Tego dnia 1333 roku na zamku w Krakowie zmarł król Polski Władysław Łokietek
Władysław Łokietek to postać, która na trwałe zapisała się w historii Polski jako jeden z najwybitniejszych średniowiecznych władców. Jego panowanie, które rozpoczęło się w 1320 roku, miało ogromne znaczenie w kontekście zjednoczenia kraju po okresie rozbicia dzielnicowego.
Był również ojcem Kazimierza III Wielkiego, którego rządy miały kluczowy wpływ na dalszy rozwój Polski. Wśród jego największych osiągnięć wyróżniało się skuteczne stłumienie buntów mieszczan w Krakowie, które wybuchły na tle sporu z wójtem Albertem i Przemkiem z Poznania. Ponadto, dzięki jego talentom dyplomatycznym, Łokietek zdobył koronę królewską, co stanowiło symboliczne zakończenie procesu odbudowy jedności państwa.
W 1320 roku Władysław Łokietek stał się pierwszym królem Polski, który został koronowany w Krakowie. Akt koronacji miał miejsce w Katedrze Wawelskiej, gdzie koronował go arcybiskup Janisław z Gniezna. Wydarzenie to miało znaczenie nie tylko symboliczne, ale także polityczne. Symbolizowało ono zjednoczenie królestwa pod rządami Łokietka, który mimo trudnych początków, potrafił zjednoczyć rozbite dzielnicowo państwo.
Zanim Władysław Łokietek zdobył koronę królewską, jego życie i kariera były pełne wyzwań. W latach 1267–1275 sprawował rządy jako książę Kujaw Brzeskich i Dobrzynia, gdzie znajdował się pod opieką matki, Eufrozyny Opolskiej. W okresie 1275–1288 Władysław rządził wspólnie z braćmi, obejmując szerokie terytoria w Polsce.
Były to ziemie takie jak Sieradz, Brześć, Sandomierz, Łęczyca, a także Pomorze. W 1300 roku Władysław został zmuszony do wygnania, ale powrócił do kraju w 1304 roku. Od tego momentu zaczęły się jego rządy w Wiślicy i Sandomierzu, a od 1306 roku również w Krakowie.
Władysław Łokietek – tytulatura i rodowód
Jako król, Władysław Łokietek używał tytułu, który podkreślał jego szerokie panowanie nad ziemiami, które znalazły się pod jego władzą. Brzmiał on: „Władysław, z Bożej łaski król Polski, pan i dziedzic ziemi krakowskiej, sandomierskiej, łęczyckiej, Kujaw i ziemi sieradzkiej.” Łokietek pochodził z dynastii Piastów i był trzecim synem Kazimierza I kujawskiego oraz Eufrozyny Opolskiej.
Co ciekawe, jego nazwisko „Łokietek” nie miało nic wspólnego z jego wzrostem, jak to niektórzy sugerowali, lecz odnosiło się do jego pochodzenia i ambicji politycznych. Współczesne źródła podają, że Władysław Łokietek miał około 152–155 cm wzrostu, co w średniowieczu było wartością średnią.
Trudności początkowe i wyzwania młodości
Pierwsze lata życia Władysława Łokietka były niezwykle trudne. W 1267 roku, w wieku zaledwie 7 lat, stracił swojego ojca Kazimierza I kujawskiego. To wydarzenie zmusiło go oraz jego rodzeństwo do życia pod opieką matki Eufrozyny Opolskiej.
W tym czasie, Władysław był świadkiem licznych trudności, które dotknęły jego rodzinę. Młody książę musiał zmierzyć się z najazdami Litwinów, które regularnie niszczyły tereny jego rodowej ziemi. Władysław, jako syn Eufrozyny, był powiązany z Bolesławem V Wstydliwym, który pełnił ważną rolę w tej trudnej politycznej układance.
Po śmierci ojca, Władysław starał się utrzymać wpływy swojej rodziny, a jego walki o ziemie trwały przez wiele lat. Jednym z istotniejszych wydarzeń była walka z rywalizującymi książętami, jak np. z Bolesławem Pobożnym, której efektem były różne nieporozumienia wewnętrzne. Młodszy brat Bolesława miał trudności z uzgodnieniem politycznych interesów, zwłaszcza z Krzyżakami, co zmusiło Władysława do aktywności dyplomatycznych i militarnych, aby utrzymać stabilność swojej ziemi.
Działalność polityczna i wojskowa
Po 1279 roku, kiedy Leszek Czarny objął rządy w Krakowie, Władysław i jego rodzeństwo uznali jego zwierzchnictwo. Choć ziemie Piastów były podzielone, współpraca między braćmi była kluczowa dla przyszłego rozwoju dynastii. Władysław aktywnie wspierał Leszka Czarnego w jego walkach z Konradem II mazowieckim, który był rywalem jego brata. W 1280 roku, Władysław wziął udział w zdobyciu grodu Jazdów, a kilka lat później uczestniczył w ważnym spotkaniu w Sieradzu, gdzie omawiano możliwe małżeństwo z Jadwigą, córką księcia Przemysła II.
Jako polityk i strateg, Władysław wykorzystywał swoją pozycję na Mazowszu i prowadził działania dyplomatyczne oraz wojskowe, które miały na celu wzmocnienie jego władzy. Dzięki swojemu zaangażowaniu w walki z Konradem II na Mazowszu oraz obronie przed najazdami litewskimi, Władysław umocnił swoją pozycję, szczególnie po odzyskaniu w 1286 roku Płocka, które stanowiło ważny punkt na mapie ówczesnego Królestwa Polskiego.
Śmierć Leszka Czarnego i początek walk o Kraków (1288–1292)
30 września 1288 roku zmarł książę krakowski i sieradzki Leszek Czarny, a jego śmierć wywołała poważne zmiany na mapie politycznej Małopolski. W wyniku jego zgonu władza nad księstwem sieradzkim przypadła jego najstarszemu przyrodniemu bratu, Władysławowi Łokietkowi, który objął rządy w Brześciu oraz Sieradzu. Jednak to nie koniec zawirowań – śmierć Leszka Czarnym wywołała również intensywną rywalizację o władzę nad Krakowem, które pełniło rolę stolicy regionu.
Na początku konfliktu głównymi kandydatami do objęcia tronu krakowskiego byli Bolesław II Mazowiecki oraz Henryk IV Probus, książę wrocławski. Władysław Łokietek zdecydował się wesprzeć Bolesława II, mimo że sytuacja była skomplikowana, a rozstrzygnięcia niełatwe.
Pod koniec 1288 roku Henryk IV Probus, wykorzystując poparcie niemieckiego patrycjatu oraz niektórej części małopolskich możnych, zdobył Kraków. Bolesław II, mimo porażki, zebrał siły z Kujaw oraz wsparcie od brata, Kazimierza II Łęczyckiego, a także, być może, od Przemysła II. W rezultacie 26 lutego 1289 roku doszło do bitwy pod Siewierzem, gdzie połączone siły mazowiecko-kujawskie pokonały koalicję Probusów, której członkami byli m.in. Henryk III Głogowczyk, Bolek Opolski oraz Przemek Ścinawski. W wyniku bitwy zginął Przemek Ścinawski, a zwycięstwo wojsk Bolesława II było kluczowe.
Przegrana Bolesława II i wsparcie franciszkanów
Po bitwie pod Siewierzem Bolesław II Mazowiecki, z nieznanych powodów, zrezygnował z dalszych prób zdobycia Krakowa. Władysław Łokietek zaczął tytułować się księciem Krakowa i Sandomierza. Początkowo odnosił sukcesy, zwłaszcza po zwycięstwach w bitwach pod Skałą i Święcicami, jednak jego rządy w Krakowie okazały się krótkotrwałe.
Po odzyskaniu miasta przez Henryka IV Probusa, Łokietek musiał uciekać. W tej trudnej sytuacji z pomocą przyszli mu franciszkanie, którzy ukryli go w swoim klasztorze w Krakowie. Mimo tych trudności, w drugiej połowie 1289 roku Łokietek zdołał umocnić swoje panowanie w księstwie sandomierskim, co dało mu czas na dalsze działania.
Podział Małopolski i sytuacja polityczna (1290–1292)
23 czerwca 1290 roku zmarł książę wrocławski Henryk IV Probus, a na tronie krakowskim zasiadł Przemysł II. W tej sytuacji Małopolska została podzielona na dwa odrębne księstwa: krakowskie i sandomierskie. Choć stosunki między Przemysłem II a Łokietkiem nie są do końca jasne, istnieje duże prawdopodobieństwo, że były one przyjazne, co umożliwiło podział bez użycia siły. Jednakże mogły też istnieć napięcia, które wprowadzały elementy wrogości.
Przemysł II łatwo przejął kontrolę nad Krakowem, ale już na początku spotkał się z opozycją wewnętrzną, która popierała zarówno Łokietka, jak i czeskiego monarchy Wacława II. W połowie września 1290 roku Przemysł II opuścił Kraków i udał się do Wielkopolski. W tym czasie Władysław Łokietek, chcąc wzmocnić swoje wpływy, wydał swoją bratanicę Fenennę za mąż za Andrzeja III, króla Węgier. Małżeństwo miało miejsce jesienią 1290 roku.
Walka o Kraków
W połowie stycznia 1291 roku, po wydarzeniach z poprzedniego roku, Przemysł II ostatecznie zrzekł się władzy nad Krakowem na rzecz Wacława II, który objął księstwo krakowskie. Łokietek nie rezygnował jednak z walki o Małopolskę. Z pomocą Andrzeja III, książę kujawski starał się odzyskać kontrolę nad tym regionem.
W 1292 roku armie czeskie, wspierane przez książąt śląskich i margrabiego brandenburskiego, wyparły Łokietka z Sandomierza. Wkrótce po tym, we wrześniu 1292 roku, czeskie wojska obległy Sieradz, który wówczas był jedną z najlepiej umocnionych twierdz. Po zakończeniu oblężenia Łokietek oraz jego brat Kazimierz II zostali wzięci do niewoli.
9 października 1292 roku podpisano ugodę, na mocy której Władysław Łokietek oraz jego brat zmuszeni zostali do zrzeczenia się wszelkich pretensji do Małopolski. W zamian obaj otrzymali zgodę na zachowanie swoich kujawsko-łęczyckich dzierżaw i oddali hołd lenny Wacławowi II, królowi czeskiemu. Układ ten zakończył jeden z etapów walk o Kraków, jednak przyszłość Łokietka wciąż była pełna politycznych zawirowań.
Zbliżenie z Przemysłem II i dalsze plany
Z powodu niepowodzeń i rosnącego zagrożenia ze strony Wacława II, Przemysł II i Władysław Łokietek, dotychczasowi rywale, postanowili w 1293 roku zawrzeć sojusz. W styczniu 1293 roku spotkali się w Kaliszu, aby opracować wspólną strategię wyeliminowania czeskiego wpływu w Małopolsce. Spotkanie odbyło się przy pośrednictwie arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki, który obiecał sobie duże dochody z żup solnych, kiedy tylko Małopolska wróci pod polską władzę.
6 stycznia 1293 roku zawarta została tajna umowa, na mocy której Przemysł II i Łokietek wspierali się nawzajem w dążeniu do odzyskania Krakowa. W ramach porozumienia zadecydowano także o wzajemnym dziedziczeniu, jeśli uda się odzyskać kontrolę nad Małopolską. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że podczas tego spotkania doszło również do zawarcia małżeństwa Łokietka z córką Bolesława Pobożnego, stryja Przemysła II, Jadwigą.
Koronacja Przemysła II i zamach na jego życie
Plany zawarte w Kaliszu musiały zostać zmodyfikowane w 1294 roku, kiedy tragicznie zginął książę łęczycki Kazimierz II, poległy w walce z Litwinami. Jego księstwo zostało połączone z dzierżawami Łokietka. 26 czerwca 1295 roku Przemysł II, na mocy porozumienia z papieżem, koronował się na króla Polski.
Reakcja Łokietka na tę koronację nie jest do końca znana, ale wiadomo, że panowanie Przemysła II nie trwało długo. 8 lutego 1296 roku, zaledwie siedem miesięcy po koronacji, Przemysł II został zamordowany z inspiracji margrabiów brandenburskich, co zakończyło jego krótką, ale pełną napięć, panowanie nad Polską.
Władysław Łokietek w Wielkopolsce i na Pomorzu
Po śmierci Przemysława II w 1296 roku, zgodnie z wcześniejszym porozumieniem zawartym pomiędzy czterema książętami, ziemie po zmarłym monarcha miały przejść w ręce jego ciotecznego brata, Henryka III Głogowczyka.
Niemniej jednak, panowie wielkopolscy i pomorscy nie byli zadowoleni z tego rozwiązania i po pogrzebie Przemysława II postanowili działać. Zorganizowali naradę, na której stwierdzili, że to Władysław Łokietek powinien objąć rządy w obu tych dzielnicach. Uznali, że to oni powinni mieć decydujący głos w kwestii wyboru nowego władcy, a nie polegać na wcześniejszych układach zmarłego księcia.
Władysław Łokietek był mężem Jadwigi, córki Bolesława, księcia kaliskiego, co stanowiło podstawę prawną jego roszczeń do władzy. Choć Łokietek nie miał praw do Pomorza, miał prawo do księstwa kaliskiego, gdyż Bolesław obiecał mu ziemie w Wielkopolsce lub 120 grzywien tytułem posagu. Problemem było jednak to, że Łokietek nie posiadał dziedzicznych praw do Pomorza, co stanowiło trudność w dochodzeniu jego roszczeń do tej ziemi.
Mimo tych problemów, wojska Henryka III Głogowczyka wkroczyły na terytorium Wielkopolski, co początkowo zapowiadało otwarty konflikt. Jednak wojna nie wybuchła, ponieważ Władysław Łokietek, mimo że otrzymał władzę z rąk wielkopolskich panów, uznał prawa księcia głogowskiego do części tych ziem.
10 marca 1296 roku podpisano układ w Krzywiniu, w ramach którego Władysław Łokietek zgodził się oddać Henrykowi III Głogowczykowi część Wielkopolski na zachód i południe od rzeki Obry oraz uznał Henryka IV Wiernego, najstarszego syna Henryka III, za swojego następcę w całej Wielkopolsce, w razie bezpotomnej śmierci Łokietka.
Mimo zawarcia układu, sytuacja w Wielkopolsce okazała się niezwykle trudna dla Władysława Łokietka. Zaraz po objęciu rządów regionem zaczęły rządzić bandy, a opozycja wewnętrzna rosła w siłę. Na jej czele stanął biskup poznański Andrzej Zaremba, który według niektórych źródeł miał rzucić na Łokietka klątwę kościelną. Opór wobec władzy Łokietka stawał się coraz silniejszy, a nawet arcybiskup Jakub Świnka, dotychczasowy protektor Łokietka, zaczynał stopniowo go opuszczać.
W 1298 roku, w wyniku narastających napięć, doszło do porozumienia między opozycją a Henrykiem III Głogowczykiem. W zamian za przyszłe urzędy w odnowionym królestwie, opozycja zgodziła się wesprzeć kandydaturę Głogowczyka na tron Wielkopolski.
Ucieczka z kraju i podróż do Rzymu
Największe zagrożenie dla władzy Władysława Łokietka nadeszło jednak z zupełnie niespodziewanej strony. Wacław II, król czeski, postanowił zakończyć problem związany z Łokietkiem i w 1299 roku zmusił go do złożenia hołdu lenny. Zgodnie z umową, Łokietek miał otrzymać 400 grzywien oraz dochody z kopalń w Olkuszu. Jednak nie dotrzymał on warunków tej umowy, co stało się przyczyną interwencji Wacława II. W połowie 1300 roku Wacław II zorganizował wyprawę wojenną, zmuszając Łokietka do ucieczki z kraju.
W latach 1300-1304 Władysław Łokietek przebywał poza Polską. Choć dokładne miejsce jego pobytu nie zostało do końca ustalone, istnieją przypuszczenia, że udał się do Rzymu, by wziąć udział w obchodach Jubileuszu Roku Świętego, ogłoszonego przez papieża Bonifacego VIII. Inna teoria mówi, że podróżował po Rusi Halickiej i Węgrzech, gdzie nawiązał sojusze z tamtejszymi możnowładcami, którzy sprzeciwiali się Wacławowi III, synowi Wacława II. W tym czasie Jadwiga, małżonka Łokietka, ukrywała się w Radziejowie, przebrana za zwykłą mieszczkę, razem z dziećmi.
Odzyskanie Małopolski, Kujaw i Pomorza Gdańskiego
Po powrocie do kraju w 1304 roku, Władysław Łokietek osiedlił się w Sandomierzu. Dzięki pomocy węgierskiego magnata Amadeja Aby udało mu się zdobyć Wiślicę i Lelow. Jednak jego sukcesy nie trwały długo, ponieważ w 1305 roku zmarł Wacław II, król czeski i polski. Jego syn Wacław III dziedziczył po ojcu, lecz jego rządy były krótkotrwałe. Wykorzystując tę sytuację, Władysław Łokietek w krótkim czasie opanował księstwo sandomierskie, sieradzko-łęczyckie oraz Kujawy Brzeskie.
Wacław III, próbując odzyskać kontrolę nad utraconymi terytoriami, zorganizował wyprawę wojenną przeciwko Łokietkowi, ale 4 sierpnia 1306 roku Wacław III został zamordowany w Ołomuńcu na Morawach, co pogłębiło chaos w Czechach.
Po jego śmierci Władysław Łokietek zyskał przychylność krakowskiego rycerstwa, które zaprosiło go do objęcia władzy w Krakowie. 1 września 1306 roku Władysław Łokietek uroczyście wjechał do Krakowa, gdzie ogłoszono go nowym władcą Małopolski. Po przyjeździe wydał przywilej dla miasta oraz dla biskupa krakowskiego Jana Muskaty, dotychczasowego zwolennika rządów czeskich.
Wyzwania związane z Wielkopolską i Pomorzem
Władysław Łokietek nie poprzestał jednak tylko na zdobyciu Małopolski. Jego kolejnym celem było odzyskanie ziem pozostawionych po Przemyśle II, czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego. Tu spotkał się z licznymi trudnościami. W Wielkopolsce udało mu się zdobyć jedynie tereny przyległe do Kujaw, takie jak Konin, Koło i Nakło, gdyż resztę regionu opanował Henryk III Głogowczyk (poza ziemią wieluńską, którą przejął Bolek I z Opola).
Pomorze, mimo że zostało podporządkowane Łokietkowi pod koniec 1306 roku, było oddalonym terytorium, którym rządzili jego namiestnicy. W rejonie Gdańska wyznaczono ród Święców, natomiast w Tczewie i Świeciu rządy sprawowali bratankowie Łokietka – Przemysł i Kazimierz III.
Władysław Łokietek i walki o Pomorze Gdańskie z Brandenburgią i Zakonem Krzyżackim
Po śmierci Wacława III margrabiowie brandenburscy dostrzegli dogodną okazję, by rozszerzyć swoje terytoria, i wkrótce zajęli ziemię sławieńską na Pomorzu. W tym samym czasie, w grudniu 1306 roku, Władysław Łokietek przejął Pomorze Gdańskie, a w Byszewie na Kujawach przyjął hołd od przedstawicieli lokalnego społeczeństwa.
Łokietek, który nie darzył zaufaniem pomorskiemu rodowi Święców, postanowił pozbawić Piotra Święcę urzędów starostów, które następnie przekazał książętom kujawskim. Przemysł objął starostwo w Świeciu, a Kazimierz w Tczewie i Gdańsku.
Wkrótce po tych zmianach, biskup kujawski Gerward wszczął proces przeciwko Piotrowi Święcowi, domagając się zwrotu dochodów, które ten miał przywłaszczyć sobie, będąc starostą czeskim. Święcowie przegrali sprawę, a sąd nakazał Piotrowi zapłatę wysokiej kwoty – 2 tys. grzywien.
Mimo częściowego poręczenia przez Łokietka, Święcowie nie byli w stanie zapłacić tej sumy, co zmusiło ich do zerwania lojalności wobec władzy królewskiej. W lipcu 1307 roku wydali dokument, w którym poddali się margrabiemu brandenburskiemu Waldemarowi i przyjęli od niego w lenno ziemie: darłowską, polanowską, sławieńską, Tucholę oraz Nowe, a także ziemię słupską na czas dożywocia.
W odpowiedzi na tę zdradę, Waldemar zaatakował Pomorze Gdańskie w sierpniu 1307 roku. Napotkał jednak opór ze strony sędziego pomorskiego Bogusza, który obwarował się w grodzie gdańskim. Choć początkowo stawiał opór, Bogusz szybko zdał sobie sprawę, że nie zdoła obronić miasta samodzielnie przed wojskami brandenburskimi.
Z pomocą przyszli Krzyżacy. Na prośbę Łokietka przybyli oni pod dowództwem komtura chełmińskiego, Guntera von Schwarzburga. Ich interwencja zakończyła się sukcesem – wyparli Brandenburczyków z Gdańska i ruszyli w kierunku Tczewa, który zdobyli bez większego oporu. Następnie Krzyżacy zajęli Nowe, a w 1308 roku zakończyli swoją kampanię.
Choć Władysław Łokietek wciąż utrzymywał kontrolę nad ziemią świecką, to w kwietniu 1309 roku w Grabiu na Kujawach odbyło się spotkanie z mistrzem krajowym Prus, który zaprezentował Łokietkowi absurdalny rachunek za pomoc w obronie Gdańska. Krzyżacy zaoferowali wykup Pomorza, jednak Łokietek odrzucił obie propozycje.
W konsekwencji Krzyżacy postanowili rozpocząć oblężenie Świecia. Miasto poddało się dopiero we wrześniu tego samego roku. Krzyżacy, chcąc umocnić swoje roszczenia do Pomorza, wykupili wątpliwe prawa do tej ziemi od Brandenburczyków. Zajęcie Pomorza pozwoliło im na przeniesienie swojej stolicy z Wenecji do Malborka.
Zdławienie opozycji w Małopolsce
Władysław Łokietek nie mógł skupić się wyłącznie na sprawach pomorskich, ponieważ sytuacja w Małopolsce była daleka od stabilizacji. Głównym źródłem niepokoju był Jan Muskata, biskup krakowski, który po odzyskaniu tronu krakowskiego przez Łokietka, zaczął działać na szkodę swojego władcy. Próbował nawiązać kontakty z wrogami Łokietka, w tym z książętami Bolką I opolskim i Henrykiem III głogowskim.
Pomoc Łokietkowi nadeszła ze strony Jakuba Świnki, arcybiskupa gnieźnieńskiego, który 14 czerwca 1308 roku publicznie wyklął Jana Muskatę i skazał go na utratę biskupstwa. Mimo tego wyroku, Łokietek nakazał aresztowanie Muskaty, który przez pół roku przebywał w więzieniu, a później został zmuszony do opuszczenia księstwa. Jan Muskata powrócił do Krakowa dopiero w 1317 roku, po zdjęciu z siebie i z Łokietka klątwy.
Sytuacja zaostrzyła się w 1311 roku, kiedy to niemiecki patrycjat w Krakowie zbuntował się przeciwko Łokietkowi i poparł Jana Luksemburskiego. Powodem buntu były wysokie obciążenia podatkowe, które uznano za nieproporcjonalne, biorąc pod uwagę trudną sytuację ekonomiczną, szczególnie po utracie Pomorza.
Na czele buntu stanął Albert, wójt krakowski, który wezwał na pomoc księcia opolskiego Bolesława. Buntownicy opanowali miasto, jednak Wawel został obroniony przez wierne Łokietkowi wojska. Próby zdobycia Wawelu przez opozycję zakończyły się niepowodzeniem, a w kwietniu 1312 roku na pomoc Łokietkowi przybył Bolesław opolski.
Mimo to, buntownicy zostali pokonani, a miasto poniosło surowe kary. Część rajców została powieszona, a ich majątki skonfiskowane. Miasto straciło część przywilejów, w tym dziedziczne wójtostwo. Wkrótce po stłumieniu buntu, wprowadzono do ksiąg miejskich łacinę zamiast niemieckiego języka.
Opanowanie Wielkopolski
9 grudnia 1309 roku zmarł Henryk III Głogowczyk, książę głogowski i wielkopolski, który uznawał się za głównego konkurenta Władysława Łokietka. Pozostawił po sobie ziemię, którą podzielił między swoich pięciu synów. Henryk, Jan i Przemko otrzymali Poznań, a Bolesław i Konrad dostali Kalisz i Gniezno.
Podział ten wywołał niezadowolenie miejscowego możnowładztwa, które obawiało się osłabienia swojej pozycji. W 1314 roku wybuchł bunt przeciwko synom Głogowczyka. Janusz z Bibersteinu, dowódca oddziałów głogowskich, poniósł klęskę w bitwie pod Kłeckiem, a miejscowe rycerstwo zdobyło Poznań, który bronił się pod wodzą wójta Przemka. Poznań stał się symbolem oporu wobec nowych rządów. W odpowiedzi na tę sytuację, Władysław Łokietek wkroczył do Poznania w sierpniu 1314 roku, gdzie zdobył władzę. Po tej interwencji zaczął się tytułować księciem Królestwa Polskiego.
Po upadku głogowskich rządów, w rękach Głogowczyków pozostały jedynie tereny nad rzeką Obrą i Notecią. Odzyskanie Wielkopolski umożliwiło Łokietkowi nawiązanie szerszej polityki międzynarodowej. W 1315 roku Polska zawarła przymierze z krajami skandynawskimi, takimi jak Dania, Szwecja i Norwegia, oraz z Meklemburgią i Pomorzem, skierowane przeciwko Brandenburczykom. Rok później wybuchła wojna, która jednak nie przyniosła sukcesów, a jedynie zniszczenie pogranicznych terytoriów.
Droga do koronacji Władysława Łokietka
Władysław Łokietek, po wielu latach trudnych zmagań o władzę, podjął intensywne starania, które miały na celu zdobycie korony królewskiej i umocnienie swojej pozycji na tronie Polski. Jego dążenia do koronacji miały miejsce w okresie panowania księcia krakowskiego, kiedy to rozpoczęły się rozmowy z papieżem, mające na celu uzyskanie zgody na ten ważny krok. Kluczowym wsparciem w tych działaniach była pomoc Kościoła, zwłaszcza arcybiskupa Borzysława, który po śmierci Jakuba Świnki w 1314 roku stanął na czele duchowieństwa w Polsce. W jego obozie znalazł się również biskup włocławski Gerward.
W 1317 roku, arcybiskup Borzysław udał się do Awinionu, aby uzyskać papieską zgodę na zdjęcie klątwy, która ciążąc na Władysławie Łokietku, stanowiła poważną przeszkodę w jego dążeniach do korony. Podczas tej wizyty wynegocjowano również rozwiązanie napięć z biskupem Janem Muskatą, który był jednym z głównych przeciwników Łokietka.
Równocześnie, w czerwcu 1318 roku, odbyły się dwa ważne wiece, które miały kluczowe znaczenie w sprawie koronacji. Pierwszy z nich miał miejsce w Sulejowie w dniach 20–23 czerwca i był poświęcony przygotowaniu prośby do papieża. Drugi wiec odbył się 29 czerwca w Pyzdrach. Oba te wydarzenia miały na celu stworzenie specjalnej supliky, czyli pisemnej prośby, którą wysłano do papieża Jana XXII w Awinionie. Dokumenty, zawierające prośbę o koronację, zostały wysłane przez Gerwarda, biskupa włocławskiego, oraz kanoników Nankera, Grotowica i Franciszka.
Jednym z kluczowych momentów, który zadecydował o sukcesie Łokietka, była zmiana sposobu naliczania świętopietrza, co okazało się korzystne dla papiestwa. Po długich negocjacjach, 20 sierpnia 1319 roku papież Jan XXII wydał decyzję, która umożliwiła Władysławowi Łokietkowi koronację, choć nie bez pewnych zastrzeżeń.
Choć papież nie wyraził pełnej zgody na uznanie Łokietka za legalnego króla Polski, to jednak uznał, że koronacja w Krakowie nie naruszy praw Jana Luksemburskiego, który także rościł sobie prawa do polskiego tronu. Decyzja papieża była warunkowa – uznano, że Luksemburgowie mają prawo do roszczeń w kwestii Wielkopolski, jednak koronacja Łokietka nie zagrozi tym prawom.
Władysław Łokietek królem Polski
Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski odbyła się 20 stycznia 1320 roku w katedrze wawelskiej. Ceremonia była przeprowadzona przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława. W związku z tą uroczystością wykonano nowe insygnia królewskie, ponieważ te, które wcześniej były używane przez Przemysław II oraz Wacława II, zostały wywiezione do Czech i prawdopodobnie nigdy nie wróciły do Polski.
Wybór Krakowa jako miejsca koronacji miał swoje podłoże polityczne – papież obawiał się, że koronacja Łokietka w Gnieźnie mogłaby pogorszyć stosunki z Janem Luksemburskim, który również rościł sobie prawo do tronu polskiego. Choć Kraków już od czasów Bolesława Krzywoustego pełnił rolę stolicy, wybór tego miasta na miejsce koronacji był także podyktowany naciskami z zewnątrz.
Po koronacji w Krakowie, Jan Luksemburski zakwestionował jej legalność, co miało wpływ na międzynarodowe uznanie Władysława Łokietka. Na arenie międzynarodowej, Łokietek był uznawany raczej za króla Krakowa, a nie całego Królestwa Polski, ponieważ Luksemburgowie nadal rościli sobie prawa do korony. Pomimo tych kontrowersji, koronacja Łokietka miała duże znaczenie symboliczne i stanowiła ważny krok w kierunku zjednoczenia kraju.
Rok 1320 był przełomowy także z innych powodów. 14 kwietnia tego roku, w Inowrocławiu oraz później w Brześciu Kujawskim, rozpoczęły obrady sądu papieskiego, który miał rozstrzygnąć kwestię Pomorza Gdańskiego, które zostało wcześniej zajęte przez Zakon Krzyżacki.
Wyrok zapadł 10 lutego 1321 roku i był korzystny dla Polski – Krzyżacy zostali zobowiązani do zwrócenia Pomorza Gdańskiego Polsce oraz zapłacenia odszkodowania w wysokości 30 000 grzywien srebra za dochody czerpane z tej ziemi. Mimo to, Krzyżacy złożyli apelację, której rozpatrzenie zostało wstrzymane. Papież Jan XXII powierzył rewizję tej sprawy biskupowi Sambii, jednak z powodu polskich protestów w Awinionie, apelacja nigdy nie została rozpatrzona, a wyrok nie został wykonany.
Władysław Łokietek – sojusze i konflikty z sąsiadami, konflikty wewnętrzne i ekspansja na Śląsku
Władysław Łokietek, znajdujący się w otoczeniu wrogich mocarstw, takich jak Brandenburgia, Krzyżacy oraz Czechy, rozpoczął poszukiwanie sojuszników. W czasie wielkiego konfliktu papieża Jana XXII z Ludwikiem Wittelsbachem, Łokietek stanął po stronie papieża.
W 1320 roku zawarł sojusz z Węgrami, a jego małżeństwo z Elżbietą Łokietkówną, córką króla węgierskiego Karola Roberta, dodatkowo wzmocniło te relacje. Wspólna polityka Węgier i Polski miała duże znaczenie na arenie międzynarodowej, szczególnie w kontekście walki z Luksemburgami i Krzyżakami.
W 1322 roku Łokietek postanowił interweniować na Śląsku, gdzie trwały liczne konflikty między książętami. W trakcie tych zamieszek Henryk VI zaproponował Łokietkowi przejęcie władzy nad Wrocławiem, jednak Łokietek odrzucił tę ofertę, być może obawiając się sprzeciwu ze strony śląskich możnowładców oraz interwencji Czech.
W 1323 roku Łokietek podjął działania wspierające swoich sojuszników na Rusi Halickiej, a w 1326 roku zorganizował wyprawę do Brandenburgii, wspieraną przez Litwinów, mającą na celu obronę interesów papieskich w Europie.
Choć wyprawa zakończyła się sukcesem, wywołała kontrowersje, ponieważ oddziały litewskie splądrowały kościoły i opactwa, co zostało uznane za pogwałcenie zasad chrześcijańskich. Konflikt z Brandenburgią miał poważne konsekwencje dyplomatyczne, a Łokietek został oskarżony o wywołanie wojny ze światem chrześcijańskim.
Wyzwania w Mazowszu i dalsze konflikty
W 1327 roku Łokietek stanął w obliczu kolejnych wyzwań, tym razem w postaci konfliktu z księciem płockim Wacławem, który nie podporządkował się jego władzy. Choć Płock został zdobyty i spalony, wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. Do wojny włączyli się także Krzyżacy, a wkrótce potem również Jan Luksemburski, co znacznie skomplikowało sytuację Łokietka. Konflikty te były częścią długotrwałych zmagań o władzę i terytoria w Polsce.
W tym samym roku wybuchła wojna z Krzyżakami, która doprowadziła do wymiany terytoriów między Łokietkiem a jego bratankami. Przemysł inowrocławski przekazał Łokietkowi księstwo inowrocławskie, a w zamian otrzymał księstwo sieradzkie. W ramach tych ustaleń dokonano także wymiany terytoriów między synami Siemowita dobrzyńskiego a Łokietkiem.
Utrata ziemi dobrzyńskiej
W 1329 roku wybuchł kolejny konflikt zbrojny, który miał swoje korzenie w napięciach między Królestwem Polskim a Zakonem Krzyżackim. Jan Luksemburski, wykorzystując sojusz z Krzyżakami, przejął ziemię dobrzyńską, którą następnie przekazał swoim sojusznikom. To wydarzenie stanowiło jedno z pierwszych większych niepowodzeń Władysława Łokietka, który w tym czasie starał się zapewnić bezpieczeństwo terytorialne swojego królestwa.
W tym samym roku, w marcu, książę płocki Wacław zmuszony został do złożenia hołdu lennego Janowi Luksemburskiemu. Wacław, który wcześniej opierał się zwierzchnictwu polskiego monarchy, w końcu musiał podporządkować się obcemu władcy. Równocześnie Krzyżacy, wiedząc o braku gotowości wojennej ziem Kujaw, przeszli Wisłę i rozpoczęli plądrowanie biskupich miast, takich jak Włocławek, Raciąż i Przedecz.
Wojna z Krzyżakami o Kujawy
W 1330 roku walki z Krzyżakami wybuchły na nowo. Zakon, korzystając z osłabienia Polski, kontynuował plądrowanie Kujaw i Wielkopolski. W wyniku ich działań zniszczeniu uległy między innymi miasta Radziejów, Bydgoszcz oraz Nakło.
Dopiero odważne przejście przez Wisłę przez Władysława Łokietka oraz pomoc z Litwy umożliwiły Polakom obleganie zamku w Kowalewie Pomorskim we wrześniu 1330 roku. Po długotrwałym oblężeniu zawarto rozejm, który miał obowiązywać przez siedem miesięcy. 18 października 1330 roku podpisano porozumienie w Lipienku. Jednak podczas tej wyprawy doszło do poważnego konfliktu między Władysławem Łokietkiem a księciem litewskim Giedyminem, co skutkowało zerwaniem sojuszu z Litwą.
Kryzys w 1331 roku
W 1331 roku Krzyżacy ponownie zaatakowali ziemie polskie, a ich celem było zniszczenie wojsk Władysława Łokietka oraz współpraca z Janem Luksemburskim. Dowódca wojsk krzyżackich, Dietrich von Altenburg, planował połączenie swoich sił z armiami czeskimi pod murami Kalisza. Z powodu oporu księcia świdnickiego Bolka II i nierozwiązanych kwestii związanych z Głogowem, plan ostatecznie nie doszedł do skutku. Choć Krzyżacy odnosić mogli początkowe sukcesy, byli zmuszeni przejść do ostatecznej ofensywy, aby opanować Kujawy.
W nocy z 23 na 24 września 1331 roku miała miejsce pierwsza poważniejsza potyczka pod Koninem, której wynik był nierozstrzygnięty. Dwa dni później, 27 września 1331 roku, wojska polskie, liczące około 5000 żołnierzy, dowodzone przez samego Władysława Łokietka oraz jego syna, Kazimierza, odniosły zwycięstwo w bitwie pod Radziejowem.
Dietrich von Altenburg, dowódca krzyżacki, został pojmany i ranny, jednak Krzyżakom udało się odbić go z rąk polskich. Tego samego dnia miała miejsce kolejna bitwa pod Płowcami. Choć starcie to również zakończyło się bez wyraźnego rozstrzygnięcia, w wyniku walk Krzyżacy zostali zmuszeni do wycofania się za Wisłę i rezygnacji z dalszej walki o Kujawy. Ziemie te ostatecznie znalazły się w rękach Zakonu w 1332 roku, a sam Władysław Łokietek zmarł w marcu tego samego roku.
Po jego śmierci, negocjacje z Krzyżakami kontynuował jego syn, Kazimierz III Wielki. Mimo że bitwa pod Płowcami nie przyniosła jednoznacznego zwycięstwa, morale polskich wojsk zostało wzmocnione, a Krzyżacy przez kolejne 80 lat nie podjęli już otwartej konfrontacji z Polską. Istnieje także hipoteza, że Kazimierz III Wielki został odesłany z pola bitwy przez ojca, aby zapewnić jego bezpieczeństwo.
Nieudane negocjacje pokojowe
Po bitwie pod Płowcami, Polska podjęła kolejną próbę rozmów pokojowych z Krzyżakami w Inowrocławiu, jednak rozmowy te zakończyły się niepowodzeniem. W 1332 roku Krzyżacy rozpoczęli nową wyprawę, tym razem pod dowództwem Ottona von Luterberga. Polska była wówczas zbyt słaba, by stawić czoła Krzyżakom w otwartej walce.
20 kwietnia 1332 roku, po niemal dwutygodniowym oblężeniu, Brześć Kujawski został zdobyty przez Krzyżaków. Niedługo potem Zakon przejął kolejne ważne grody w Kujawach: Inowrocław oraz zniszczone Gniewkowo. W tym czasie Władysław Łokietek starał się wykorzystać sytuację i zdobyć część Wielkopolski po śmierci Przemka Głogowskiego.
Władysław Łokietek zmarł 2 marca 1333 roku na Wawelu, a jego ciało zostało pochowane w tamtejszej katedrze, prawdopodobnie 12 marca tego samego roku. Jego śmierć oznaczała koniec burzliwego okresu w historii Polski, który był związany z jego próbami zjednoczenia kraju po wielu latach rozbicia dzielnicowego.
Rodzina Władysława Łokietka
Z małżeństwa Władysława Łokietka z Jadwigą kaliską pochodziło co najmniej sześć dzieci:
- Kunegunda (ur. ok. 1295, zm. 9 kwietnia 1331 lub 1333), żona Bernarda (przed 1291–1326), księcia świdnickiego, a później Rudolfa (ok. 1284–1356), księcia saskiego.
- Stefan (ur. ok. 1296–1300, zm. 1306), który zmarł młodo i został pochowany w kościele franciszkanów w Krakowie.
- Władysław (ur. ok. 1296–1311, zm. 1312), również pochowany w kościele franciszkanów w Krakowie.
- Elżbieta (ur. 1305, zm. 1380), żona Karola I Roberta (1288–1342), króla Węgier.
- Kazimierz III Wielki (ur. 1310, zm. 1370), który po śmierci ojca objął tron polski i kontynuował jego politykę.
- Jadwiga (ur. ok. 1306–1309, zm. 3 czerwca 1320–1325), prawdopodobnie starała się o jej rękę Otto Wesoły, książę austriacki.
Władysław Łokietek – dziedzictwo
Władysław Łokietek przez całe swoje panowanie wytrwale dążył do zjednoczenia Polski. Jego decyzje polityczne miały ogromny wpływ na przyszłość kraju. Choć nie udało mu się odzyskać wszystkich utraconych terytoriów, jego działania zapoczątkowały proces jednoczenia ziem polskich. Gdyby nie jego wysiłki, Polska mogła zostać wchłonięta przez Luksemburgów lub podzielona na małe księstwa.
To właśnie za jego panowania Polska po raz pierwszy stanęła w otwartej wojnie z Krzyżakami i zawarła sojusz z Litwą. Po koronacji Władysława Łokietka na króla Polski, kraj zyskał na międzynarodowej pozycji. Podjęte przez niego działania administracyjne i skarbowe przygotowały grunt pod dalszą konsolidację państwa. Kazimierz III Wielki, jego syn, kontynuował politykę ojca, a wkrótce zapłacił Janowi Luksemburskiemu ogromną sumę, by zapewnić Polsce niezależność.
