Tego dnia 1939 roku w Moskwie podpisano pakt między ZSRR a III Rzeszą, zwany paktem Ribbentrop-Mołotow
Podpisany w Moskwie pakt Ribbentrop-Mołotow był czymś więcej niż tylko układem o nieagresji. To cyniczny sojusz dwóch totalitaryzmów, który przesądził o losach Europy i rozpoczął tragedię II wojny światowej. W jego cieniu zapadły decyzje o rozbiorze Polski i podziale wpływów, który zmienił mapę kontynentu na dziesięciolecia.
23 sierpnia 1939 roku w Moskwie podpisano układ między Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich a III Rzeszą Niemiecką, znany jako pakt Ribbentrop-Mołotow (lub pakt Hitler–Stalin). Oficjalnie był to traktat o nieagresji, ale jego tajny protokół dodatkowy stanowił faktyczny plan rozbioru Europy Środkowo-Wschodniej. Dokument zakładał podział wpływów i granic w regionie, obejmując Polskę, Litwę, Łotwę, Estonię, Finlandię i Rumunię. W Polsce określa się go często mianem czwartego rozbioru.
Geneza paktu Ribbentrop-Mołotow i jego polityczne tło
Na kilka miesięcy przed podpisaniem układu Józef Stalin dokonał istotnej zmiany personalnej: 3 maja 1939 roku usunął z funkcji ministra spraw zagranicznych Maksima Litwinowa, zwolennika polityki „zbiorowego bezpieczeństwa” i współpracy z Wielką Brytanią oraz Francją. Na jego miejsce mianował Wiaczesława Mołotowa, lojalnego współpracownika i zwolennika porozumienia z Niemcami. Stalin nie chciał angażować się w sojusz z zachodnimi demokracjami, które mogłyby wciągnąć ZSRR w wojnę z III Rzeszą.
22 sierpnia 1939 roku ogłoszono, że oba państwa doszły do porozumienia w sprawie podpisania układu o nieagresji. Już dzień później, 23 sierpnia, w obecności Adolfa Hitlera i Józefa Stalina, dokument został podpisany w Moskwie przez ministrów spraw zagranicznych – Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa. Oficjalny traktat zawierał siedem artykułów, lecz jego prawdziwe znaczenie tkwiło w załączonym tajnym protokole.
Podczas przylotu niemieckiego ministra lotnisko udekorowano flagami III Rzeszy, jednak z błędem – swastyki namalowano odwrotnie. Był to efekt użycia rekwizytów z radzieckich filmów antynazistowskich, co dziś stanowi symboliczny paradoks tego sojuszu.
W rzeczywistości pakt był kontynuacją układu w Rapallo (1922) i układu berlińskiego (1926), które wcześniej regulowały współpracę gospodarczą i wojskową Niemiec i ZSRR. Po dojściu Hitlera do władzy kontakty te osłabły, lecz Stalin konsekwentnie dążył do ich odbudowy. W 1937 roku sowiecki dyplomata Dawid Kandełaki ponownie sondował możliwość współpracy, mimo że Komintern oficjalnie promował politykę antyfaszystowskich Frontów Ludowych.
Kasztanowa mowa Stalina i kulisy zawarcia układu
Punktem zwrotnym w stosunkach Moskwy i Berlina było wystąpienie Stalina 10 marca 1939 roku na XVIII Zjeździe Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), znane jako „kasztanowa mowa”. W jej trakcie Stalin zasugerował, że ZSRR może szukać porozumienia z Niemcami, jeśli będzie to leżeć w interesie państwa.
Od kwietnia 1939 roku trwały tajne negocjacje między oboma krajami, prowadzone równolegle z pozorowanymi rozmowami ZSRR z Francją i Wielką Brytanią. Gdy Hitler wyraził zgodę na rozbiór Polski i ustalił z Kremlem granice stref wpływów, Stalin przerwał rozmowy z zachodnimi sojusznikami. Po osobistym telegramie od Hitlera natychmiast zaprosił Ribbentropa do Moskwy, gdzie w nocy z 23 na 24 sierpnia doszło do podpisania paktu.
W tajnym protokole znalazły się zapisy o podziale wpływów w regionie, co oznaczało zgodę Stalina na agresję Niemiec na Polskę. W zamian ZSRR uzyskał prawo do zajęcia wschodnich terenów Rzeczypospolitej i ekspansji na kraje bałtyckie. Stalin planował wykorzystać wojnę w Europie Zachodniej, by poszerzyć granice ZSRR w imię tzw. kampanii wyzwoleńczych – agresywnych działań przedstawianych jako pomoc ludom Europy Wschodniej.
Zgodnie z relacją Stalina z 19 sierpnia 1939 roku, wygłoszoną na posiedzeniu Biura Politycznego WKP(b), było to działanie świadome – ZSRR miał pozostać neutralny, dopóki nie nadarzy się okazja do rozszerzenia wpływów w Europie.
Pakt Ribbentrop-Mołotow i reakcja Zachodu
Według wspomnień amerykańskiego dyplomaty Charlesa Bohlena, treść tajnego protokołu była znana rządowi USA już 24 sierpnia 1939 roku, dzięki informacjom przekazanym przez Hansa von Herwartha, sekretarza ambasadora Niemiec w Moskwie. Ambasador Laurence Steinhardt przesłał te dane do Waszyngtonu, a stamtąd trafiły do Londynu i Paryża. Mimo to Wielka Brytania i Francja, związane z Polską sojuszem, nie poinformowały Warszawy o nadchodzącym zagrożeniu.
Wiedzę o pakcie mieli także Włosi – minister spraw zagranicznych Galeazzo Ciano otrzymał informacje od swojego tłumacza w Moskwie. W krajach bałtyckich, jak Estonia i Łotwa, o tajnych postanowieniach wiedziano już 26 sierpnia 1939 roku, co świadczy o szybkości, z jaką informacje wyciekały z radzieckiego aparatu dyplomatycznego.
Tymczasem w Polsce panowała całkowita niewiedza. Minister Józef Beck i szef wywiadu Józef Smoleński dowiedzieli się o pakcie dopiero z prasy radzieckiej. Oficer wywiadu Olgierd Giedroyć przyznał po wojnie, że o podpisaniu traktatu usłyszał dopiero po jego ogłoszeniu.
Zaledwie dwa dni później, 25 sierpnia 1939 roku, Edward Raczyński i lord Halifax podpisali w Londynie polsko-brytyjski układ o wzajemnej pomocy, który jednak nie mógł już powstrzymać agresji.
Główne postanowienia paktu Ribbentrop-Mołotow
Zgodnie z tajnym protokołem:
- Estonia, Łotwa i Finlandia zostały uznane za „strefę interesów” ZSRR.
- Granica wpływów między Niemcami a ZSRR na terenie Polski miała przebiegać wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu.
- Besarabia (należąca do Rumunii) miała przypaść ZSRR, na co Niemcy nie zgłaszały zastrzeżeń.
Po agresji na Polskę 1 września i wkroczeniu Armii Czerwonej 17 września 1939 roku, obie strony dokonały faktycznego podziału kraju.
Traktat o granicach i przyjaźni – drugi etap porozumienia
Już 28 września 1939 roku, gdy kampania polska dobiegała końca, w Moskwie podpisano traktat o granicach i przyjaźni między III Rzeszą a ZSRR, zwany drugim paktem Ribbentrop-Mołotow.
Wprowadzono w nim korekty: ZSRR oddał Niemcom Lubelszczyznę i część Mazowsza w zamian za włączenie Litwy do swojej strefy wpływów. Wkrótce podpisano wymuszone porozumienia z Estonią, Łotwą i Litwą, pozwalające ZSRR na rozmieszczenie tam swoich garnizonów.
4 października 1939 roku powołano radziecko-niemiecką komisję graniczną, której zadaniem było wyznaczenie linii demarkacyjnej. Wojska NKWD przejęły jej ochronę kilka dni później.
Gospodarcze znaczenie paktu Ribbentrop-Mołotow
Zawarty układ polityczny szybko przerodził się w sojusz gospodarczy. Już 19 sierpnia 1939 roku, a więc jeszcze przed podpisaniem paktu, obie strony zawarły radziecko-niemiecką umowę handlową. Wymiana obejmowała głównie radzieckie surowce w zamian za niemiecką technologię wojskową.
W latach 1940–1941 Niemcy otrzymali od ZSRR m.in.:
- 2,7 mln ton złomu metali kolorowych,
- 2 mln ton ropy,
- 1,5 mln ton zbóż,
- 1,2 mln ton wyrobów stalowych,
- 1,5 mln m³ drewna,
- 350 tys. ton miedzi,
- 280 tys. ton manganu.
Saldo wymiany było zdecydowanie niekorzystne dla ZSRR – Niemcy nie realizowali w pełni swoich zobowiązań. Stalin tolerował to, licząc na to, że Hitler zamiast zaatakować ZSRR, skieruje się przeciwko Wielkiej Brytanii (plan Operacja Lew Morski).
W praktyce to właśnie dzięki temu układowi Niemcy mogli ominąć brytyjską blokadę gospodarczą. Od połowy 1940 roku aż 70% niemieckiego importu pochodziło z ZSRR, co uczyniło ten kraj kluczowym zapleczem surowcowym dla Wehrmachtu aż do momentu ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku.
Współpraca Gestapo i NKWD – mroczne skutki porozumienia
Najbardziej dramatycznym skutkiem paktu była współpraca Gestapo i NKWD. W tajnym załączniku do drugiego porozumienia przewidziano wspólne działania przeciwko polskim organizacjom niepodległościowym. Dokument zawierał zapis: Obie strony nie będą tolerować na swych terytoriach jakiejkolwiek polskiej propagandy, która dotyczy terytoriów drugiej strony. Będą tłumić na swych terytoriach wszelkie zaczątki takiej propagandy i informować się wzajemnie o podjętych środkach.
Na jego podstawie zorganizowano cztery konferencje Gestapo–NKWD: w Brześciu, Przemyślu, Zakopanem i Krakowie. Ich efektem była ścisła koordynacja represji wobec polskiego podziemia, wymiana więźniów i wspólne działania przeciwko ludności cywilnej.
Pakt Ribbentrop-Mołotow stał się więc nie tylko fundamentem II wojny światowej, lecz także symbolem cynizmu polityki totalitarnej, w której dwa reżimy – nazistowski i komunistyczny – porozumiały się ponad głowami wolnych narodów.
