Jedna nazwa, a prowadzi do tak wielu ksiąg, języków i tradycji nazewniczych. Skąd wzięła się Biblia i dlaczego słowo, które dziś brzmi znajomo, nie zawsze oznaczało ten sam zbiór tekstów?
Biblia bywa traktowana jak nazwa oczywista, ale sprawa jest dużo ciekawsza. Greckie biblia pochodzi od biblion, czyli „księga”, i pierwotnie ma sens liczby mnogiej. Już sama etymologia przypomina więc, że chodzi o zbiór ksiąg, a nie pojedynczy tekst.
John Riches w książce Biblia z oksfordzkiej serii Krótkie wprowadzenieporządkuje nazwy używane wobec zbiorów świętych tekstów: „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” oraz „mikra”. Pokazuje również, że termin „Biblia” był najpierw używany na określenie pism chrześcijańskich w ich różnych wersjach, a później zaczęto go stosować także wobec pism żydowskich, aby odróżnić pisma hebrajskie od chrześcijańskich.
W takim ujęciu nazwa „Biblia” okazuje się mniej jednoznaczna, niż sugeruje codzienny język. Może odnosić się do żydowskiego albo chrześcijańskich zbiorów tekstów, a ich zawartość i nazewnictwo zależą od historii konkretnych wspólnot.
Wiele nazw Biblii
Dotąd dość swobodnie mówiłem o „Biblii”, pomijając pyta nie, co ta nazwa oznacza. Samo słowo pochodzi od greckiego biblia, które jest po prostu formą liczby mnogiej od biblion, czyli księga. Liczba pojedyncza słowa „Biblia” w wielu językach zakrywa sens mnogości istniejący w jego etymologicznych korzeniach. Biblia jest zbiorem ksiąg. Jakich ksiąg i dlaczego?
Tekst jest fragmentem książki Biblia z serii oksfordzkiej Krótkie wprowadzenie, która czeka na Ciebie tutaj:
Oxford English Dictionary definiuje Biblię w następujący sposób: „pisma chrześcijańskie składające się ze Starego i Nowego Testamentu; żydowskie pisma składające się z Tory, inaczej Prawa, Proroków i Pism (Hagiographa)”. To wyjaśnienie odzwierciedla historię owego pojęcia, które pojawiło się jako określenie specyficznie chrześcijańskie, a następnie zaczęło być szerzej używane, przez co różne księgi znane jako Biblia mogą się różnić między sobą co do zawartości.
Najpierw kilka słów o nazewnictwie. Zbiory ksiąg, o których tu mowa, nie zawsze były określane mianem „Biblii”. Żydowskie święte pisma miały wiele nazw. Najbardziej powszechny mi są „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”6, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” (akronim oparty na pierw szych hebrajskich literach nazw różnych części pisma – Tora, Newiim, Ketuwim) i „mikra” (dosłownie „to, co czytane [na głos]”).
Ostatnie dwie ustaliły się w średniowieczu. Nazwy takie jak „Biblia Żydowska” i „Biblia Hebrajska” są dużo nowsze, ale ich dokładną genezę trudno ustalić. Stosunkowo niedawno na uniwersytetach stały się one przedmiotem znacznego zainteresowania katedr religioznawczych, gdzie nazwy takie, jak „Katedra Starego Testamentu” wydają się nieodpowiednie w kontekście wielokulturowym i wielowyznaniowym.
Chrześcijańskie użycie terminu „Biblia” ma swoje korzenie w tych żydowskich nazwach. W Nowym Testamencie odnajdujemy nawiązania do „pisma” i „pism”, gdzie liczba pojedyncza odnosi się do poszczególnych fragmentów (czasem „to pismo”, np. Mk 12,10) lub do pisma jako całości (np. Rz 4,3).
To drugie użycie prawdopodobnie wywodzi się z greckiego tłumaczenia pism hebrajskich, znanego jako Septuaginta, gdzie hebrajskie wyrażenia, jak „zgodnie ze słowem YHWH” są przetłumaczone jako „zgodnie ze słowem Pana” (np. 1 Krn 15,15). To użycie zostaje podtrzymane w późniejszej tradycji, a po łacinie jako sacra scriptura (dosł. święte pismo) jest standardem w średniowiecznych dziełach św. Tomasza z Akwinu. Pozostaje on nadal preferowanym sposobem nawiązywania do Biblii w teologicznych kręgach rzymskokatolickich.
Czasem w Nowym Testamencie greckie biblion (księga) jest używane na określenie księgi Prawa (Ga 3,10; Hbr 9,19). Tutaj pisarze ponownie podążają za zastosowaniem terminu w Septuagincie.
Jednakże inni żydowscy pisarze z I w., szczególnie Józef Flawiusz i Filon, głównie używają liczby mnogiej biblia. To użycie staje się standardem w kręgach kościelnych pod koniec IV w. Następnie w średniowieczu zapożyczone do łaciny słowo biblia zaczyna funkcjonować jako forma liczby pojedynczej, co jest odzwierciedlone w innych europejskich językach: the bible, la bible, la biblia, die Bibel itd.
Podsumowując: termin Biblia w odniesieniu do zbioru świętych tekstów jest najpierw używany na określenie pism chrześcijańskich w ich różnych wersjach. Dopiero później używa się go, aby mówić o pismach żydowskich, aby odróżnić pisma hebrajskie od chrześcijańskich. W ten sposób nazwa „Biblia” w swoim najnowszym użyciu jest niejednoznaczna: może się ona odnosić albo do żydowskiej, albo do chrześcijańskich Biblii w ich różnych formach.
Musimy teraz rozważyć jak te zbiory zostały stworzone i jakie były między nimi różnice. Jaki rodzaj różnorodności wytworzył się poprzez proces zbierania i ustalania pism różnych żydowskich i chrześcijańskich wspólnot?
Tekst jest fragmentem książki Biblia z serii oksfordzkiej Krótkie wprowadzenie, i powstał we współpracy z Wydawnictwem UŁ.
Fot. oczątek Księgi Rodzaju w Biblii Gutenberga, egzemplarz Staatsbibliothek Berlin
