Głosy z lasów, nazwiska bez grobów i przedmioty codziennego użytku stają się dziś świadkami tego, co miało pozostać zapomniane. 80. rocznica obławy augustowskiej przywraca utracone biografie, ale też budzi pytania, na które nadal brak odpowiedzi. W miejscu dawnych przesłuchań wyrasta przestrzeń pamięci, która nie pozwala już milczeć.
Już jutro, 10 lipca 2025 roku o godzinie 11:00, w Augustowie przy ulicy 3 Maja 49, odbędzie się konferencja poświęcona otwarciu Domu Pamięci Obławy Augustowskiej. To wydarzenie zapowiada doniosłe obchody 80. rocznicy Obławy Augustowskiej, która uznawana jest za największą zbrodnię dokonaną przez Związek Sowiecki na obywatelach Polski po zakończeniu II wojny światowej.
Nowa placówka Instytutu Pileckiego stanowi nie tylko symboliczne uhonorowanie ofiar represji z lipca 1945 roku, lecz także efekt wieloletnich starań badaczy, działaczy społecznych oraz rodzin poszukujących prawdy o losach swoich bliskich. Dom Pamięci to wyraz konsekwentnych działań na rzecz odzyskiwania i utrwalania zbiorowej pamięci – również tej, którą przez dziesięciolecia próbowano wymazać z oficjalnej historii.
Dramat, który wciąż domaga się rozliczenia
W lipcu 1945 roku sowieckie służby bezpieczeństwa przeprowadziły w rejonie Puszczy Augustowskiej operację wojskową wymierzoną w struktury polskiego podziemia niepodległościowego. Z udziałem funkcjonariuszy NKWD, kontrwywiadu „Smiersz”, a także żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego i przedstawicieli Urzędu Bezpieczeństwa, aresztowano ponad 7 000 osób – głównie mieszkańców Suwalszczyzny, podejrzewanych o związki z Armią Krajową lub wspieranie ruchu oporu.
Po brutalnych przesłuchaniach w punktach filtracyjnych, część zatrzymanych – około 5 tysięcy – została zwolniona. Natomiast co najmniej 513 osób uznano za aktywnych członków konspiracji i zamordowano. Miejsce ich pochówku do dziś pozostaje nieznane.
Ta zbrodnia komunistyczna była przez dekady przemilczana. Władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nigdy oficjalnie nie potwierdziły jej zaistnienia, a rodziny ofiar pozostawiono samym sobie. Tylko dzięki ich determinacji oraz niezależnym środowiskom – takim jak Solidarność, badacze Instytutu Pamięci Narodowej, czy członkowie rosyjskiego stowarzyszenia Memoriał – temat Obławy zaczął wracać do debaty publicznej.
Prawdziwym przełomem było przypadkowe odnalezienie szczątków ludzkich w Puszczy Augustowskiej w 1987 roku. Choć – jak się później okazało – były to kości żołnierzy Wehrmachtu, wydarzenie to sprowokowało dyskusję i uruchomiło mechanizmy społeczne, które przyczyniły się do wzrostu zainteresowania losami tysięcy zaginionych osób.
Z miejsca tortur w przestrzeń świadectwa
W czasie jutrzejszej konferencji zostanie szczegółowo zaprezentowany Dom Pamięci Obławy Augustowskiej, którego otwarcie nastąpi 12 lipca 2025 roku. Ta wyjątkowa instytucja mieści się w dawnym budynku znanym jako Dom Turka, usytuowanym w centrum Augustowa. Obiekt ten w latach powojennych pełnił funkcję aresztu Urzędu Bezpieczeństwa, a w czasie Obławy był wykorzystywany jako punkt filtracyjny – miejsce brutalnych przesłuchań mających na celu wymuszenie zeznań dotyczących działalności podziemnej oraz ujawnienie współpracowników.
Dzięki inicjatywie Instytutu Pileckiego, który w 2021 roku zakupił kamienicę i podjął się jej adaptacji, przestrzeń ta przeszła głęboką metamorfozę. Dziś nie służy już represji, lecz edukacji, refleksji i dokumentowaniu losów ofiar. Właśnie w tym miejscu powstała pierwsza w Polsce placówka w całości poświęcona Obławie Augustowskiej – jednemu z najbardziej dotkliwych i wciąż nie do końca poznanych epizodów z historii powojennej Polski.
80. rocznica obławy augustowskiej i wystawa, która oddaje głos ofiarom, świadkom i sprawcom
Narracja wystawy w Domu Pamięci Obławy Augustowskiej została zaprojektowana z dużą dbałością o historyczną rzetelność i empatyczne podejście do indywidualnych losów. Ekspozycja rozpoczyna się od ukazania kontekstu historycznego – okresu międzywojennego – i prowadzi zwiedzającego przez dramat II wojny światowej, aż do wydarzeń lipca 1945 roku. Zgromadzone eksponaty to przede wszystkim:
- zdjęcia, dokumenty i przedmioty codziennego użytku, przekazane przez rodziny zamordowanych,
- biograficzne opowieści o konkretnych osobach – takich jak Ildefons Waszkiewicz, Michał Wołąsewicz czy Wacław Sobolewski – które pomagają zrozumieć skalę dramatu nie tylko na poziomie zbiorowym, lecz również jednostkowym,
- relacje świadków, którzy przetrwali represje lub byli ich bezpośrednimi obserwatorami.
Na wystawie zastosowano czytelny podział narracyjny na trzy grupy: ofiary – świadkowie – sprawcy. Ten układ ma na celu nie tylko przekazanie faktów historycznych, ale również stworzenie warunków do symbolicznego przepracowania traumy, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i społecznym.
W jednej z sal muzealnych wyeksponowano szczególny element – symboliczne upamiętnienie 513 osób, których tożsamość została potwierdzona w toku badań archiwalnych i historycznych. Ich nazwiska zapisano w sposób trwały, a forma instalacji przewiduje możliwość dodania kolejnych imion i nazwisk, jeśli tylko uda się je ustalić w przyszłości. To rozwiązanie podkreśla, że proces poszukiwania prawdy nie został zakończony, a każda nowa informacja może przyczynić się do uzupełnienia tej tragicznej historii.
80. rocznica obławy augustowskiej – program obchodów
Wydarzenie zaplanowane na 12 lipca 2025 roku nie ogranicza się wyłącznie do oficjalnego otwarcia nowej placówki. Obchody 80. rocznicy Obławy Augustowskiej, organizowane przez Instytut Pileckiego, lokalne stowarzyszenia patriotyczne i instytucje kultury, stanowią wielowymiarowy program pamięci, który potrwa aż do 19 lipca. W jego centrum pozostaje zarówno godne upamiętnienie ofiar, jak i edukacja historyczna skierowana do szerokiego grona odbiorców – od rodzin osób represjonowanych, przez mieszkańców regionu, po młode pokolenie.
12 lipca, w dzień oficjalnego otwarcia, przewidziano następujące punkty programu:
- 11:00 – IX Publiczne Odczytywanie Nazwisk Ofiar Obławy Augustowskiej pod hasłem Przywróćmy im twarze i imiona, zorganizowane przez Klub Historyczny im. Armii Krajowej, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Bazylikę pw. Najświętszego Serca Jezusowego w Augustowie oraz Augustowskie Placówki Kultury.
- 11:45 – uroczyste poświęcenie Domu Pamięci Obławy Augustowskiej.
- 12:00 – Msza Święta w Bazylice pw. Najświętszego Serca Jezusowego, odprawiona przez Biskupa Romualda Kamińskiego, wnuka jednej z ofiar Obławy.
- 13:30 – rozpoczęcie uroczystości głównych i oficjalne przywitanie gości.
- 13:35 – wspólne odśpiewanie hymnu państwowego oraz podniesienie flagi na maszt.
- 13:40 – przemówienia okolicznościowe władz, przedstawicieli rodzin i instytucji.
- 14:10 – salwa honorowa oraz apel pamięci.
- 14:30 – składanie wieńców i wiązanek.
- 14:45 – uroczyste otwarcie Domu Pamięci Obławy Augustowskiej i przecięcie wstęgi.
- 15:00 – zwiedzanie wystawy z przewodnikiem.
- 16:00 – montaż słowno-muzyczny z udziałem muzyków Orkiestry Filharmonii Podlaskiej. Wykorzystane zostaną utwory poetyckie autorstwa Grzegorza Kucharzewskiego, siostrzeńca jednej z ofiar Obławy.
- 17:30 – kolacja uroczysta dla zaproszonych gości i rodzin ofiar.
Wydarzenia te mają charakter zarówno państwowy, jak i społeczny – co pozwala na włączenie różnych środowisk w proces pielęgnowania pamięci. Istotną rolę odgrywa również obecność potomków ofiar, którzy – poprzez przekazane pamiątki, wspomnienia i działania dokumentacyjne – od lat współtworzą obraz tej historii.
Obchody 80. rocznicy Obławy Augustowskiej nie zakończą się na jednym dniu. Od 13 do 19 lipca 2025 roku w Augustowie i jego okolicach zaplanowano szereg wydarzeń kulturalnych, naukowych oraz edukacyjnych, które pozwolą jeszcze głębiej zrozumieć kontekst tej zbrodni. Ich celem jest nie tylko pielęgnowanie pamięci, lecz również budowanie świadomości historycznej wśród kolejnych pokoleń – również poza granicami regionu czy kraju.
13 lipca zaplanowano:
- 08:00 – wycieczkę objazdową po miejscach filtracji, z udziałem przewodników Danuty i Zbigniewa Kaszlejów, którzy od lat zajmują się dokumentowaniem lokalnych śladów Obławy.
- 12:00 – kuratorskie oprowadzanie po wystawie w Domu Pamięci, prowadzone przez dr. Łukasza Faszczę, eksperta z Instytutu Pileckiego.
- 14:00 – debata naukowa na temat popularyzacji wiedzy o Obławie Augustowskiej oraz koncepcji wystawy stałej. Udział wezmą m.in. Barbara Bojaryn-Kazberuk, Zbigniew Gluza, Danuta Kaszlej, dr Nikita Pietrow (ekspert ds. rosyjskiego totalitaryzmu) oraz prof. Rafał Wnuk, historyk specjalizujący się w dziejach podziemia niepodległościowego.
- 18:00 – śpiewanki patriotyczne w wykonaniu Zespołu Tańca Ludowego Bystry.
14 lipca odbędą się wydarzenia, które przeniosą rozmowę o Obławie na poziom porównań międzynarodowych i ponadlokalnych:
- 12:00 i 14:00 – kuratorskie oprowadzanie z dr. Łukaszem Faszczą.
- 16:00 – debata pt. Zmienna pamięć. Przemiany lokalnych i regionalnych tragedii w ponadnarodowe miejsca pamięci. Poruszone zostaną analogie między Obławą Augustowską a Tragedią Górnośląską oraz Zbrodnią w Piaśnicy (1939–1945). Wezmą w niej udział wybitni badacze pamięci zbiorowej: prof. Małgorzata Dajnowicz, prof. Adam Dziurok, dr Sebastian Rosenbaum, dr Magdalena Izabella Sacha.
- 20:00 – recital Grzegorza Kucharzewskiego, poety i muzyka, siostrzeńca jednej z ofiar.
- 21:00 – „Światełko pamięci” pod Murem Pamięci. Podczas symbolicznej uroczystości będą odczytywane fragmenty książki Anny Maciejowskiej Przerwane życiorysy – jednej z pierwszych prób literackiego upamiętnienia ofiar Obławy.
15 lipca przygotowano wydarzenia angażujące społeczność lokalną, szczególnie młodzież:
- 14:00 i 16:00 – kuratorskie oprowadzanie po wystawie.
- 18:00 – terenowa gra edukacyjna Śladami Obławy Augustowskiej.
- 20:00 – plenerowy pokaz filmowych notacji świadków historii, zebranych w ramach projektu dokumentacyjnego.
Obchody zakończy 19 lipca:
- 20:30 – multimedialne widowisko muzyczne LIPCOWI’45, w którym wystąpią m.in. Żurkowski, Marika, Ewelina Flinta oraz Maja Krzyżewska. Widowisko łączy warstwę muzyczną, archiwalia i nowoczesną technologię wizualną, by uczynić pamięć dostępną także dla najmłodszych pokoleń.
Otwarcie Domu Pamięci Obławy Augustowskiej to nie tylko wydarzenie lokalne czy rocznicowe. To również wyraźny głos w debacie o pamięci, sprawiedliwości i odpowiedzialności historycznej. W dobie ponownych zagrożeń dla wolności i suwerenności narodów Europy, to miejsce staje się uniwersalnym symbolem sprzeciwu wobec totalitaryzmu – niezależnie od tego, czy przyjmuje on formę zbrojnej agresji, przemocy instytucjonalnej, czy fałszowania historii.
Obława Augustowska przez dziesięciolecia była obecna przede wszystkim w pamięci rodzin, które nie pogodziły się z utratą bliskich i latami poszukiwały prawdy – często samotnie, bez wsparcia państwa. Dopiero po upadku komunizmu możliwe stało się prowadzenie niezależnych badań, inicjowanie upamiętnień i organizowanie debat publicznych. Dziś wiemy więcej niż kiedykolwiek wcześniej, ale poszukiwania trwają nadal – zarówno na poziomie dokumentacyjnym, jak i moralnym.
Jak zaznaczył jeden z kuratorów wystawy: To nie jest opowieść zamknięta. Mówimy o zbrodni, która wciąż trwa – nie w sensie fizycznym, lecz pamięciowym. Każde nowe nazwisko, każda odnaleziona relacja, to cegła w murze sprawiedliwości.
Współczesny kontekst – agresja Federacji Rosyjskiej na Ukrainę, deportacje, represje wobec opozycji w państwach autorytarnych – nadaje temu miejscu jeszcze głębszy wymiar. Historia Obławy przypomina, jak imperialna przemoc może zburzyć życie tysięcy ludzi i na dekady złamać całe społeczności. Jest także ostrzeżeniem przed skutkami milczenia, bierności i zaniechania.
Dlatego Dom Pamięci to nie tylko muzeum. To przestrzeń edukacji, w której młodzież poznaje historie niezłomnych, centrum badawcze, gdzie wciąż trwa proces ustalania tożsamości ofiar, miejsce świadectwa, gdzie osobiste tragedie splatają się z losem narodu.
Dzięki staraniom Instytutu Pileckiego, lokalnych badaczy i rodzin ofiar, historia Obławy Augustowskiej odzyskuje należne jej miejsce w świadomości publicznej – nie jako wydarzenie marginalne, lecz jako część europejskiego doświadczenia XX wieku.
Źródło: Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego
Fot. Przemarsz kolumny rosyjskich jeńców przez Augustów. Trzeci budynek po lewej to Dom Turka. 1915 roku, ze zbiorów Macieja Pietrzaka
