Życie w czasach dyktatury Augusto Pinocheta

“Robotnicy mojej ojczyzny, wierzę w Chile i jego przeznaczenie. Inni ludzie pokonają te szare chwile, w których zdrada zdaje się panować. Wiedzcie, że wcześniej niż później znowu otworzą się wielkie aleje, przez które przejdzie wolny człowiek, aby budować lepsze społeczeństwo. Niech żyje Chile! Niech żyją robotnicy! To są moje ostatnie słowa i jestem pewny, że moja ofiara nie będzie daremna, jestem pewny, że będzie przynajmniej moralną lekcją karzącą zbrodnie, tchórzostwo i zdradę.”[1] Tymi słowami pożegnał się ze światem Salvador Allende zaraz po tym, jak wojsko przejęło władzę w państwie.

Pałac La Montenda
Fot. Biblioteca del Congreso Nacional de Chile

Koniec prezydentury Salvadora Allende był burzliwym okresem. Allende był świadomy, że dni pełnienia przez niego stanowiska są policzone. W państwie odbywało się wiele strajków, kościół nawoływał do kolejnej próby porozumienia się lewicy i chadecji.  Osoby istotne dla życia publicznego same popierały lub zaprzeczały możliwości dokonania zamachu stanu. Wojskowi otwarcie planowali przejąć władzę, i tak 11 września 1973 roku, na czele z generałem Pinochetem przeprowadzono atak na siedzibę prezydenta otaczając plac La Moneda.

Generał Pinochet przed zamachem stanu ostrożnie wyrażał swoje poglądy, będąc już członkiem grupy, która planowała ów zamach, nie budząc przy tym wątpliwości, posłusznie wykonywał polecenia generała Carlosa Pratsa, który był wierny ówczesnemu prezydentowi. Ciekawym jest to, że Pinochet na początku planowania spisku nie otrzymał żadnej ważnej roli, poza rozpoczęciem rozmów z innymi buntownikami należącymi do rozmaitych rodzajów sił zbrojnych. Jego sztuczna lojalność opłaciła się, w sierpniu 1973 roku został on desygnowany na dowódcę wojska, ponieważ prezydent wierzył w jego posłuszeństwo. Przy pomocy Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA) Stanów Zjednoczonych, która przez lata swoimi działaniami przygotowywała grunt do przeprowadzenia zamachu stanu, generał przejął władzę na okres ponad 16 lat.

Sekretarz stanu USA Henry Kissinger i A. Pinochet, rok: 1976 Fot. Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile

Zamach stanu jest z istoty niedemokratyczny, nawet taki, który motywowany byłby najszczerszymi intencjami demokratycznymi i pragnieniem zbudowania prawdziwie demokratycznego systemu władzy.[2] Augusto Pinochet doprowadził do znaczącej poprawy działania gospodarki w kraju, ale jego decyzji związanych z oświatą, kulturą i szanowaniem praw człowieka, nie możemy nazwać demokratycznymi.

Wrzesień 1973

Stadion przekształcony w obóz koncentracyjny

Pierwszą decyzją Pinocheta było przemienienie dwóch największych stadionów sportowych Chile w obozy koncentracyjne. Stało się to symbolem jego rządów. Łącznie na stadionach Estadio Nacional de Chile i Estadio Chile przetrzymywano około 130 tysięcy ludzi. Istniały one przez okres trzech lat, podczas ich funkcjonowania życie straciło w nich około 2 tysięcy osób, wiele innych zniknęło, a rodziny nigdy nie poznały prawdy o ich losie. Kolejną instrukcją dyktatora było zabicie ponad 3 tysięcy górników. Wojsko posłusznie wykonywało polecenia Pinocheta. Uwięziono mnóstwo ludzi, poddawano ich torturom. Bez prawa do sądu skazywano ich na długie, ciężkie i z perspektywy czasu niewytłumaczalne wyroki.

Oświata czasie rządów dyktatora

Zmiany w szkolnictwie objęły wszystkie etapy edukacji. Wszędzie likwidowano profesorów oraz nauczycieli, którzy mieli poglądy sprzeczne z programem junty. Ich pozycje najczęściej przejmowały osoby ze słabym wykształceniem czy bez stopni naukowych, które jednak według władzy były prawomyślne. Skutkiem tych modyfikacji było znaczące obniżenie poziomu edukacji. W Chile powstało stanowisko Inspektora Szkolnictwa Wojskowego, któremu została powierzona kontrola szkół publicznych i prywatnych w kraju. Usunięcie niewygodnych postaci nie było wystarczające. Dzieci w szkołach podstawowych i średnich były karane za poglądy i działania swoich rodziców. Władza mając na celu uwolnienie kraju od marksistowskiego myślenia, martwiła się, że przejmą one nieodpowiednie wzorce. Z tego powodu dzieci często były wyrzucane ze szkół lub przenoszone do gorszych. Zreformowano również naukę dwóch przedmiotów: języka hiszpańskiego i historii, tak aby zgadzała się z nowymi wydarzeniami w kraju i nowymi celami nakreślonymi przez wojsko. Wprowadzono obowiązkowe wychowanie obywatelskie i patriotyczne. Utożsamiano wydarzenia z 11 września z uzyskaniem przez Chile niepodległości.[3] Wszelkie święta państwowe zmieniły swój charakter. Istotne wydarzenia obchodzone były z udziałem wojska. Na cześć żołnierzy do hymnu dodano nową zwrotkę mówiącą o ich fundamentalnej pozycji w państwie.

Pinochet w ciągu kilku lat przekazał zarządzanie szkół gminom, co wiązało się w dużej części z samodzielnym finansowaniem placówek. Młodzież uczęszczająca do szkół publicznych, nie miała dostępu do wielu źródeł wiedzy i pomocy naukowych. Skutkiem tego było duże zróżnicowanie poziomu nauki szkół, ponieważ nie każda gmina mogła sobie pozwolić na duże wydatki na edukację. Wobec tego powstało mnóstwo szkół prywatnych. Szkoły prywatne zazwyczaj były mniej podejrzane ideologicznie, bo hołdowały drogim juncie konserwatywnym, narodowym wartościom, a w każdym razie szybko się do jej życzeń dostosowywały.[4]

Szkolnictwo wyższe zostało przekazane opiece żołnierzy. Pełnili oni funkcje rektorów. Decyzja ta spotkała się z entuzjazmem, ponieważ często były to osoby znane ze swoich publicznych, często irracjonalnych błędów. Z tego też powodu, poziom nauczania również spadł, a młodzież niechętnie podejmowała naukę. Gdy w Chile w 1973 roku było 146 tysięcy studentów, to w 1982 roku 118 tysięcy.[5] Dyktatura, uważająca uczelnie jako miejsca poznania filozofii marksizmu, przeprowadziła w nich reformy. Nowi rektorzy mieli za zadanie usunięcie naukowców zbytecznych i kłopotliwych według uznania dyktatury.  Na przestrzeni 12 miesięcy z uczelni usunięto ponad 20 tysięcy studentów oraz profesorów. W związku z tym wiele wydziałów i instytutów zostało zamkniętych, co wiązało się z obniżeniem poziomu i prestiżu tych placówek. Uniwersytety ukierunkowano tak, aby szkoliły specjalistów na potrzeby kraju. Państwo stworzyło studia zawodowe, po trzech latach nauki młode osoby mogły uzyskać tytuł licencjata. Ważnym punktem reform szkolnictwa było wprowadzenie opłat za możliwość nauki na uczelniach wyższych. Według ideologów junty nauka była ceniona jedynie wtedy, gdy zdobycie jej wymagało wysiłku, także finansowego.[6] Państwo umożliwiło zaciąganie kredytów, w celu zdobycia wykształcenia. Miał to być kredyt na sensownych warunkach, z ratami do spłat rozłożonymi na wiele lat. Innym ograniczeniem studentów było pozbawienie ich  prawa do tworzenia organizacji studenckich. Uniemożliwiło im to wyrażenie własnego zdania i wpływania na rozwój uczelni.

Państwo, które miało opierać się na równości, sprawiedliwości i “zdrowym nacjonalizmie” ograniczyło swoich obywateli w zdobywaniu wiedzy. Poprzez wprowadzenie obowiązkowych opłat spotęgowało podział kraju na biednych i bogatych. Niewiele rodzin mogło zapewnić dzieciom naukę w szkołach prywatnych, co jest widoczne w spadku liczby studentów w kolejnych latach rządów Pinocheta.

Kultura według Pinocheta

Augusto Pinochet
Fot. Biblioteca del Congreso Nacional de Chile

Po dojściu do władzy wojska, na okres 10 lat wprowadzono w Chile cenzurę prewencyjną. Z rynku usunięto wydawnictwa i gazety, które były przychylne lewicy oraz chadecji. Gazetą, która podporządkowała się dyktaturze było “El Mercurio”, będące źródłem pochwał i racjonalnych tłumaczeń decyzji rządzących. Władza stworzyła cały system środków, który rozpowszechniały jej sukcesy i ignorowały ewentualne porażki. Wszelkie stacje telewizyjne przedstawiające inny punkt widzenia szybko kończyły swoją działalność. Aktorzy i dziennikarze podejrzani o posiadanie sprzecznych z władzą poglądów znikali ze sceny publicznej Chile. Po kilku latach pojawiły się nowe gazety, ale często były one zawieszane, zależnie od charakteru publikacji w nich zamieszczanych. Gdy cenzura ustanowiona w 1973 roku przestała obowiązywać, powstał nowy dwutygodnik “Cauce”, który cieszył się dużym zainteresowaniem. Obywatele walczący z ograniczeniami wolności słowa nauczyli się omijać nadzór władzy, stworzyli wydawnictwo “Aconcagua”, które umożliwiło publikowanie książek niezaakceptowanych przez władze chilijskie.  Kultura przestała się rozwijać, artyści tworzyli sztukę pod dyktando władzy albo zachowywali ją dla siebie. Duża liczba artystów będąc ograniczana w swobodnym wyrażaniu siebie decydowała się na emigracje do innych krajów, gdzie mogli tworzyć dzieła sztuki.

Ożywienie gospodarcze Chile

Po obaleniu prezydenta Allende, w państwie przeprowadzono reformy ekonomiczne, których celem była liberalizacja gospodarki. Wpłynęły one pozytywnie również na postrzeganie przez Chilijczyków nowej sytuacji politycznej. Działania rządu doprowadziły do napływu do państwa kapitałów zagranicznych. Rynek chilijski otworzył się na propozycje z zagranicy, w Chile przeprowadzono prywatyzacje znacjonalizowanych przez poprzedniego prezydenta zakładów.  Starano zmniejszyć się wydatki publiczne, z pomocą ponownie przyszły Stany Zjednoczone wprowadzając naprawczy program stabilizacyjny.

Zmiany w gospodarce odczuli obywatele. W sklepach pojawiło się mnóstwo produktów wcześniej niespotykanych w Chile. Duży ruch konsumpcyjny dotyczył wszystkich klas społecznych. Państwo za pomocą wielu reklam zachęcało swoich obywateli do zakupów. Obywatele byli zaskoczeni i przytłoczeni nową ofertą sklepów. Chilijczycy coraz częściej decydowali się na zakup telewizorów z kolorowym ekranem czy telefonów. Bogatsza część społeczeństwa decydowała się na budowę domów z basenem. Reszta mając taką możliwość chętnie nabywała nowe mieszkania lub remontowała swoje domy.

Interesującym zjawiskiem w tym okresie był wzrost aktywności zawodowej kobiet. Mnóstwo przedstawicielek płci żeńskiej postanowiło  zwiększyć swoją konkurencyjność podnosząc swój poziom wykształcenia. Kobiety chciały brać udział w utrzymywaniu gospodarstwa domowego i spełniać się zawodowo. W rezultacie  tego fenomenu niektórzy zaczęli podważać rolę mężczyzny w rodzinie. W państwie można było zaobserwować nieznaczne zmniejszenie ilości urodzeń, ale nie spowodowało ono negatywnych skutków w przyszłości.

Powszechny dobrobyt i szeroka oferta produktów spowodowała, że w Chile żyło się coraz lepiej. Natomiast nikt nie przewidział kryzysu, który opanował państwo w latach 1982-1983. Załamanie rynku, wzbudziło wiele nadziei na schyłek władzy Pinocheta.

Kościół w okresie dyktatury

Prezydent uważał kościół za kolejne miejsce rozprzestrzeniania marksizmu. Wielu księży, którzy nie zgadzali się z nowym sposobem zarządzania krajem zaginęło bez śladu. Tortury, będące lekarstwem Pinocheta przeciw wirusowi komunizmu, rozpętano na skalę wręcz niespotykaną. Zamęczono na śmierć wielu księży.[7] Nie zwracano uwagi na narodowość czy wiek danego księdza. Mnóstwo z nich pogodziło się ze śmiercią. Wśród nich był ksiądz z Hiszpanii – Joan Alsina. Podczas swego pobytu w Chile ze względu na objęcie władzy przez wojsko mógł zrezygnować, wrócić do ojczyzny albo zwrócić się do ambasady. Jak mówił jego przyjaciel “jego nie tylko zamordowano, on jest kimś więcej niż jednym z zaginionych lub rozstrzelanych on poddał się śmierci”.[8] Księża, którzy podjęli decyzję wyjazdu do Chile musieli być ostrożni, gdyż często byli bezpodstawnie aresztowani, a później skazywani na śmierć.  Wielu z nich, którzy bronili praw człowieka i zapewniali społeczeństwu ochronę podczas władzy wojska teraz znajduje się na liście ofiar dyktatury Pinocheta.

Koniec dyktatury

Augusto Pinochet ciesząc się dużym poparciem społeczeństwa, na początku swoich rządów zdecydował się ogłosić projekt konstytucji zmieniającej ustawę zasadniczą z 1925 roku. Nowy akt prawny, zaakceptowany przez 67% głosujących zapewnił mu prawo do pełnienia funkcji prezydenta aż do 1989 roku. Rząd Pinocheta po nieudanym zamachu na generała w 1986 roku powoli przeprowadzał liberalizacje chilijskiej dyktatury. Przede wszystkim zniesiono cenzurę prasową, przywrócono możliwość zakładania partii politycznych. W 1988 roku prezydent zezwolił na powrót do kraju uchodźców politycznych. Wszystkie te działania miały doprowadzić do ocieplenia wizerunku Pinocheta i przedłużenia jego rządów w zbliżającym się plebiscycie.

Protest zwolenników opcji Nie podczas plebiscytu z 1988 roku Fot. Biblioteca del Congreso Nacional

Po reformach, Chile rozwinęło się gospodarczo. Jednak neoliberalne reformy dla wielu osób oznaczały równocześnie pogorszenie standardów życia, zmniejszono bowiem płace i wydatki na cele społeczne dla uboższej części społeczeństwa.[9] Wkrótce kraj pogrążył się w kryzysie ekonomicznym. Przyszłość Pinocheta na stanowisku prezydenta nie była pewna.

Stopniowe przemiany prowadzące do demokratyzacji kraju w latach 1985-1989 nie przyniosły zwycięstwa Augusto Pinocheta. Studenci, którzy w celu uzyskania wiedzy byli zobowiązani uiszczać opłaty, głosowali przeciwko prezydentowi. Wojsko powoli traciło szacunek w państwie ze względu na częste kompromitacje i zmęczenie społeczeństwa dyktaturą wojskową. Jednym ze skutków zamachu był niepotrzebny podział Chilijczyków. Podzieliło się ono społeczeństwo na pro – pinochetowskie i nastawione wrogo do dyktatora.

Żołnierze przestali być profesjonalni, byli oni zaangażowani w działalność polityczną. Po tylu latach nadszedł czas, aby powrócili oni do pełnienia swej podstawowej funkcji, jaką jest obrona państwa i jego obywateli. Zamach stanu nie dążył do gruntownej przemiany struktury społecznej i politycznej państwa, zmierzał jedynie do odsunięcia od władzy aktualnie rządzących.[10] To udało się generałowi, jednak nie miał on klarownej wizji kierowania Chile. Jego błędy nie pozwoliły mu na pozostanie na stanowisku prezydenta do końca życia. Władza Pinocheta trwająca 16 lat uzyskana niekonstytucyjnie dobiegła końca. Nowym prezydentem został Patricio Aylwin.

Piotr Pękala, Barbara Piela

Bibliografia

  1. Bankowicz M., Zamach stanu, studium teoretyczne, Kraków 2009.
  2. Gawrycki M., Dzieje kultury latynoamerykańskiej, Warszawa 2009.
  3. Komosa M., Sprawa Pinocheta: Odpowiedzialność za naruszenia praw człowieka, Warszawa 2005.
  4. Martin E., Tarin S., Hiszpania oskarża Pinocheta, przeł. [z hiszp.] Ryszard Ginalski, Warszawa 2000.
  5. Sadko L., Historia polityczna świata XX wieku: 1945-2000, Kraków 2004.
  6. Rojek W., Wielka historia świata: od drugiej wojny światowej do XXI wieku, Tom 12, Kraków 2006.
  7. Spyra J., Chile, Kraków 2013.
  8. Tyszkiewicz J., Czapiewski E., Historia powszechna: wiek XX, Warszawa 2010.

Przypisy:

[1]                  J. Spyra, Chile, Kraków 2013, s. 508

[2]                  M. Bankowicz, Zamach stanu, studium teoretyczne, Kraków 2009, s. 59

[3]                  J. Spyra, op.cit., s. 596

[4]                  Ibidem s. 597

[5]                  Ibidem, s. 596

[6]                  Ibidem, s. 596

[7]                  E. Mart?n, S., Tar?n Hiszpania oskarża Pinocheta, przeł. [z hiszp.] Ryszard Ginalski, Warszawa 2000, s. 155

[8]                  Ibidem

[9]                  J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna: wiek XX, Warszawa 2010, s. 780

[10]                M. Bankowicz, op.cit., s. 73

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*