Tego dnia 1392 roku król Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie Chełmowi
Gdy Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie Chełmowi, miasto zyskało na znaczeniu zarówno administracyjnym, jak i gospodarczym. Akt ten wprowadził ustrój samorządowy oparty na prawie magdeburskim, który sprzyjał rozwojowi handlu, sądownictwa oraz organizacji życia miejskiego.
Początki Chełma
Chełm, zdobyty w 981 roku przez Włodzimierza Wielkiego, został włączony do Rusi Kijowskiej. Grody Czerwieńskie, w tym Chełm, wróciły do Polski w 1018 roku po wyprawie Bolesława Chrobrego na Kijów, ale w 1031 roku ponownie zajęła je Ruś.
Pierwsza wzmianka o Chełmie pochodzi z 1072 roku, kiedy wspomniano biskupa Jana z Chełma w „Kronice Nikona”. W latach 1073–1074 Bolesław Śmiały, planując odbicie tych ziem, zawarł porozumienie z kniaziem Grzegorzem, który zatrzymał Chełm jako lenno.
Chełm i jego okolice były zasiedlone już w późnym paleolicie (ok. 10 tys. lat temu). Na tych terenach władali m.in. Lugiowie, Goci, zeslawizowani Sarmaci i Lędzianie. Istnieją przypuszczenia, że Góra Chełmska mogła być miejscem kultu pogańskiego.
Wczesnośredniowieczna historia Chełma jest związana z Grodami Czerwieńskimi, stanowiącymi pogranicze polsko-ruskie. Tereny te mogły należeć do państwa Mieszka I przed 981 rokiem, choć przynależność Chełma do Polski lub Rusi w X wieku wciąż jest przedmiotem debat historycznych.
Średniowieczny Chełm – chaotyczna historia
W latach 1018–1031 Polska posiadała Grody Czerwieńskie, które utracono na rzecz Jarosława Mądrego w 1031. W 1069 roku Bolesław Szczodry odzyskał te tereny. W 1205 roku Roman Halicki zginął w bitwie z Leszkiem Białym pod Zawichostem.
Po jego śmierci możnowładcy ruscy powoływali obcych władców. W 1214 roku układ przyznał tron halicki Kolomanowi, który władał do 1219 roku. W 1238 roku Daniel Halicki uczynił Chełm stolicą Rusi Halicko-Wołyńskiej, budując tam zamek i cerkwie.
Po najazdach tatarskich (1241, 1259–1260), Daniel szukał wsparcia w Rzymie. W 1253 roku koronował się na króla Rusi w Drohiczynie, przechodząc na katolicyzm. Jego syn Szwarno w 1255 roku ożenił się z córką Mendoga, a w 1264 Daniel zmarł, a ziemie podzielono między jego potomków. W 1272 roku Lew Halicki zaś przeniósł stolicę do Lwowa.
W 1340 roku, po śmierci Jerzego II Trojdenowicza, Kazimierz Wielki przejął Ruś Czerwoną. W 1350 roku ostatecznie zdobył Chełm, wcielając ziemie do Korony. W 1359 roku utworzono tam diecezję katolicką.
Po walkach z Litwinami i Węgrami w latach 1370–1377 ziemie przeszły pod władzę Ludwika Węgierskiego, a od 1387 zostały trwałą częścią Polski. W XIV wieku zorganizowano ziemię chełmską i województwo bełskie, różniące się od reszty Wołynia.
Rok, w którym król Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie Chełmowi
Zawarcie małżeństwa królowej Jadwigi z wielkim księciem litewskim Władysławem Jagiełłą w 1386 roku stało się kluczowym momentem w dziejach Europy Środkowo-Wschodniej. Związek ten nie tylko zakończył trwające wojny między Polską a Litwą, ale także doprowadził do powstania unii personalnej obu państw.
Był to sojusz polityczny o wyjątkowym znaczeniu, który umożliwił pokojowe przyłączenie Rusi Czerwonej do Królestwa Polskiego w 1387 roku. Tym samym Polska wzmocniła swoje wpływy na wschodzie, zabezpieczając granice i otwierając nowe perspektywy gospodarcze oraz kulturowe.
Chełm, będący jednym z ważniejszych ośrodków administracyjnych i strategicznych Rusi Czerwonej, znacząco zyskał na znaczeniu w tym okresie. W uznaniu jego roli i w celu dalszego rozwoju miasta, król Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie Chełmowi 14 stycznia 1392 roku (na prawie magdeburskim).
Ten akt prawny miał ogromne znaczenie dla społeczności lokalnej, ponieważ wprowadzał ustrój samorządowy oparty na wzorach niemieckich, który regulował sprawy sądownictwa, handlu i organizacji życia miejskiego. Prawo magdeburskie sprzyjało napływowi osadników, zwiększając dynamikę rozwoju gospodarczego miasta.
Wraz z nadaniem praw miejskich król przekazał Chełmowi także 100 łanów ziemi, co odpowiadało 4320 morgom. Przeznaczenie tak dużego obszaru na potrzeby osadnictwa i gospodarki rolnej miało na celu intensyfikację osadnictwa w regionie.
Ziemia ta była wykorzystywana zarówno pod zabudowę miejską, jak i pod uprawy rolne, co zapewniało mieszkańcom podstawy ekonomiczne do rozwoju. Dzięki temu Chełm stał się nie tylko znaczącym ośrodkiem administracyjnym, ale także ważnym centrum gospodarczym, które przyciągało nowych mieszkańców i inwestorów.
Decyzje Władysława Jagiełły dotyczące Chełma odegrały kluczową rolę w kształtowaniu miasta jako dynamicznego i strategicznie ważnego punktu na mapie Królestwa Polskiego.
Dalsza historia Chełma
Chełm odgrywał kluczową rolę jako stolica ziemi chełmskiej, ciesząc się autonomią i wpływając na rozwój regionu. Władysław Jagiełło wspierał materialnie diecezję i fundował kapitułę, co podniosło rangę miasta. Jednak liczne konflikty, pożary, najazdy Tatarów, Kozaków i Szwedów prowadziły do upadku Chełma. Mimo prób przeniesienia stolicy biskupstwa do Krasnegostawu, miasto zachowało swoją nazwę.
Unia brzeska w 1596 roku wzmocniła znaczenie religijne Chełma, tworząc biskupstwo unickie. Miasto doświadczyło tragicznych zniszczeń podczas powstań kozackich i wojen XVII wieku. W XVIII wieku odbudowano kościoły i poprawiono infrastrukturę.
Ważnym wydarzeniem była „Burza Chełmska” w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej, która ukazała ducha walki mieszkańców. Chełm, choć wielokrotnie niszczony, pozostawał ważnym ośrodkiem politycznym, religijnym i kulturalnym.
Chełm przeszedł burzliwe dzieje od końca XVIII wieku. W 1795 roku znalazł się pod zaborem austriackim, później w granicach Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku pod zaborem rosyjskim. XIX wiek przyniósł upadek miasta – zlikwidowano biskupstwo rzymskokatolickie, Chełm stracił status miasta powiatowego, a po powstaniu styczniowym nastąpiły represje i rusyfikacja.
W 1875 roku zlikwidowano unickie biskupstwo, a cerkiew unicką przekształcono na prawosławną. Kolej, zbudowana w 1877 roku, przyczyniła się do rozwoju przemysłu. W czasie I wojny światowej miasto nie ucierpiało znacząco, jednak traktat brzeski z 1918 roku wzbudził protesty społeczne przeciw przekazaniu Chełmszczyzny Ukrainie.
W listopadzie 1918 roku Chełm odzyskał niepodległość dzięki działalności Polskiej Organizacji Wojskowej. W okresie międzywojennym dynamicznie się rozwijał, powstała dzielnica „Nowe Miasto”, a Chełm stał się ważnym ośrodkiem administracyjnym i wojskowym.
W okresie międzywojennym Chełm rozwijał się jako ważne centrum administracyjne, oświatowe i wojskowe, z planami przeniesienia siedziby Dyrekcji Kolejowej. W 1939 roku miasto zostało dotknięte nalotami niemieckimi, a wkrótce potem okupowane przez ZSRR i Niemców.
W 1942 roku utworzono getto, a miasto było świadkiem brutalnych represji. W 1944 roku Chełm został wyzwolony przez Armię Czerwoną. Po wojnie miasto przeszło przez trudny okres w PRL, z rozwojem przemysłu i nowych osiedli, a także pogromem antyżydowskim w 1945 roku.
Fot. poglądowa: Władysław Jagiełło/dokument przenoszący miasto Ład należące do opactwa cystersów z prawa polskiego na niemieckie
bdh/pp
