Tego dnia 2004 roku na mocy traktatu akcesyjnego podpisanego 16 kwietnia 2003 roku w Atenach Polska została członkiem Unii Europejskiej
Wielkie marzenia o wolności, bezpieczeństwie i dobrobycie potrafią zmienić bieg historii całych narodów. Gdy Polska została członkiem Unii Europejskiej, otworzyła przed sobą nowe możliwości, ale i stanęła wobec wyzwań, których skali nie sposób było wtedy przewidzieć. Za tym jednym wydarzeniem kryje się długa droga wyrzeczeń, nadziei i niełatwych decyzji, które do dziś wpływają na nasze życie.
Zajrzyj też tu:
1 maja 2004 na ulicach polskich miast, miasteczek i wsi Polacy świętowali wstąpienie Polski do Unii Europejskiej. Po upadku porządku jałtańskiego państwa Wspólnoty Europejskiej były świadome, że państwa Europy Środkowo-Wschodniej będą szukały nowych modeli ekonomiczno-społecznych, a jednym z nich był właśnie ten prezentowany przez WE.
Geneza członkostwa Polski w UE
Droga wstąpienia Polski do Unii Europejskiej rozpoczęła się już w 1988 roku. We wrześniu Polska Rzeczpospolita Ludowa nawiązała stosunki dyplomatyczne z Europejską Wspólnotą Gospodarczą (EWG). Otworzyło to drogę do podjęcia negocjacji w sprawie porozumienia dotyczącego współpracy handlowej. Zostało ono zawarte już rok później, 19 września 1989 roku. Postanowienie mówiło o stopniowej likwidacji najważniejszych ograniczeń dotychczas stosowanych w wymianie handlowej między Polską a EWG.
Warto w tym miejscu wspomnieć, że Wspólnota wystąpiła z inicjatywą programu pomocy gospodarczej skierowanego do niektórych państw Europy Środkowej. Po wyborach w Polsce z czerwca 1989 roku Komisja Europejska zapoczątkowała program PHARE (Poland and Hungary: Assistance for Restructuring their Economies) – program pomocy gospodarczej skierowany do Polski i Węgier. Środki finansowe płynące z PHARE miały pomóc w procesie transformacji ekonomiczno-instytucjonalnej państw beneficjentów. Dał on polskiej administracji możliwość realizacji procesu integracji z Unią Europejską.
Wstęp do negocjacji akcesyjnych przystąpienia Polski do Unii Europejskiej
25 maja 1990 roku Polska złożyła w Brukseli wniosek o rozpoczęcie negocjacjidotyczących umowy stowarzyszeniowej. Rezultatem tych negocjacji był podpisany 16 grudnia 1991 roku tzw. Układ Europejski. W marcu 1992 roku zaczęły obowiązywać postanowienia Układu mówiące o liberalizacji przepływu towarów, a później również usług, osób i kapitału. Doprowadziło to do zintensyfikowania wymiany handlowej, a presja konkurencyjna zagranicznych firm wymusiła na polskich modernizację.
W ramach Układu Europejskiego udało się Polsce wynegocjować preferencyjne klauzule ochronne na wybrane artykuły, jak również asymetryczną redukcję ceł na pozostałe towary. Oprócz liberalizacji w sferze handlu Układ przewidywał dostosowanie sfery legislacyjnej. Poza regulacją ważnych kwestii z zakresu współpracy i wymiany gospodarczej stworzył on ramy dla politycznego dialogu w sprawie dalszej integracji Polski ze Wspólnotą Europejską.
W międzyczasie – Maastricht i Kopenhaga
W tym czasie państwa Wspólnoty nie pozostały bezczynne. 7 lutego 1992 roku został podpisany tzw. Traktat z Maastricht, czyli Traktat o Unii Europejskiej. Dla Polski ważny był artykuł nr 49 dający możliwość rozszerzenia Unii o państwa europejskie, które respektują jej podstawowe wartości. Dodatkowo w 1993 roku w Kopenhadze zostały sformułowane kryteria konwergencji lub tzw. kryteria kopenhaskie.
Kryteria konwergencji to:
- stabilność instytucji gwarantujących demokrację, praworządność, prawa człowieka oraz poszanowanie i ochrona mniejszości;
- funkcjonująca gospodarka rynkowa oraz zdolność sprostania presji konkurencyjnej i siłom rynkowym UE;
- zdolność do przyjęcia na siebie wymogów członkostwa, włączając w to możliwość skutecznego wdrażania zasad, norm i polityk tworzących unijny dorobek prawny (acquis) oraz realizację celów unii politycznej, gospodarczej i walutowej.
Wielki krok dla Polski – Ateny 1994
Następnym krokiem dla rządu polskiego było przedłożenie Radzie Unii Europejskiej wniosku o członkostwo w Unii Europejskiej, co miało miejsce 8 kwietnia 1994 roku podczas szczytu Rady w Atenach. Wniosek ten stanowił zapewnienie rządu Waldemara Pawlaka o spełnieniu kryteriów kopenhaskich.
Po ratyfikowaniu go najpierw przez Radę UE, a potem Radę Europejską, w czerwcu tego samego roku rozpoczął się tzw. etap właściwej procedury akcesyjnej. Kolejnym krokiem było skierowanie polskiej kandydatury do Komisji Europejskiej. Jej zadaniem było przygotowanie opinii o stopniu realizacji przez państwo kandydujące kryteriów konwergencji i programów dostosowawczych.
Wytyczne dla krajów stowarzyszonych – Biała Księga
Na szczycie Rady Europejskiej w Essen w grudniu 1994 roku przyjęto strategię rozszerzenia. Podkreślono w niej znaczenie nowych form współpracy z państwami stowarzyszonymi z Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW) jak również wspieranie ich wysiłków prowadzących do włączenia do Unii Europejskiej. Ramą tej współpracy miał być tzw. dialog strukturalny. Oparty był na postanowieniach i rozwiązaniach instytucjonalnych Układu Europejskiego.
By zapewnić państwom kandydującym łatwy dostęp, jak i wszechstronne wsparcie m.in. w postaci udzielenia informacji, które dotyczą przygotowań do członkostwa w strukturach UE, jak również dać możliwość Komisji Europejskiej monitorowania przebiegu tego procesu KE stworzyła przewodnik – Białą Księgę. Główne informacje dotyczyły integracji państw członkowskich z wewnętrznym rynkiem UE oraz dostosowaniu prawa, budowaniu instytucji i korekty infrastruktury. Dodatkowo Biała Księga sugerowała zarówno kolejność jak i tempo wdrażania aktów prawnych. Była też przewodnikiem po legislacji wspólnotowej.
Komisja Europejska wydała swoją ocenę dotyczącą działań dostosowawczych Polski w lipcu 1997 roku. Natychmiastową odpowiedzą rządu polskiego, było uchwalenie w tym samym miesiącu harmonogramu działań opartego o Białą Księgę. Pomyślne rozpatrzenie działań Polski przez Komisję Europejską oraz zalecenie przystąpienia do negocjacji otworzyło państwom członkowskim UE drogę do przyjęcia oficjalnego stanowiska, potwierdzającego gotowość do rozpoczęcia dwustronnych rozmów. Tym samym Polska stała się jednym z pierwszych państw kandydujących z EŚW, obok Czech i Węgier.
Obok Białej Księgi, która była skierowana do państw kandydujących, Komisja Europejska przygotowała dokument programowy pt. Agenda 2000. Ten dokument był skierowany do Unii Europejskiej i zawierał propozycje dotyczące reform, które mają ją przygotować do rozszerzenia.
Negocjacje warunków przystąpienia Polski do Unii Europejskiej
Warto zwrócić uwagę, że do negocjacji przystąpiliśmy w warunkach polityczno-gospodarczej asymetrii, występującej między Unią Europejską a państwami kandydującymi. Ponadto sprawę utrudniała przyjęta zasada, że kandydatury państw były rozpatrywane osobno co dodatkowo osłabiło pozycję negocjacyjną państw EŚW.
Bezpośrednie negocjowanie warunków przystąpienia naszego kraju rozpoczęły się 31 marca 1998 roku. Podzielone były na dwa etapy. Pierwszym był tzw. screening. Procedura ta polegała na przedstawieniu przez KE kandydatom dorobku prawnego wspólnoty, który został podzielony na 31 rozdziałów tematycznych. Każde z państw zostało zobowiązane do przeglądu prawa krajowego i sprawdzenie jego zgodności z acquis communautaire.
Zidentyfikowanie obszarów, w których występowała niekompatybilność przepisów, pozwoliło na przygotowanie stanowiska negocjacyjnego. Procedura screeningu została zamknięta i pozwoliła na rozpoczęcie drugiego etapu rozmów, czyli negocjacji merytorycznych, które rozpoczęły się 29 października 1998 roku. Najważniejsze obszary, które zostały zidentyfikowane w pierwszym etapie, dotyczyły finansów i budżetu, rolnictwa, polityki regionalnej i koordynacji instrumentów strukturalnych, polityki konkurencji oraz podatków.
Należy pamiętać, że Polsce zależało przede wszystkim na zdobyciu szybkiego dostępu do korzyści ekonomiczno-politycznych płynących z pełnego członkostwa. Równolegle dążyła do wynegocjowania derogacji i okresów przejściowych w obszarach nieprzygotowanych na działanie konkurencji wynikających ze wspólnego rynku wewnętrznego. Innym priorytetem było zagwarantowanie pozycji beneficjenta netto. Jest to pozycja, w której państwo otrzymuje więcej środków, niż musi wpłacać do budżetu.
Pozycje negocjacyjne były też kształtowane przez obawy – tak państw członkowskich, jak i polskich obywateli. Państwa Unii obawiały się gwałtownego napływu taniej siły roboczej z państw EŚW, dlatego też w obszarze swobodnego przepływu osób zostały przyjęte okresy przejściowe. Polacy natomiast obawiali się wykupywania ziemi przez obcokrajowców, co doprowadziło do wynegocjowania najdłuższego wśród krajów kandydujących, bo aż dwunastoletniego okresu przejściowego.
Negocjacje merytoryczne zostały zamknięte 13 grudnia 2002 roku podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Kopenhadze. 16 kwietnia 2003 roku w Atenach został podpisany Traktat akcesyjny. To na jego mocy 1 maja 2004 roku Polska została pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej. Decyzja o ratyfikacji Traktatu akcesyjnego została przekazana w ręce obywateli polskich w ogólnokrajowym referendum, które miało miejsce w dniach 7-8 czerwca 2004 roku. Frekwencja wyborcza wyniosła 58,85%, a za przystąpieniem do Unii głosowało 77,45% obywateli. Traktat akcesyjny został ratyfikowany przez ówczesnego prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego 23 lipca 2004 roku.
Wnioski z dotychczasowego członkostwa Polski w UE
Po upadku porządku jałtańskiego drugim najważniejszym krokiem państwa polskiego po wstąpieniu do NATO było członkostwo w Unii Europejskiej. Dążenia te stały się najważniejszym czynnikiem transformacji systemowej naszego kraju. Poparcie obywateli Polski dotyczące członkostwa w strukturach Unijnych jest wciąż wysokie, to mimo tego powracają około akcesyjne debaty dotyczące suwerenności narodowej, czy warunków uczciwej konkurencji na rynku wspólnotowym.
W pierwszej dekadzie naszego członkostwa społeczeństwo polskie wykazywało wysokie zaufanie do instytucji europejskich, przede wszystkim przez ich profesjonalizm i neutralność polityczną. Dało to możliwość rządzącym prowadzić procesy integracyjne z UE bez większych sporów na scenie krajowej. Różnice w ocenie dotyczącej polityk publicznych między częścią polskich polityków a instytucjami unijnymi zaczęły wybrzmiewać w drugiej dekadzie naszego członkostwa.
Bilans członkostwa Polski w Unii Europejskiej
W całym okresie naszego członkostwa, jako największą i kluczową korzyść wymienia się napływ funduszy unijnych i powiązane z nimi inwestycje publiczne przypadające na lata 2007-2013 oraz 2014-2020, czyli w ramach wieloletnich perspektyw finansowych UE. Dostęp do funduszy był postrzegany, jako szansa na modernizację infrastruktury państwowej (administracyjnej, prawnej i transportowej), co przełożyło się na przyciągnięcie zagranicznych inwestorów. Z perspektywy indywidualnych obywateli korzyścią jest również mobilność ekonomiczna.
Nie zapominajmy o drugiej stronie medalu. Przedsiębiorstwa, które nie dały rady dostosować się do konkurencji rynku jednolitego, upadały. W miejscowościach silnie zależnych od jednego, czy dwóch dużych przedsiębiorstw zatrudniających okolicznych mieszkańców, prowadziło do problemów. Migracja zarobkowa drugiego najliczniejszego pokolenia, w perspektywie długoterminowej doprowadziło do zjawiska podzielonych rodzin i tzw. eurosierot, jak również odpływ młodszej siły roboczej i wyludnienie mniejszych miejscowości i wsi. Te negatywne skutki najsilniej odczuwalne i widoczne są we wschodniej Polsce, gdzie również w porównaniu do zachodu kraju, inwestycje unijne są mniejsze.
Rozkład poparcia dla integracji z Unią Europejską
Patrząc na wyborczą mapę Polski można zauważyć pewną prawidłowość. Integracja z Unią Europejską jest popierana głównie na zachodzie naszego kraju oraz w ośrodkach wielkomiejskich, natomiast na wschodzie i prowincji dominuje eurosceptycyzm. Odzwierciedlenia ma to również w tendencjach poparcia poszczególnych partii politycznych. Na północy oraz zachodzie i w dużych miastach poparcie wyższe mają partie lewicowe i liberalne. Partie prawicowe mogą liczyć na wyższe poparcie na wschodzie w mniejszych miejscowościach i na wsiach.
Warto wspomnieć, że przy okazji wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2019 roku, po raz pierwszy w dyskursie politycznym pojawiła się kwestia członkostwa Polski w Unii. Wówczas będąca w opozycji Koalicja Europejska skupiła się na promowaniu postulatów, które zakładały powrót do kluczowych tematów polityki europejskiej oraz świadome pogłębianie integracji. Z kolei Zjednoczona Prawica opowiadała się za selektywną integracją, podkreślając potrzebę nadzoru nad tym procesem i sprzeciwiając się tendencjom do nadmiernej centralizacji Unii Europejskiej.
Polska w UE – podsumowanie
Po upadku porządku jałtańskiego państwa Europy Środkowo-Wschodniej stanęły w obliczu potrzeby transformacji gospodarczo-instytucjonalnej. Państwa te zdecydowały się na przyjęcie modelu wypracowanego przez Wspólnotę Europejską. Tym samym wyraziły też chęć członkostwa. Transformacja zaszła nie tylko w państwach, ale również w samych strukturach wspólnot, które przeprowadziły reformy, aby dostosować się do największego jak dotąd rozszerzenia, które miało miejsce w 2004 roku. Jednak sama droga do członkostwa była długa.
Dla Polski zaczęła się w 1988 roku. Obejmowała długoletnie i wielostronne negocjacje oraz programy dostosowawcze. Nie obyło się bez błędów. Widoczne są w zakresie polityki handlowej w okresie przedakcesyjnym. Z perspektywy obywateli Polski największymi korzyściami były fundusze unijne jak i możliwość mobilności ekonomicznej (ale nie tylko), z drugiej strony finansowanie nie było równo rozdysponowane, a odpływ siły roboczej doprowadził do wyludnienia niektórych miejscowości i wsi.
W 2025 roku rozpoczęliśmy trzecią dekadę naszego członkostwa w Unii Europejskiej. Coraz częściej słyszy się pytania Jak zreformować Unię? W którą stronę ta reformacja powinna iść? Jaką rolę powinna odgrywać Polska? Podnoszone są głosy o potrzebie reformy traktatowej, a to jaką pozycję negocjacyjną będzie mieć Polska zależy od ludzi zasiadających w ławach sejmowych.
Źródła
- Biskup, Przemysław, „Wnioski z dotychczasowego członkostwa Polski w UE”, Polski Przegląd Dyplomatyczny, nr 3/2024.
- Chruściel, Marcin, Kloc, Karol, „Polska w Unii Europejskiej – proces akcesyjny i priorytety polskiej polityki w ramach UE”, Stosunki Międzynarodowe i Geopolityka, DOI: 10.12797/Poliarchia.01.2013.01.08.
- „Kryteria akcesyjne (kopenhaskie)”, eur-lex.europa.eu [dostęp: 27.04.2025].
- Nowak-Far, Artur, „Integracja Polski z Unią Europejską”, Polski Przegląd Dyplomatyczny, nr 3/2024.
- „30 lat temu Polska złożyła wniosek o rozpoczęcie negocjacji w sprawie umowy o stowarzyszeniu ze Wspólnotami Europejskimi”, gov.pl [dostęp: 27.04.2025].
- „Polska – proces integracji z Unią Europejską”, web.archive.org [dostęp: 27.04.2025].
Źródła zdjęć:
„Tablica pamiątkowa wstąpienia Polski do UE w Krakowie”, Wikimedia Commons [dostęp: 27.04.2025];
„Polska w Unii Europejskiej – ilustracja związana z wyborami do Parlamentu Europejskiego”, Centre-Polonais.fr [dostęp: 27.04.2025];
„Flaga Rzeczypospolitej Polskiej z flagą Unii Europejskiej”, Wikimedia Commons [dostęp: 27.04.2025].
