia.
Mogą do nich należeć m.in. relikty murów, fortyfikacji, całe naczynia lub ich fragmenty, powiązane z osadnictwem szczątki roślinne i zwierzęce, a także wydobyte z naturalnych złóż oraz przeznaczone do przetworzenia surowce[1].
Zaliczamy do nich też relacje uzyskiwane podczas wywiadu terenowego, przekazy historyczne, tradycję miejscową i wiedzę, która pozwala nam na pośrednie oznaczenie atrybutów źródeł materialnych, np. przekazy etnograficzne[2].
Ze źródłami archeologicznymi związane jest także pojęcie zabytku archeologicznego (kulturowego), czyli wszelkiego rodzaju pozostałością po kulturze materialnej człowieka odkrytej w trakcie badań terenowych.
W ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 roku, w rozdziale 3, artykule 3 czytamy, że zabytek stanowi: nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową (pkt. 1); zabytek nieruchomy – nieruchomość, jej część lub zespół nieruchomości, o którym mowa w punkcie 1 (pkt. 2); zabytek ruchomy – rzecz ruchomą, jej część lub zespół rzeczy ruchomych, o których mowa w punkcie 1 (pkt. 3); zabytek archeologiczny – zabytek nieruchomy, będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów albo zabytek ruchomy będący tym wytworem[3].
Źródła archeologiczne nieruchome – obiekty
Są to znaleziska będące wytworem człowieka, które nie mogą być przenoszone z miejsca odkrycia bez zmiany lub zniszczenia ich oryginalnej formy. Dorota Ławecka dzieli je na:
- obiekty proste, czyli takie jak jamy zasobowe, piece garncarskie,
- obiekty złożone, np. pozostałości konstrukcji mieszkalnych[4].
Inną definicję i szczegółowy podział obiektów zaproponował Ryszard Olgierd Mazurowski. Według tego badacza jest to relikt osadnictwa trwale związany z miejscem, w którym powstał, cechujący się celowością i spójnością funkcjonalną. Powstał on jako akt twórczy. Wyróżnił:
- obiekty punktowe, np. paleniska, jamy zasobowe, groby, ślady po słupach,
- obiekty liniowe, np. drogi, rowy, wały,
- obiekty płaszczyznowe, np. moszczenia bagien, klepiska, nawierzchnie,
- obiekty przestrzenne, np. domy, kopce, megality.
Ponadto badacz klasyfikuje obiekt główny, czyli taki, który współtworzy strukturę przestrzenną-funkcjonalną miejsca osadniczego i obiekt elementarny, który współtworzy strukturę przestrzenno-funkcjonalną innego obiektu[5].
Interesujący podział obiektów archeologicznych przedstawili Wendy Ashmore i Robert J. Sharer. Wydzielili dwie kategorie: konstrukcje i akumulacje[6].
Konstrukcje powstały aby stworzyć przestrzeń, w której wykonywano jeden lub wiele rodzajów działalności. Zaliczamy do niej np. świątynie, domy, pochówki, drogi, mury obronne, paleniska z kamieni, sztuczne zbiorniki terasy rolnicze czy kanały irygacyjne.
Ważnym kryterium do wydzielenia tej kategorii jest obecność budowli powstałej dzięki człowiekowi, która pod względem formalnym ukierunkowuje użytkowanie przestrzeni[7].
Akumulacje powstały dzięki stopniowemu gromadzeniu się zabytków ruchomych poza zaplanowanymi konstrukcjami przestrzennymi dla jakieś działalności.
Jako przykłady wymienić można śmietniska, kamieniołomy (które powstały np. dzięki wydobyciu eksploatowanego surowca, któremu później mogą towarzyszyć nagromadzenie się narzędzi służących do pracy w kamieniu), obozowiska czy warsztaty m.in. obróbki kamienia, garncarskie itd. Akumulacje mogą dostarczyć nam pewnych informacji na temat technologii.
Kamieniołomy, gdzie możemy odnaleźć ślady po wydobyciu surowca i porzucone narzędzia, mogą sugerować różnorodne techniki wydobywcze, badanie odpadów pochodzących z pracowni obróbki kamienia, mogą zrekonstruować stosowaną tam technologię czy artefakty pochodzące z dołów śmietnikowych, np. ceramika zawierająca niewypaloną glinę lub pigmenty mogą wskazać na bliskość warsztatu garncarskiego albo przyczynić się do ustalenia technologii produkcji[8].
Źródła archeologiczne ruchome – artefakty
Są to wszelkie znaleziska ruchome, które zostały wytworzone albo przystosowane przez człowieka, np. narzędzia, ceramika, ozdoby[9]. Mogą posiadać wartość historyczną, kulturową lub naukową. Za pomocą artefaktów możemy odtworzyć życie codzienne dawnych społeczności ludzkich, określić zawody, którymi się najczęściej trudnili czy także odtworzyć życie religijne, ich wierzenia.
Badanie i konserwacja artefaktów pozwala na zgłębianie wiedzy o przeszłości, zrozumienie ewolucji kultury czy ochronę dziedzictwa kulturowego. Ich klasyfikacja umożliwia lepsze zrozumienie ich znaczenia i kontekstu, w jakim były używane.
Na przykład archeologom badającym osadę kulturową artefakty dostarczają informacji na temat technologii, które były stosowane przez mieszkańców, ich zwyczajów oraz struktury społecznej.
Analizując artefakty, archeolodzy są w stanie zrozumieć, jakie były relacje danej społeczności z innymi grupami ludzi[10]. Jest to kluczowy element pracy archeologów. Dokonując ich pomiarów, fotografując i katalogując każdy artefakt, archeolodzy są w stanie go zrozumieć oraz umieścić w kontekście szerszych wydarzeń historycznych.
Ważne jest także określenie kontekstu w jakim został odnaleziony, relacji do innych artefaktów czy obiektów archeologicznych. Kontekst archeologiczny obejmuje położenie geograficzne, warstwę stratygraficzną, inne znaleziska towarzyszące oraz datowanie.
Odkrycie w odpowiednim kontekście pozwala na określenie funkcji, wieku i znaczenia danego obiektu w ramach danej kultury. Są one także wykorzystywane do tworzenia zbiorów i wystaw muzealnych. Przez ich prezentację ludzie mogą przenieść się w fascynujący świat przeszłości, umożliwia lepsze zrozumienie, docenienie różnorodności kulturowej i dziedzictwa naszych przodków[11].
Wyróżnia się kilka grup materiałów ruchomych, różniących się od siebie pod względem funkcji, materiału, z którego zostały wykonane i znaczenia archeologicznego.
- Grupa pierwsza: artefakty kamienne. Narzędzia wykonane z kamienia, krzemieni były pierwszymi „wynalazkami” człowieka począwszy od epoki kamienia. Najstarsze stanowiły prawdopodobnie nieobrobione kamienie lub otoczaki używane sporadycznie do rozbijania i tłuczenia. Biegiem czasu społeczności ludzkie już od paleolitu zaczęły rozwijać technologie kamienną, wytwarzając coraz to doskonalsze narzędzia od łupanych po gładzone i szlifowane, charakterystyczne już dla epoki neolitu[12]. W średniowieczu skały np. kredowe używano do produkcji różnych przedmiotów o charakterze gospodarczym, np. ciężarki tkackie czy formy do odlewu ozdób z brązu. Na terenach wschodniej Polski, Ukrainy, Białorusi i Rosji często podczas badań wykopaliskowych archeolodzy odnajdują przęśliki wykonane z różowego lub czerwonego łupka owruckiego. Pokłady tego kamienia znajdują się w Owruczu nieopodal Kijowa. Miały one za zadanie zwiększyć bezwładność wrzeciona i zapobiegać zsuwaniu się nici nawiniętych na wrzecionie.
- Grupa druga: wyroby gliniane. Do tej grupy zaliczamy każde naczynie ceramiczne lub jego skorupy, kafle, figurki, instrumenty muzyczne, przęśliki i wszystkie wytwory jakie powstają w wyniku modelowania gliny lub odciskania jej w formie, a następnie utrwalenia przez wypalanie[13]. Najstarsze naczynia pochodzące z neolitu były lepione ręcznie, w późniejszych okresach pojawiają się coraz to doskonalsze naczynia, charakteryzujące się m.in. lepszym wypałem, technologią wykonania czy zaczęto używać koła garncarskiego do ich tworzenia.
- Grupa trzecia: wyroby metalowe. Do tej grupy zaliczymy wszystkie artefakty wykonane z miedzi, brązu, żelaza, srebra czy złota. Metalurgia jest złożoną technologią używaną do wytapiania metali z rud i produkcji artefaktów metalowych. Stosowana była już w prahistorii. Jedne z najstarszych przedmiotów metalowych pochodzi z obszarów Azji południowo-zachodniej, datuje się je na 7000 p.n.e.[14]
- Grupa czwarta: wyroby szklane. Przedmioty szklane należą do grupy najczęstszych odkrywanych artefaktów na wykopaliskach, poza ceramiką i wyrobami metalowymi. Archeolodzy ustalili, że najstarsze szkło zaczęto produkować w Mezopotamii sprzed 3500 lat.
- Grupa piąta: monety. Najstarsze monety pochodzą z Azji Mniejszej – Lidii. Jej mieszkańcy ok. 653 roku p.n.e. wynaleźli okrągłe monety, początkowo wybijane z elektronu czyli stopu złota i srebra. W późniejszych czasach system wybijania monet przejęli Persowie, Grecy czy Rzymianie i go udoskonalili[15]. Archeolodzy podczas prac badawczych odkryli pojedyncze znaleziska, czasami zdarza się odnaleźć ich dużą ilość – skarb, depozyt. Częstą praktyką w przeszłości było celowe ukrywanie, zakopywanie depozytów w wyniku zagrożenia, niebezpieczeństwa.
- Grupa szósta: artefakty organiczne. Do tej grupy wchodzą różnorodne rzeczy wykonane z materiałów organicznych, tj. drewno, włókna roślinne, kość, róg, kość słoniowa, muszle.
Źródła archeologiczne ruchome – ekofakty
Są to występujące na stanowisku organiczne i nieorganiczne pozostałości pochodzące ze środowiska naturalnego[16]. Ekofakty najczęściej wykorzystuje się do rekonstrukcji środowiska, w którym żyły dawne społeczeństwa ludzkie i zakresu zasobów, które eksploatowały[17]. Wyróżniamy ekofakty:
- roślinne,
- zwierzęce,
- kości ludzkie
- oraz gleby i sedymenty.
Ekofakty roślinne, czyli pozostałości roślin w kontekstach archeologicznych podzielić możemy na mikroszczątki i makroszczątki. Do mikroszczątków zaliczamy pyłki roślinne i trwałe drobiny krzemionki pochodzenia roślinnego, czyli fitolity. Do makroszczątków zaliczmy m.in. nasiona, liście i ich odciski[18]. Makroszczątki mogą się zachować w postaci zmineralizowanych albo zwęglonych owoców, nasion i innych części roślin, fragmentów drewna lub węgla drzewnego, odcisków roślin, np. na ceramice, polepie.
Analiza próbek przynosi nie tylko mnóstwo różnorodnych danych dotyczących wykorzystania roślin i zwierząt przez człowieka i poziomu rozwoju gospodarczego, ale też pozwala uzyskać informacje do określenia funkcji poszczególnych pomieszczeń, budynków, np. spichlerzy, oraz określić miejsca czynności wykonywanych w różnych rejonach stanowiska (ślady po młócce, uboju zwierząt). Dziedzina archeologii, która bada pozostałości roślinne związane z życiem człowieka to archeobotanika[19].
Ekofakty zwierzęce, czyli pozostałości zwierzęce występujące w kontekstach archeologicznych, są różnorodne: od całych szkieletów do pojedynczych kości[20]. Badania pochodzących z wykopalisk kości zwierząt prowadzone są w kilku kierunkach. Są to:
- identyfikacja zoologiczna – określenie gatunku, cechy morfologiczne kości pozwalają również na odróżnienie szczątków zwierząt udomowionych od dzikich ich przodków,
- identyfikacja anatomiczna polegająca na określeniu, z jakiej części szkieletu zwierzęcia pochodzą poddawane analizie szczątki.
- określenie wieku i płci zwierząt przynoszą informacje m.in. o typie gospodarki i preferencjach konsumpcyjnych ludności, o zasadach hodowli,jakimi kierował się człowiek w różnych okresach dziejowych, niekiedy możliwe jest także określenie pory roku, w której upolowano zwierzę,
- ocena cech morfologicznych zwierzęcia – typu budowy, wielkości, rasy hodowlanej,
- ilościowa ocena szczątków czy rozpoznanie śladów na kościach – szczątki pokonsumpcyjne. Dziedzina archeologii, która bada pozostałości zwierzęce, to archeozoologia[21].
Szczątki ludzkie badane są w celach ustalenia wieku zmarłego, płci, wykrycia w niektórych przypadkach chorób i urazów, ustalenia diety dawnych społeczności czy dostarczają wskazówek co do pozycji społecznej danego osobnika.
Nauka zajmująca się badaniem szczątków dawnych społeczności ludzkich nazywa się antropologią fizyczną bądź biologiczną. Przede wszystkich antropologia zajmuje się ewolucją istot człowiekowatych od australopiteków po homo sapiens sapiens, bada tez kierunki i tempo ewolucji człowiekowatych na podstawie analizy kopalnych szczątków kostnych[22].
Gleby i sedymenty pozyskiwane podczas wykopalisk należą do najważniejszych ekofaktów podawanym badaniom. Ich analizę przeprowadza się w celu ustalenia stratygrafii stanowiska archeologicznego, wydatowania stanowiska, zrozumienia naturalnych procesów formowania się stanowiska, rekonstrukcji dawnego krajobrazu, w którym żyli ludzie zamieszkujący stanowisko.
Zrekonstruowanie oryginalnego krajobrazu w rejonie stanowiska jest kwestią podstawową, bez której nie da się zrozumieć przeszłości[23]. Analiza gleby może przynieść pewne dane dotyczące roślinności w określonym regionie. Badania próbek mogą nam pomóc także w ustaleniu, że w danym miejscu odbywały się określone, niewykrywalne w inny sposób procesy produkcyjne. Nauka zajmująca się pochodzeniem, budową, właściwościami i klasyfikacją gleb to gleboznastwo[24].
Bibliografia:
- Aszmore Wendy, Sharer Robert J., Odkrywanie przeszłości. Wprowadzenie do archeologii, oprac. i tłum. Janusz K. Kozłowski, Wojciech Rak, Kraków 2008.
- Ławecka Dorota, Wstęp do archeologii, Warszawa-Kraków 2003.
- Mazurowski Ryszard Olgierd, Leksykon pojęć i problemów archeologii polowej, Poznań 2013.
Netografia:
- Artefakt, pogotowiearcheologiczne.pl [dostęp: 16.12.2024].
- Artefakty: odkrywanie, klasyfikowanie i konserwowanie skarbów przeszłości, dywizjon303.pl [dostęp: 16.12.2024].
- Drzewowski Marek, Stanowisko w pobliżu miejscowości Osieki Lęborskich pełnych obiektów archeologicznych, choczewo24.info [dostęp: 16.12.2024].
- Leżały w ziemi 2500 lat. Ozdoby z brązu znalezione w gm. Turobin [zdjęcia], radio.lublin.pl [dostęp: 16.12.2024].
- Majewski Janusz, Ponad 20 grobów z okresu neolitu odkryto na cmentarzysku pod Opatowem, dzieje.pl [dostęp: 16.12.2024].
- Odkrycia archeologiczne na budowie obwodnicy Chełma, gov.pl [dostęp: 16.12.2024].
- Rozdział 1. Historia pieniądza., nexto.pl [dostęp:16.12.2024].
- Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Art. 3. o ochr. zabyt., Lex Lege [dostęp: 14.12.2024].
- Zdunek Julia, Na budowie obwodnicy Chełma odkryto pozostałości archeologiczne, kurierlubelski.pl [dostęp: 16.12.2024].
[1] Ławecka Dorota, Wstęp do archeologii, Warszawa-Kraków 2003, s. 81.
[2] Mazurowski Ryszard Olgierd, Leksykon pojęć i problemów archeologii polowej, Poznań 2013, s. 66.
[3] Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Art. 3. o ochr. zabyt., Lex Lege [dostęp: 14.12.2024].
[4] Ławecka Dorota, dz. cyt., s. 81-82.
[5] Mazurowski Ryszard Olgierd, dz. cyt., 83-84.
[6] Aszmore Wendy, Sharer Robert J., Odkrywanie przeszłości. Wprowadzenie do archeologii, oprac. i tłum. Janusz K. Kozłowski, Wojciech Rak, Kraków 2008, s. 163.
[7] Ibidem., s. 163.
[8] Ibidem., s. 167-168.
[9] Ławecka Dorota, dz. cyt., s. 81.
[10]Artefakty: odkrywanie, klasyfikowanie i konserwowanie skarbów przeszłości, dywizjon303.pl [dostęp: 16.12.2024].
[11] Artefakt, pogotowiearcheologiczne.pl [dostęp: 16.12.2024].
[12] Aszmore Wendy, Sharer Robert J., dz. cyt., s. 135-136.
[13] Ibidem., s. 141.
[14] Ibidem., s. 146.
[15]Rozdział 1. Historia pieniądza, nexto.pl [dostęp:16.12.2024].
[16] Ławecka Dorota, dz. cyt., s. 82.
[17] Aszmore Wendy, Sharer Robert J., dz. cyt., s. 152-153.
[18] Ibidem., s. 154.
[19] Ławecka Dorota, dz. cyt., s. 180-181.
[20] Aszmore Wendy, Sharer Robert J., dz. cyt., s. 157.
[21] Ławecka Dorota, dz. cyt., s. 179-180.
[22] Ibidem., 181-182.
[23] Aszmore Wendy, Sharer Robert J., dz. cyt., s. 161-162.
[24] Ławecka Dorota, dz. cyt., s. 183.
