Tego dnia 1320 roku odbyła się koronacja Władysława Łokietka na króla Polski z rąk arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława
Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski była pierwszą, która miała miejsce na Wawelu. Stała się symbolicznym zakończeniem długiego okresu rozbicia dzielnicowego (1138–1320). To wydarzenie na stałe związało Kraków z polską monarchią.
Tuż po koronacji król Władysław Łokietek wydał swoją 15-letnią córkę, Elżbietę Łokietkównę, za króla Węgier – Karola Roberta Andegaweńskiego. Elżbieta została trzecią żoną węgierskiego monarchy, co umocniło sojusz polsko-węgierski i zapewniło Łokietkowi wsparcie w międzynarodowej polityce. Przypomnijmy, że wcześniej, pierwszą żoną Karola Roberta Andegaweńskiego była Maria Bytomska, która także była krewną Łokietka.
Droga na polski tron
Droga Władysława Łokietka na tron Polski była długa i pełna nieprzewidywalnych sytuacji. Gdy ktoś stawał Łokietkowi na drodze, nagle umierał, niekiedy w niewyjaśnionych okolicznościach. Przyszły monarcha musiał uciekać z Krakowa przed Wacławem II z dynastii Przemyślidów, który w 1300 roku koronował się na króla Polski. Po śmierci Wacława II w 1305 roku, Łokietek zdołał powrócić, jednak jego sytuacja polityczna wciąż była niepewna.
Kolejne wydarzenia nabrały tempa po śmierci Wacława III, syna Wacława II, zamordowanego w 1306 roku. Choć Łokietek był oskarżany o zlecenie tego zabójstwa, nigdy tego nie udowodniono. Brak silnego przeciwnika na arenie politycznej otworzył Władysławowi Łokietkowi drogę do objęcia władzy w Polsce, choć proces scalania rozbitych ziem trwał jeszcze wiele lat.
Jadwiga Kaliska – niezłomna królowa i matka Kazimierza Wielkiego
Niezwykle ważną rolę w drodze Łokietka na tron odegrała jego żona, Jadwiga Bolesławówna, znana jako Jadwiga Kaliska. Była nie tylko lojalną towarzyszką, ale także aktywnie wspierała męża w politycznych i dynastycznych staraniach. Łokietek i Jadwiga mieli kilku synów, jednak tylko jeden z nich – Kazimierz, późniejszy król Kazimierz Wielki – przeżył dzieciństwo.
Kazimierz, najmłodszy syn pary królewskiej, w dzieciństwie poważnie chorował. Jadwiga pisała nawet listy do papieża Jana XXII, prosząc o modlitwę za zdrowie syna. Wkrótce potem chłopiec wyzdrowiał.
Kosztowna polska korona i starania o koronę św. Stefana
Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski była możliwa dzięki zgodzie papieża Jana XXII. Wcześniej Władysław był uznawany jedynie za władcę Krakowa, co nie dawało mu pełni królewskiego autorytetu. O Janie XXII krążył nawet złośliwy wierszyk: Gdy w papieża wkroczysz Rzym, kieruj się pewnikiem tym. To nie miejsce biednej braci. Miły mu, kto dobrze płaci.
Działania Łokietka mające na celu uzyskanie zgody papieskiej na koronację królewską były wspierane przez polski Kościół, w tym arcybiskupa Borzysława, który zastąpił zmarłego w 1314 roku Jakuba Świnkę, oraz biskupa włocławskiego Gerwarda z Ostrowa. W 1317 roku arcybiskup Borzysław, podczas wizyty w Awinionie, uzyskał pozwolenie na zdjęcie klątwy z Łokietka oraz na złagodzenie konfliktu z biskupem Janem Muskatą.
Decyzje dotyczące koronacji zapadły podczas dwóch wieców możnych i rycerstwa – w Sulejowie (20–23 czerwca 1318 roku), gdzie przygotowano suplikę do papieża, oraz w Pyzdrach 29 czerwca. Dokumenty dostarczyli do Awinionu biskup włocławski Gerward oraz kanonicy Nanker, Jan Grotowic i Franciszek. Kluczowym czynnikiem, który wpłynął na pozytywne rozstrzygnięcie sprawy, była zmiana sposobu naliczania świętopietrza na korzystniejszy dla Stolicy Apostolskiej.
Interesującym wątkiem w biografii Łokietka była jego bliska relacja z dynastią Arpadów, z której wywodzili się królowie Węgier. Jako mąż Jadwigi Kaliskiej, będącej krewną Arpadów, Łokietek miał pewne aspiracje do korony św. Stefana. Niektórzy historycy uważają, że nadanie jednemu z jego synów imienia Stefan mogło być częścią tych planów. Niestety, plany te nigdy się nie zrealizowały, a Stefan i tak nie dożył wieku dorosłego.
Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski w Krakowie
Zgoda papieża Jana XXII na koronację została wydana 20 sierpnia 1319 roku, choć była wyrażona w sposób pośredni ze względu na opór Luksemburgów. Papież chciał chronić własne prawa i nie naruszać cudzych, przy czym uznał, że roszczenia luksemburskie – choć miały słabe podstawy prawne – odnosiły się do ziem wielkopolskich, które wchodziły w skład królestwa Przemysła II. Jednocześnie pośrednio uznał prawo Władysława Łokietka, stwierdzając, że jego koronacja w Krakowie nie naruszy praw Jana Luksemburskiego.
Ceremonia koronacyjna odbyła się 20 stycznia 1320 roku w katedrze wawelskiej (odremontowanej po pożarze z początku XIV wieku), gdzie arcybiskup gnieźnieński Janisław dokonał koronacji Władysława Łokietka na króla Polski. Wykonano nowe insygnia królewskie, ponieważ poprzednie, używane przez Przemysła II i Wacława II, zostały wywiezione do Czech i nie wróciły do Polski (Jan Długosz pisze zaś, że zostały sprowadzone z Gniezna).
Miejsce koronacji – Kraków zamiast Gniezna – najprawdopodobniej zostało wybrane pod wpływem nacisków kurii papieskiej, która chciała uniknąć konfliktu z Janem Luksemburskim, roszczącym sobie prawa do polskiego tronu.
Jednak wybór Krakowa spowodował, że Luksemburgowie kwestionowali legalność koronacji. W związku z tym, że Jan Luksemburski formalnie nosił tytuł króla Polski, na arenie międzynarodowej Władysław Łokietek był często postrzegany jedynie jako król Krakowa, a nie całego kraju.
Inne możliwe przyczyny wyboru Krakowa to jego stołeczny charakter, który zyskało już za czasów Bolesława Krzywoustego, oraz fakt, że miasto to odgrywało kluczową rolę w próbach zjednoczenia ziem polskich podczas rozbicia dzielnicowego. Dodatkowo wielkopolska szlachta w przeszłości popierała Wacława II i Henryka głogowskiego, a na wiecu w Sulejowie nie było reprezentantów z Wielkopolski.
Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski według Długosza
Sam przebieg koronacji nie jest nam dokładnie znany. Mamy relację Jana Długosza, jednak żył on znacznie później, i swoje zapiski stworzył na podstawie innych źródeł. Według niego prałaci, baronowie, dostojnicy i szlachta całego królestwa polskiego, po zapoznaniu się z listem papieża Jana XXII i zawartymi w nim wskazówkami, a także po wysłuchaniu rad biskupa włocławskiego Gerwarda, postanowili bez czekania na bardziej szczegółowy dekret papieski ukoronować księcia Władysława Łokietka na króla Polski.
W duchu pełnej jednomyślności ustalili, że koronacja odbędzie się w dniu świętych Fabiana i Sebastiana, czyli 20 stycznia 1320 roku. Aby nadać temu wydarzeniu jeszcze większą rangę i symbolikę, zdecydowano, że koronacja odbędzie się w katedrze krakowskiej, a nie gnieźnieńskiej, która choć była metropolitarną, ustąpiła pierwszeństwa Krakowowi, noszącemu coraz bardziej stołeczny charakter.
W niedzielę, w dniu wyznaczonej uroczystości, do Krakowa przybyli przedstawiciele wszystkich stanów – prałaci, baronowie i rycerstwo. Władysław Łokietek został wówczas uroczyście namaszczony na króla Polski przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława w katedrze wawelskiej. Asystowali mu przy tym biskupi: Jan Muskata z Krakowa i Domarat z Poznania, a także opaci klasztorów w Tyńcu, Mogile, Jędrzejowie i Brześciu Kujawskim.
W uroczystości wzięły udział tłumy dostojników i niezliczeni przedstawiciele rycerstwa. Równocześnie żona Władysława, księżna Jadwiga, córka Bolesława, księcia poznańskiego, została koronowana na królową Polski. Nowe insygnia królewskie – korony, berło i jabłko – przyniesiono specjalnie na tę okazję z Gniezna. Cały dzień upłynął w atmosferze radości i wystawnych obchodów.
Następnego dnia, odziany w królewskie szaty Władysław Łokietek odbył uroczysty objazd miasta. Następnie, w towarzystwie prałatów i baronów, udał się na tron przygotowany w Krakowie, gdzie odebrał od mieszczan hołd oraz przysięgę wierności.
Koronacja Władysława Łokietka w katedrze wawelskiej zapoczątkowała nową tradycję. Katedra ta została odtąd wyróżniona i obdarzona przywilejem koronowania polskich władców, który zachowano na wieki (ostatnia koronacja na Wawelu, koronacja Augusta III i Marii Józefy, odbyła się w 1734 roku).
Jednocześnie postanowiono, że korona i inne insygnia królewskie będą przechowywane w Krakowie – najlepiej ufortyfikowanym grodzie, który zapewniał większe bezpieczeństwo niż Gniezno, narażone na ewentualne ataki wrogów. Dzięki temu Kraków umocnił swoją pozycję jako główny ośrodek państwowy i miejsce reprezentacyjne dla koronacji. Miasto oferowało nie tylko bezpieczeństwo, ale także dogodne warunki do przyjęcia licznych gości, zarówno polskich, jak i zagranicznych.
Jak podaje Długosz, od tego dnia zaś Władysław Łokietek czczony był jako król Polski przez wszystkich swych poddanych z wielkim uszanowaniem, bojaźnią i miłością. A ci, którzy naśmiewali się przedtem z jego losu, gdy jako wygnaniec błąkał się po Węgrzech, następnie z najwyższą czcią i w pokorze chylili się u jego tronu.
Znaczenie koronacji Władysława Łokietka
Król Władysław Łokietek, dzięki swojej koronacji, stał się uznanym władcą chrześcijańskim zarówno przez własny naród, jak i przez europejskich monarchów. Chociaż Jan Luksemburski próbował umniejszać jego pozycję, twierdząc, że jest jedynie królem krakowskim, dla Polaków koronacja jednoznacznie oznaczała, że Łokietek był królem całego Królestwa Polskiego. Jego panowanie obejmowało Wielkopolskę, Małopolskę, ziemię sieradzką, łęczycką oraz Kujawy brzeskie, a książęta kujawscy uznali jego zwierzchnictwo.
Na arenie międzynarodowej koronacja Łokietka otworzyła nowe możliwości w zakresie budowania sojuszy politycznych, które wspierały jego działania na rzecz zjednoczenia ziem polskich. Koronacja była również istotnym punktem wyjścia do rozpoczęcia działań w sprawie Pomorza Gdańskiego, zagarniętego przez Zakon Krzyżacki.
Już w kwietniu 1320 roku Władysław Łokietek podjął starania o odzyskanie tych ziem. Ważnym sukcesem było orzeczenie sądu papieskiego, które nakazywało Zakonowi zwrot Pomorza oraz wypłatę odszkodowania za jego użytkowanie.
Chociaż Krzyżacy odrzucili wyrok i odmówili jego realizacji, Polacy dostrzegli w tych działaniach dowód na skuteczność i determinację swojego władcy. Od 1327 roku aż do śmierci króla trwały niemal nieustanne konflikty i wojny z Zakonem Krzyżackim.
W tym samym czasie, w 1327 roku, książęta śląscy złożyli hołd lenny Janowi Luksemburskiemu, uznając zwierzchnictwo Czech. Książę wrocławski Henryk VI oddał swoje księstwo królowi czeskiemu w zamian za dożywotnią rentę. Niezależność utrzymały jedynie księstwa świdnickie, gdzie Kunegunda, córka Łokietka, była żoną księcia Bernarda, oraz księstwa ziębickie i jaworskie, którymi władali bracia Bernarda.
Jan Luksemburski, uzurpujący tytuł króla Polski, przekazał Zakonowi Pomorze Gdańskie, co jeszcze bardziej komplikowało sytuację polityczną. W 1329 roku Krzyżacy zajęli ziemię dobrzyńską, a w 1332 roku przejęli Kujawy.
Mimo tych wyzwań i trudnej sytuacji politycznej, Władysław Łokietek nie zaniedbywał rozwoju gospodarczego kraju. Na miarę ówczesnych możliwości dbał o zwiększenie osadnictwa, lokację nowych wsi i miast, a także promował handel i rozwój międzynarodowych szlaków handlowych. Jego działania były nakierowane na wzmacnianie fundamentów ekonomicznych państwa, co miało kluczowe znaczenie dla jego dalszego rozwoju.
Sojusz z Litwą
W 1325 roku (w tym roku – 2025 – mija 700 lat), odbył się ślub królewicza Kazimierza z Anną Aldoną Giedyminówną, córką wielkiego księcia litewskiego – Giedymina. Władysław Łokietek doprowadził do tego małżeństwa, aby zawrzeć sojusz z Litwą wymierzony przeciwko zakonowi krzyżackiemu.
Żona Władysława Łokietka – Jadwiga Kaliska – miała problem z akceptacją synowej, która pochodziła z pogańskiego kraju. Córka Bolesława Pobożnego wychowywała się w bardzo religijnym środowisku, z którego pochodziło kilka władczyń wyniesionych na ołtarze.
W związku z tym Jadwiga Bolesławówna nie wyobrażała sobie, że kobieta wychowywana w pogańskiej kulturze, w dodatku prowadząca rozrywkowy tryb życia, czyli nieustatkowana, będzie niedługo królową Polski. Na tym stanowisku Jadwiga Kaliska widziała przecież tylko siebie. W końcu jednak, już jako wdowa, Jadwiga musiała dać za wygraną i ustąpić miejsca synowej.
Sojusz z Litwą, zawarty poprzez wyżej wspomniane małżeństwo był pierwszym związkiem Polski i Litwy. Jednak nie przetrwał długo, gdyż zakończył się w 1339 roku, kiedy to zmarła pierwsza żona Kazimierza Wielkiego. Jednak to właśnie ten sojusz polsko-litewski, który stworzył Łokietek położył podwaliny pod późniejszą, długotrwałą unię polsko-litewską, zapoczątkowaną za czasów Władysława Jagiełły.
Władysław Łokietek zapisał się w historii Polski jako władca, który zdołał zakończyć trwające niemal dwa wieki rozbicie dzielnicowe i zjednoczyć kraj pod jednym berłem. Jego polityczne decyzje oraz sojusze, w tym małżeństwo córki Elżbiety z królem Węgier oraz Kazimierza Wielkiego z Anną Aldoną Giedyminówną, miały długofalowe znaczenie dla losów Polski.
Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski w 1320 roku była początkiem nowego etapu w dziejach Królestwa Polskiego, a jego następca – Kazimierz Wielki – w pełni wykorzystał dziedzictwo ojca, budując potęgę państwa polskiego.
Bibliografia
Źródła:
- Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa polskiego, ks.12, Warszawa 1975, s. 134 – 135.
Opracowania:
- Baszkiewicz Jan, Polska czasów Łokietka, Warszawa 1968.
- Jasiński Kazimierz, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Poznań – Wrocław 2001.
- Manteuffel Tadeusz, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2002.
- Nowak Andrzej, Dzieje Polski, tom 2, Kraków 2015.
- Sobotka Roman, Powoływanie władcy w Rocznikach Jana Długosza, Warszawa 2005.
- Szczur Stanisław, Historia Polski. Średniowiecze, Warszawa 2002.
- Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
- Wyrozumski Jerzy, Dzieje Polski Piastowskiej (VIII wiek – 1370), Kraków 1999.
