Sargon Wielki i Enheduanna. Nowatorski ojciec Mezopotamii
Tytułowy Sargon z Akadu, zwany także Wielkim, w pamięci ludzkości przetrwał jako twórca pierwszego w dziejach imperium z prawdziwego zdarzenia. Te osiągnięcia króla zna prawie każdy, ale może nawet odważniejsze od kolejnych podbojów decyzje podejmował on odnośnie swojej rodziny, przełamując utarte obyczaje i zostając jednym z najlepszych z ojców swoich czasów. Tej nieznanej twarzy Sargona warto także się przyjrzeć. Dowiedz się, kim była Enheduanna, córka Sargona z Akadu.
Enheduanna – okoliczności objęcia urzędu
Po zdobyciu miasta Ur, Sargon wykonał szokujące z perspektywy jego czasów kroki. Utrzymanie tak ogromnego obszaru pod kontrolą nie było prostym zadaniem. Mieszkańcy Sumeru przyzwyczajeni byli do rządów lokalnego władcy nad każdym miastem. Ważnym elementem sankcjonującym rządy takiej osoby było boskie powołanie.
Jak pamiętamy, według światopoglądu mieszkańców krainy Czarnogłowi (jak nazywali siebie samych Sumerowie) stanowili własność bogów. Król potrzebował więc kogoś, w kogo niebiańskie prawo do władzy nad miastem nowi poddani uwierzą.
To był moment, w którym zapadła jedna z najciekawszych decyzji w historii wczesnego starożytnego Bliskiego Wschodu. Sargon postanowił oddać część władzy swojej córce. Jest to więc najstarszy odkryty dotychczas precedens, w którym to kobieta została uznana za zdolną do sprawowania rządów i otrzymała stanowisko publiczne.
Mamy wprawdzie także dość enigmatyczny zapis o pewnej kobiecie sumeryjskiej która „została królem”, ale nie jest to jednoznacznie pewna i powielona w innych źródłach informacja.
Wiara Sargona w talent córki
Wróćmy jednak do wspomnianej córki Sargona. Enheduanna została ogłoszona arcykapłanką miasta Ur. Była to najważniejsza i najbardziej prestiżowa pozycja, jaką mogła otrzymać na podbitych przez ojca terenach.
Dla Sumerów władza nie pochodziła z racji urodzenia, lecz boskiego mandatu. Po wyświęceniu na funkcję arcykapłanki, Enheduanna to zezwolenie w ich oczach otrzymała. Dzięki temu mogła wydawać im rozkazy i zarządzać miastem.
Warto przypomnieć, że to właśnie świątynia stanowiła główny ośrodek polityczny i gospodarczy w dolnej Mezopotamii. Ludność pracowała na rzecz świątyni, a kapłani zajmowali się gromadzeniem dóbr w jej magazynach i rozdzielali ludziom zapłatę w żywności, piwie i innych dobrach codziennego użytku.
Przejęcie tej funkcji przez Enheduannę oznaczało, że posiadała odpowiednią wiedzę, aby sprostać temu zadaniu. Zarządzanie miastem wymagało przede wszystkim znajomości czytania, pisania, liczenia i zmysłu politycznego. Pewności siebie także jak najbardziej potrzebowała. W końcu pomimo boskiego mandatu, wciąż pozostawała przedstawicielką okupanta.
Wedle jej własnej relacji, pomimo początkowych porażek, poradziła sobie z powstaniem przeciw Akadyjczykom, które wybuchło już po śmierci Sargona, właśnie dzięki pomocy uwielbianej przez nią Inanny.
Enheduanna i jej nietypowe wykształcenie
Sam fakt zdobycia przez nią tak wszechstronnego wykształcenia również jest ewenementem w skali czasu i regionu. W przeciwieństwie do Egipcjanek, kobiety w Mezopotamii nie posiadały podstawowych dla nas dzisiaj praw. Prężnie działające w miastach Sumeru szkoły pisania kształciły tylko i wyłącznie chłopców na przyszłych urzędników.
Oznacza to, że Sargon musiał dostrzec jej potencjał o wiele wcześniej, niż w momencie objęcia władzy nad Ur. Wynika z tego, że już od dzieciństwa potrafił zauważyć w córce coś więcej, niż tylko rodzicielkę wnuków, ewentualnie tkaczkę bądź zwyczajną kapłankę ograniczoną do roli rytualnego odgrywania bogini i składania ofiar.
Jest to dość zaskakujące w jego zachowaniu, zwłaszcza że przez większość swojego życia zajmował się głównie wojowaniem, a rozwój kultury i sztuki w ogóle go nie interesował. Postanowił jedynie połączyć gotową już kulturę Sumeru z ubogim w tej materii Akadem.
Zaskakująca autobiografia Sargona
Pewnego rodzaju poszlak może nam dostarczyć tutaj stosunek Sargona do Isztar/Inanny. Przez większość swojego życia powtarzał, że to właśnie ta bogini dała mu władzę i wspierała go w podboju Mezopotamii.
Znaleziony na tabliczkach autobiograficzny tekst jest prawdopodobnie wersją opowiadaną przez niego samego. Władca w ogóle nie poświęcił w nim uwagi swojemu biologicznemu ojcu, podkreślił natomiast wysoką pozycję społeczną swojej matki. Jest to zaskakujące, bo równie dobrze mógłby przypisać sobie pochodzenie boskie, bądź rodowód jakiegoś dawnego króla.
Podobnego wywyższenia dokonał później, tym razem bogini Iztar. Nie wybrał nad miastem Agade patronatu żadnego boga wojny, ale z dość nierozgarniętej w mitach sumeryjskich Inanny przekształcił jej archetyp w boginię-wojowniczkę.
Co również zaskakujące, użył sformułowań „Isztar obdarzyła go miłością”[i] i podobnych. W przeciwieństwie do innych, lubujących się w stosunkach z przebranymi za boginie kapłankami (np. Gilgamesz), Sargon nigdy nie mówił o tym, że Isztar „posiadł”, ale wskazał raczej na jej decyzyjność i władzę nad nim.
Z psychologicznego punktu widzenia można by rzec, że przy całym swoim okrucieństwie i imperialnych zapędach Sargon fascynował się władczymi i dominującymi kobietami. To wyjaśniałoby, dlaczego pozwolił i wspierał córkę w jej nauce typowo męskich wówczas umiejętności pisania i czytania oraz powierzył jej później funkcję najważniejszej osoby w mieście Ur.
Zachwyty pierwszej pisarki nad boginią
Sama Enheduanna najprawdopodobniej przy urodzenia otrzymała całkiem inne imię. „En-Hedu-Ana” można przetłumaczyć jako „boski ornament niebios”. Jest więc to imię nadane w momencie objęcia przez nią funkcji arcykapłanki. Warto zwrócić uwagę, że otrzymała przedrostek „En”, przysługujący w dawniejszych czasach władcom jeszcze przed oderwaniem się władzy świeckiej od świątyni.
Enheduanna zasłynęła również ze swojej twórczości literackiej. Jest do tej pory pierwszą znaną kobietą, która podpisała się pod tekstem literackim. W zasadzie jest pierwszym człowiekiem, który przyznał sobie autorstwo napisanego dzieła. Wcześniej nikt tego nie uczynił.
Pełniąc swoją funkcję, napisała wiele pieśni do bogów sumeryjskich. Sztuka ta wymagała od niej sprawnego posługiwania się także językiem obcym, ponieważ sama porozumiewała się od dzieciństwa w języku akadyjskim.
Co również ciekawe (i moim zdaniem w punkt przetłumaczone przez Panią K. Szarzyńską) Enheduanna stosunkowo często i obrazowo odnosiła się do atrybutów fizycznych Inanny, nierzadko w erotyczny wręcz sposób.
Jest to poszlaka tego, dlaczego zdecydowała się pokierować swoim życiem inaczej niż reszta kobiet i przy wsparciu ojca osiągnąć tak wiele, nie zostając zdegradowaną do roli żony jakiegoś lokalnego namiestnika w celach politycznych.
Podsumowując, relacja Sargona z Akadu i jego córki jest nieprawdopodobnym ewenementem społeczno-kulturowym starożytnej Mezopotamii. Warto pamiętać o tym, że ten zdolny wódz mógł być także jednocześnie jednym z najlepszych ojców swoich czasów.
Bibliografia:
- Bielicki Marian, Zapomniany świat Sumerów, Warszawa 1996.
- Kramer Samuel Noah, Historia zaczyna się w Sumerze, Warszawa 1961.
- Lipiński Edward, Łyczkowska Krystyna, Popko Maciej, Szarzyńska Krystyna, Miłość i seks w kulturach Wschodu Starożytnego, Warszawa 1996.
- Łyczkowska Krystyna, Szarzyńska Krystyna, Mitologia Mezopotamii, Warszawa 1981.
- Roux Georges, Mezopotamia, Warszawa 1998.
Inne źródła:
- Enheduanna, World History Encyclopedia [dostęp 12.08.2024].
- The Legend of Sargon of Akkad, World History Encyclopedia [dostęp 12.08.2024].
[i] The Legend of Sargon of Akkad, World History Encyclopedia [dostęp 12.08.2024].
Krzysztof Kowalski
Korekta: Kamila Szymczak
