Kobiety w nauce. Niezauważona historia wielkich odkryć

Kobiety od zarania dziejów wnosiły istotny wkład w rozwój nauki, jednak ich droga do uznania była pełna wyzwań i ograniczeń społecznych. Musiały nieustannie pokonywać przeszkody, aby zdobywać wiedzę, prowadzić badania i dzielić się swoimi odkryciami. Kim były kobiety w nauce? Poznaj ich historię od starożytności do czasów najnowszych!

Spis treści:

• Pierwsze badaczki i uzdrowicielki
• Kobiety w nauce w średniowieczu
• Kobiety w nauce we wczesnej nowożytności
• Kobiety w nauce XVIII wieku
• Kobiety w nauce w XIX wieku
• Kobiety w nauce w XX i XXI wieku
• Kobiety i Nagrody Nobla
• Czym jest efekt Matyldy?

Pierwsze badaczki i uzdrowicielki

O starożytności wiemy niewiele o kobietach, które zajmowały się medycyną i innymi dziedzinami wiedzy. Informacje są niepewne, często są interpretacją badaczy, a nie potwierdzonym faktem, a czasem informacje są przekłamane. Np., w wielu miejscach znajdziemy informację, że w starożytnym Egipcie na inskrypcjach odnalezionych w grobowcach pojawia się postać Merit-Ptah (ok. 2700 r. p.n.e.), nazywana naczelnym lekarzem, co ma ją czynić rzekomo jedną z pierwszych znanych kobiet-naukowców.

Jednak z najnowszych badań wiemy, że Merit-Ptah nie była lekarzem. Jej imię owszem, pojawia się, ale nie w kontekście lekarzy (ani nawet funkcji administracyjnych). To błędne przekonanie wzięło się od Kate Campbell Hurd-Mead, aktywistki o prawa kobiet. W latach 30. XX wieku napisała w swojej książce o grobowcu w Dolinie Królów, w którym znajduje się podobizna kobiety-lekarki o imieniu Merit Ptah.

Za to jedną z pierwszych kobiet-lekarzy mogła być Peseshet – Egipcjanka, która żyła w czasach IV lub V dynastii.

Podobnie w starożytnej Grecji funkcjonowały kobiety-lekarze, a Agamed – wspomniana przez Homera – miała być wybitną uzdrowicielką żyjącą jeszcze przed wojną trojańską. To jednak tylko zapiski Homera.

Jednak filozofia przyrody, będąca fundamentem nauki, była dostępna również dla kobiet. Znane są postacie takie jak Aglaonike, która miała zdolność przewidywania zaćmień, nazywana czarownicą, czy Teano, matematyk i lekarka, uczennica (a według niektórych źródeł także żona) Pitagorasa. Teano działała w szkole w Krotonie, gdzie naukę pobierało wiele kobiet.

W starożytnej Babilonii około 1200 roku p.n.e. Tapputi-Belat-ekalli zajmowała się destylacją i ekstrakcją roślinnych substancji zapachowych, co czyni ją jednymi z pierwszych chemiczek. Z kolei w I–II wieku n.e., w aleksandryjskim ośrodku naukowym, działała Maria Żydówka z Aleksandrii, wybitna alchemiczka, której przypisuje się wynalezienie przyrządów takich jak kąpiel wodna, kerotakis czy tribikos.

Hypatia – filozof, matematyk, astronom

Jedną z najwybitniejszych kobiet nauki starożytności była Hypatia z Aleksandrii (ok. 350–415). Jako córka uczonego Teona z Aleksandrii zajmowała się matematyką, astronomią i filozofią. Była autorką ważnych komentarzy do dzieł Euklidesa i Ptolemeusza, a także kierowała szkołą filozoficzną w Aleksandrii.

Niestety, jej działalność stała się kością niezgody w politycznym sporze między patriarchą Cyrylem Aleksandryjskim a rzymskim namiestnikiem Orestesem, co doprowadziło do brutalnego zamordowania uczonej przez tłum fanatyków.

Kobiety w nauce średniowiecznej Europy

Wczesne średniowiecze, często określane mianem wieków ciemnych, rozpoczęło się wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego. Łaciński Zachód znalazł się wówczas w trudnym położeniu, co znacząco wpłynęło na rozwój intelektualny Europy. Choć natura wciąż była postrzegana jako uporządkowany system, możliwy do zrozumienia dzięki rozumowi, innowacyjne badania naukowe niemal zanikły.

W tym czasie niezwykle istotną rolę odegrał świat arabski, który nie tylko zachował, ale i rozwijał dorobek naukowy epoki klasycznej. Arabscy uczeni nie tylko kopiowali starożytne manuskrypty, ale również tworzyli oryginalne prace naukowe, dzięki czemu wiedza przetrwała okres zastoju w Europie.

W średniowiecznej Europie kluczową rolę w kultywowaniu nauki odegrały klasztory. Były one ostoją piśmiennictwa i edukacji, gdzie mnisi i mniszki skrupulatnie kopiowali oraz przechowywali starożytne teksty. To właśnie w tych ośrodkach chrześcijaństwo przeżyło swój renesans, przyczyniając się do umocnienia zachodniej cywilizacji.

W średniowieczu klasztory stały się jedynym miejscem, gdzie kobiety mogły zdobywać wykształcenie. Niektóre wspólnoty żeńskie nie tylko umożliwiały kobietom naukę, ale również sprzyjały ich działalności intelektualnej.

Przykładem jest Hildegarda z Bingen (1098–1179), niemiecka ksieni, filozof i botaniczka, której pisma obejmowały zagadnienia z zakresu medycyny, botaniki i historii naturalnej. Podobnie działała Hroswitha z Gandersheim (935–1000), która zasłynęła jako jedna z pierwszych pisarek dramatycznych epoki.

Jednak rozwój żeńskich klasztorów budził niepokój wśród hierarchii duchownej, zdominowanej przez mężczyzn. W miarę jak klasztory żeńskie rosły w siłę, nasilały się sprzeciwy wobec roli kobiet w nauce i edukacji. W konsekwencji wiele zakonów żeńskich zostało rozwiązanych, a kobiety stopniowo traciły dostęp do nauki i piśmiennictwa.

Powstanie uniwersytetów i wykluczenie kobiet

Na początku XI wieku w Europie zaczęły powstawać uniwersytety. Niestety, kobiety w większości przypadków były z nich wykluczone. Istniały jednak wyjątki – np. Uniwersytet w Bolonii, który od swojego założenia w 1088 roku dopuszczał kobiety do udziału w wykładach.

We Włoszech podejście do edukacji kobiet w dziedzinach medycznych było stosunkowo liberalne. Przypuszcza się, że Trotula di Ruggiero wykładała w Szkole Medycznej w Salerno w XI wieku. Była autorką kilku wpływowych tekstów z zakresu medycyny kobiecej, które obejmowały zagadnienia położnictwa i ginekologii. Jej uczennice, określane mianem dam z Salerno, kontynuowały jej działalność i przyczyniły się do dalszego rozwoju nauk medycznych.

W 1390 roku Dorotea Bucca objęła katedrę filozofii i medycyny na Uniwersytecie w Bolonii, pełniąc tę funkcję przez ponad czterdzieści lat. Oprócz niej do grona wybitnych włoskich lekarek należały Abella, Jacobina Félicie, Alessandra Giliani, Rebecca de Guarna, Margarita, Mercuriade, a także Konstancja Calenda, Clarice di Durisio, Maria Incarnata oraz Thomasia de Mattio.

Pomimo osiągnięć tych kobiet, w średniowieczu wciąż dominowały uprzedzenia kulturowe, ograniczające ich możliwości edukacyjne. Święty Tomasz z Akwinu, jeden z najwybitniejszych teologów epoki, wyraził przekonanie, że kobieta jest umysłowo niezdolna do zajmowania stanowiska władzy. Poglądy takie skutecznie hamowały udział kobiet w nauce i umacniały ich wykluczenie z akademickiego świata.

Mimo licznych przeciwności, wkład kobiet w rozwój nauki w średniowiecznej Europie pozostaje niepodważalny. To dzięki nim, pomimo strukturalnych ograniczeń, część wiedzy z dziedzin medycyny, botaniki i historii naturalnej przetrwała i stała się fundamentem dla przyszłych pokoleń uczonych.

Kobiety w nauce we wczesnej nowożytności

Rewolucja naukowa nie zmieniła diametralnie postrzegania kobiet i ich roli w nauce. Jak zauważył Jackson Spielvogel, mężczyźni-naukowcy wykorzystali nową naukę do utrwalania poglądu, że kobiety są z natury gorsze i podporządkowane mężczyznom, a ich rola ogranicza  się do macierzyństwa. Publikacje naukowe epoki przyczyniły się do utrwalenia tych przekonań.

Margaret Cavendish, arystokratka żyjąca w XVII wieku, aktywnie uczestniczyła w kluczowych debatach naukowych swoich czasów. Choć nie została przyjęta do Angielskiego Towarzystwa Królewskiego, raz pozwolono jej wziąć udział w jednym z posiedzeń. Była autorką licznych dzieł naukowych, takich jak Observations on Experimental Philosophy (1666) oraz Grounds of Natural Philosophy.

W swoich pismach krytykowała narastające przekonanie, że człowiek, dzięki nauce, może w pełni zapanować nad naturą. Jej praca z 1666 roku miała na celu zwrócenie uwagi kobiet na naukę i zachęcenie ich do uczestnictwa w badaniach. Zdecydowanie sprzeciwiała się eksperymentalnej metodzie Francisa Bacona oraz wskazywała na niedoskonałość mikroskopów, które, jej zdaniem, deformowały rzeczywisty obraz mikroświata.

Isabella Cortese, włoska alchemiczka, zdobyła sławę dzięki swojej książce I secreti della signora Isabella Cortese, czyli Sekrety Isabelli Cortese. Specjalizowała się w manipulowaniu naturą, tworząc różnego rodzaju lekarstwa, substancje alchemiczne oraz kosmetyki.

Jej księga należy do szerokiego nurtu publikacji określanych jako „księgi tajemnic”, które w XVI wieku cieszyły się ogromnym zainteresowaniem wśród arystokracji. Co istotne, choć w epoce Cortese niewiele kobiet umiało czytać i pisać, jej dzieło było skierowane głównie do płci pięknej. Zawierało przepisy i porady dotyczące ciąży, płodności oraz porodu.

Sophia Brahe, siostra słynnego astronoma Tycho Brahe, była duńską ogrodniczką, chemiczką i samouczoną astronomką. Jej brat udzielił jej podstawowego wykształcenia w dziedzinie chemii i ogrodnictwa, ale astronomii nauczyła się samodzielnie, studiując książki w języku niemieckim.

Wielokrotnie odwiedzała Tycho w jego obserwatorium Uranienborg, gdzie pomagała w badaniach, w tym przy projekcie De nova stella. Jej obserwacje przyczyniły się do odkrycia supernowej SN 1572, co miało kluczowe znaczenie w obaleniu geocentrycznego modelu Wszechświata.

Tycho, aby oddać hołd swojej siostrze, napisał poemat Urania Titani, w którym Urania symbolizowała Sophię, a Tytan jej męża, Eryka.

W Niemczech tradycja rzemieślnicza umożliwiła niektórym kobietom zaangażowanie się w nauki obserwacyjne, zwłaszcza astronomię. W latach 1650–1710 kobiety stanowiły około 14% niemieckich astronomów. Jedną z najbardziej znanych była Maria Winkelmann, która zdobyła wykształcenie astronomiczne od ojca i wuja, a następnie pobierała nauki u astronomów-samouków.

Winkelmann wyszła za mąż za Gottfrieda Kircha, jednego z najwybitniejszych astronomów pruskich. Została jego asystentką w obserwatorium w Berlińskiej Akademii Nauk i współodkryła nową kometę. Po śmierci męża ubiegała się o stanowisko asystenta astronoma, lecz jej wniosek został odrzucony. Członkowie Akademii argumentowali, że zatrudnienie kobiety mogłoby zszokować opinię publiczną.

Przypadek Winkelmann obrazował liczne przeszkody, jakie napotykały kobiety pragnące uczestniczyć w nauce. Zarówno Angielskie Towarzystwo Królewskie, jak i Francuska Akademia Nauk nie przyjmowały kobiet aż do XX wieku. W XVII wieku wciąż dominował pogląd, że kobiety powinny poświęcać się przede wszystkim obowiązkom domowym i macierzyństwu.

Niemiecka przyrodniczka Maria Sibylla Merian (1647–1717) to jedna z twórczyń nowoczesnej botaniki i zoologii. Już w wieku 13 lat zaczęła hodować gąsienice, badając ich metamorfozę w motyle. Prowadziła Księgę Studiów, w której dokumentowała swoje obserwacje z zakresu filozofii przyrody.

Po śmierci męża udała się wraz z córką na dwuletnią wyprawę do Surinamu, gdzie badała egzotyczne owady, ptaki i rośliny. Po powrocie do Amsterdamu opublikowała książkę The Metamorphosis of the Insects of Suriname, w której po raz pierwszy ukazała Europejczykom bogactwo lasów deszczowych. Jej ilustracje roślin i zwierząt stały się jednymi z najważniejszych w historii nauki.

W Holandii Anna Maria van Schurman była chwalona za swoją erudycję. W 1636 roku jako pierwsza kobieta w Holandii uzyskała pozwolenie na uczęszczanie na wykłady. Zrobiła to na Uniwersytecie Nauk Stosowanych w Utrechcie, ale tylko zza kurtyny. Napisała wiersz łaciński, w którym potępiła wykluczenie kobiet na uniwersytetach. W ten sposób przyczyniła się do wielowiekowej debaty na temat kwestii kobiecej, querelle des femmes.

Kobiety w nauce XVIII wieku

W XVIII wieku kobiety wyróżniały się w wielu dziedzinach nauki, jednak napotykały liczne przeszkody w zdobywaniu wiedzy, zwłaszcza dotyczącej rozmnażania roślin. System klasyfikacji roślin stworzony przez Karola Linneusza, oparty na cechach płciowych, wzbudzał kontrowersje. Obawiano się, że obserwacja przyrody mogłaby nauczyć kobiety „niemoralnych” lekcji.

W tamtych czasach kobiety często przedstawiano jako istoty z natury emocjonalne i niezdolne do obiektywnego rozumowania albo jako matki, które powinny skupić się na odtwarzaniu moralnego społeczeństwa.

XVIII wiek przyniósł trzy różne koncepcje dotyczące roli kobiet. Niektórzy uważali je za umysłowo i społecznie gorsze od mężczyzn, inni uznawali je za równe, ale odmienne, a najbardziej postępowi wierzyli w ich potencjalną równość intelektualną i społeczną.

Jean-Jacques Rousseau podkreślał, że kobiety powinny pełnić rolę matek i służyć swoim męskim partnerom. Jednak pomimo tych przekonań, oświecenie otworzyło kobietom nowe możliwości uczestnictwa w nauce.

Rozwój kultury salonowej w Europie zmienił sposób prowadzenia intelektualnych debat. W salonach, gdzie spotykali się filozofowie i myśliciele, kobiety miały szansę na aktywny udział w rozmowach o polityce, nauce i sprawach społecznych.

Jean-Jacques Rousseau krytykował te zgromadzenia, uważając je za miejsca osłabiające poważny dyskurs, ale w rzeczywistości salony były przestrzenią, w której kobiety i mężczyźni mogli wymieniać się myślami.

Przełomowe dokonania kobiet w nauce

Jedną z kluczowych postaci XVIII-wiecznej nauki była Lady Mary Wortley Montagu, która po podróży do Imperium Osmańskiego wprowadziła do zachodniej medycyny metodę wariolizacji – szczepienia przeciw ospie prawdziwej. W 1718 roku zaszczepiła swojego syna, a w 1721 roku, podczas epidemii w Anglii, takiej samej procedurze poddała swoją córkę.

Przekonała także Karolinę z Ansbach, by przetestowała tę metodę na więźniach, a następnie zaszczepiła własne córki w 1722 roku. Montagu opublikowała artykuł, w którym argumentowała za skutecznością szczepień.

W 1732 roku Laura Bassi otrzymała doktorat z filozofii na Uniwersytecie w Bolonii, stając się drugą kobietą na świecie z takim tytułem. Następnie została pierwszą kobietą-profesorem fizyki w Europie. Z powodu ograniczeń dotyczących publicznego wykładania, w 1749 roku rozpoczęła prywatne zajęcia i eksperymenty w swoim domu. Pomimo trudności, Bassi w 1776 roku objęła katedrę fizyki doświadczalnej.

Maria Gaetana Agnesi zapisała się w historii jako pierwsza kobieta, która zdobyła renomę w matematyce. Jej podręcznik Instituzioni analitiche z 1748 roku uznano za najlepsze wprowadzenie do dzieł Eulera. W 1750 roku została profesorem na Uniwersytecie w Bolonii, jednak nigdy tam nie wykładała.

Dorothea Erxleben, inspirowana sukcesem Bassi, walczyła o prawo kobiet do studiowania medycyny. W 1754 roku została pierwszą kobietą-lekarzem w Niemczech. Émilie du Châtelet była wybitną badaczką, która podważała teorię Johna Locke’a i podkreślała konieczność weryfikacji wiedzy. W 1749 roku ukończyła francuskie tłumaczenie Principia Mathematica Isaaca Newtona, wprowadzając pojęcie zachowania energii. Jej praca miała ogromny wpływ na naukę europejską.

Eva Ekeblad w 1746 roku odkryła, że ziemniaki mogą służyć do produkcji mąki i alkoholu, co poprawiło sytuację żywieniową w Szwecji. Opracowała również metodę wybielania tkanin i zastąpienia toksycznych składników kosmetyków mąką ziemniaczaną.

Marie-Anne Pierrette Paulze wraz z mężem, Antoinem Lavoisierem, przyczyniła się do zrewolucjonizowania chemii. Tłumaczyła i krytycznie analizowała teksty naukowe oraz dokumentowała eksperymenty, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju tej dziedziny.

Caroline Herschel, pierwsza kobieta wynagradzana za pracę naukową, odkryła osiem komet, w tym pięć, których była jedynym odkrywcą. Mimo że w XVIII wieku kobietom w nauce nie przypisywano wielu zasług, jej odkrycia były publikowane w Philosophical Transactions.

Podczas gdy Maria Kirch odkryła kometę już na początku XVIII wieku, jej odkrycie przypisano mężowi. Przykłady te pokazują, jak wiele wybitnych kobiet nauki było pomijanych, mimo że ich praca miała kluczowe znaczenie dla rozwoju nauki.

Kobiety w nauce w XIX wieku

Na początku XIX wieku nauka była w dużej mierze domeną amatorów. Botanika uchodziła za eleganckie i modne zajęcie, szczególnie odpowiednie dla kobiet. W Anglii oraz Ameryce Północnej stała się jedną z nielicznych dziedzin dostępnych dla kobiet, pozwalając im na aktywny udział w badaniach przyrodniczych.

Jednak wraz z upływem XIX wieku nauki przyrodnicze oraz ścisłe stopniowo się profesjonalizowały, co prowadziło do marginalizacji kobiet w tej sferze. Ograniczony dostęp do formalnej edukacji naukowej stanowił poważną barierę, ale pomimo to, niektóre kobiety zdobywały uznanie, a niektóre z nich zostały nawet przyjęte do prestiżowych towarzystw naukowych.

Mary Fairfax Somerville, szkocka uczona, prowadziła eksperymenty nad magnetyzmem i w 1826 roku przedstawiła Towarzystwu Królewskiemu pracę The Magnetic Properties of the Violet Rays of the Solar Spectrum (Właściwości magnetyczne fioletowych promieni widma słonecznego), stając się drugą kobietą w historii, która miała okazję zaprezentować tam swoje badania.

Była autorką licznych dzieł z zakresu matematyki, astronomii, fizyki i geografii, a także aktywną orędowniczką edukacji kobiet. W 1835 roku wraz z Caroline Herschel została pierwszą kobietą wybraną na honorowego członka Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Ada Lovelace, angielska matematyczka i uczennica Somerville, prowadziła korespondencję z Charlesem Babbage’em, analizując możliwości zastosowania jego silnika analitycznego. W swoich notatkach do tłumaczenia artykułu Luigiego Menabrei (1842–1843) przewidziała, że maszyna ta mogłaby posłużyć jako komputer ogólnego przeznaczenia, zdolny m.in. do komponowania muzyki. W jej pismach odnaleziono algorytm uznawany za pierwszy program komputerowy, choć jego autorstwo bywa kwestionowane.

W Niemczech początek XIX wieku przyniósł rozwój instytucji kształcących kobiety na wyższym poziomie. Powstały tzw. Höhere Mädchenschule (w niektórych regionach zwane Lyzeum). W 1836 roku założono Instytut Diakonisy w Kaiserswerth, gdzie kobiety mogły zdobywać wykształcenie pielęgniarskie.

W 1840 roku instytut odwiedziła Elizabeth Fry, inspirując się jego działalnością przy zakładaniu Londyńskiego Instytutu Pielęgniarstwa. Dziesięć lat później studiowała tam również Florence Nightingale, która stała się ikoną nowoczesnego pielęgniarstwa.

W Stanach Zjednoczonych ogromny sukces odniosła Maria Mitchell, odkrywczyni komety w 1847 roku. W 1848 roku została pierwszą kobietą przyjętą do Amerykańskiej Akademii Sztuki i Nauki, a w 1850 roku do Amerykańskiego Stowarzyszenia na rzecz Rozwoju Nauki.

Koniec XIX wieku

Druga połowa XIX wieku przyniosła znaczną poprawę w dostępie kobiet do edukacji. W Wielkiej Brytanii powstały pierwsze szkoły dla dziewcząt oferujące poziom nauczania porównywalny do placówek dla chłopców: North London Collegiate School (1850), Cheltenham Ladies’ College (1853) oraz szkoły zrzeszone w ramach Girls’ Public Day School Trust (od 1872). W 1869 roku powstał Girton College, pierwszy żeński college w Wielkiej Brytanii, a wkrótce potem Newnham College (1871) i Somerville College (1879).

Florence Nightingale odegrała kluczową rolę w ugruntowaniu pielęgniarstwa jako zawodu, co związane było z jej działalnością podczas wojny krymskiej (1854–1856). Dzięki publicznej zbiórce założyła szkołę pielęgniarstwa w Londynie (1860), a jej idee rozprzestrzeniły się na całą Wielką Brytanię. Była także pionierką w dziedzinie zdrowia publicznego oraz statystyki.

W dziedzinie medycyny kobiety zaczęły zdobywać kwalifikacje: James Barry była pierwszą kobietą w Wielkiej Brytanii, która uzyskała tytuł medyczny (1812), choć przez całe życie ukrywała swoją płeć. Elizabeth Garrett Anderson zdobyła oficjalne kwalifikacje medyczne w 1865 roku i w 1874 roku, wraz z Sophią Jex-Blake oraz Elizabeth Blackwell, założyła pierwszą brytyjską szkołę medyczną dla kobiet London School of Medicine for Women.

Annie Scott Dill Maunder odegrała kluczową rolę w fotografii astronomicznej. W 1898 roku wykonała pierwsze zdjęcia korony słonecznej podczas całkowitego zaćmienia Słońca, dowodząc, że Słońce nie emituje energii równomiernie.

W 1897 roku Alphonse Rebière opublikował książkę Les Femmes dans la science, dokumentującą wkład kobiet w rozwój nauki.

Pod koniec XIX wieku w Stanach Zjednoczonych nastąpił znaczący rozwój instytucji edukacyjnych dla kobiet, co otworzyło im drzwi do kariery naukowej i pozwoliło na zdobywanie wykształcenia na równi z mężczyznami. W tym okresie powstało wiele żeńskich szkół wyższych, a także uczelni, które zaczęły przyjmować kobiety na studia. Liczba studentek rosła w zawrotnym tempie.

Na przykład, w 1875 roku w koedukacyjnych szkołach wyższych było nieco ponad 3000 kobiet, a do 1900 roku ich liczba wzrosła do prawie 20 000. Warto zaznaczyć, że żeńskie uczelnie wyprodukowały znacznie więcej kobiet, które zdobywały doktoraty w dziedzinach nauk ścisłych, niż można by się było tego spodziewać.

Jednym z pionierów była Elizabeth Blackwell, która w 1849 roku ukończyła Geneva Medical College, stając się pierwszą kobietą z certyfikatem lekarskim w Stanach Zjednoczonych. Razem z siostrą Emily Blackwell i Marią Zakrzewską założyła w 1857 roku New York Infirmary for Women and Children.

W 1868 roku otworzyła pierwszą żeńską uczelnię medyczną, która umożliwiała kobietom zdobycie wykształcenia lekarskiego oraz zdobycie doświadczenia klinicznego. Elizabeth Blackwell była również autorką książek na temat edukacji medycznej kobiet.

Również w 1876 roku Elizabeth Bragg zapisała się na kartach historii jako pierwsza kobieta, która ukończyła studia inżynierskie w Stanach Zjednoczonych. Dokonała tego na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley.

Ellen Swallow Richards – pionierka ekologii

W 1892 roku Ellen Swallow Richards w swoim wykładzie w Bostonie zaproponowała stworzenie nowej gałęzi nauki – oekologii (ekologii). W swojej pracy kładła szczególny nacisk na badania związane z „żywieniem konsumenckim” i edukacją ekologiczną.

Choć jej pierwotna koncepcja obejmowała szerszy zakres, to w przyszłości nauka ta rozwijała się, oddzielając tematykę żywienia i ostatecznie tworząc dziedzinę znaną dzisiaj jako ekonomia domowa. To z kolei otworzyło kobietom nowe możliwości edukacyjne w ramach nauk ścisłych.

Richards była również założycielką American Home Economics Association, które organizowało konferencje naukowe oraz wydawało czasopismo Journal of Home Economics. W ramach swojej pracy na MIT (Massachusetts Institute of Technology) wprowadziła również pierwszy w historii kurs biologii oraz szeroko rozwijała dziedzinę inżynierii sanitarnej.

Równolegle do tej działalności, kobiety zaczęły zdobywać również uznanie w takich dziedzinach jak botanika i embriologia. Chociaż niektóre kobiety zdobywały doktoraty w psychologii, były one zachęcane do specjalizowania się w psychologii edukacyjnej oraz dziecięcej i do pracy w placówkach takich jak szpitale czy agencje opieki społecznej.

Kobiety w nauce XX wieku

Wkrótce po tym, w XX wieku, na kontynencie europejskim wciąż miały miejsce przełomowe wydarzenia. Maria Skłodowska-Curie, wybitna naukowiec, w 1903 roku stała się pierwszą kobietą, która otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Zaledwie osiem lat później, w 1911 roku, zdobyła drugą Nagrodę Nobla, tym razem z chemii, stając się pierwszą osobą w historii, która zdobyła dwie nagrody Nobla w różnych dziedzinach. Maria Skłodowska-Curie była również pierwszą kobietą, która objęła stanowisko wykładowcy na prestiżowej paryskiej Sorbonie.

W 1906 roku w Zjednoczonym Królestwie Alice Perry została uznana za pierwszą kobietę, która ukończyła studia inżynierskie na Queen’s College w Galway.

Kolejną wybitną postacią była Lise Meitner, która odegrała kluczową rolę w odkryciu rozszczepienia jądra atomowego. Jako szefowa sekcji fizyki w Instytucie Cesarza Wilhelma w Berlinie ściśle współpracowała z Otto Hahnem w badaniach nad fizyką atomową.

Po ucieczce z Berlina w 1938 roku, w 1939 roku wspólnie ze swoim siostrzeńcem Otto Frischem opracowała teoretyczne wyjaśnienie eksperymentu przeprowadzonego przez Hahna i Fritza Strassmana, który ujawniał proces rozszczepienia jądra atomowego.

Maria Montessori, pierwsza kobieta w Europie Południowej, która uzyskała kwalifikacje lekarza, zyskała również ogromną sławę dzięki swojemu pionierskiemu podejściu do edukacji dzieci. Uważała, że nauka powinna polegać na obserwacji, rozpocząć się od edukacji zmysłów, a dopiero potem przechodzić do bardziej zaawansowanego kształcenia intelektualnego.

Zgłębiała tematykę rozwoju dzieci, szczególnie tych uznawanych za „niezdolne do nauki”. Montessori opracowała metody edukacyjne, które pomogły dzieciom, także tym z trudnościami, w nauce czytania i pisania, stawiając na indywidualne podejście do ucznia.

Emmy Noether to kolejna wybitna postać, której prace wywarły ogromny wpływ na matematykę i fizykę. Zrewolucjonizowała algebrę abstrakcyjną i wniosła istotny wkład w rozwój teorii względności. Jej nazwisko związane jest również z jednym z najważniejszych twierdzeń w fizyce, które dotyczy zasad zachowania w fizyce teoretycznej.

Warto dodać, że jej referat z 1918 roku, przedstawiony przez Felixa Kleina, zawierał analizę grup przemian Poincarégo, które zdefiniowały zasady zachowania w ogólnej teorii względności.

Kolejną ważną postacią była Mary Cartwright, brytyjska matematyczka, która jako pierwsza przeanalizowała układ dynamiczny z chaosem. Inge Lehmann, duńska sejsmolog, zyskała uznanie dzięki swojej pracy, w której w 1936 roku zaproponowała teorię, że w stopionym jądrze Ziemi może znajdować się stałe jądro wewnętrzne.

Nie zapomnijmy także o takich kobietach jak Margaret Fountaine, która prowadziła badania w dziedzinie botaniki, entomologii oraz ilustracji, czy Joan Beauchamp Procter, wybitnej herpetolog, która była pierwszą kobietą pełniącą funkcję kuratora w Londyńskim Towarzystwie Zoologicznym.

W Stanach Zjednoczonych Florence Sabin zyskała uznanie jako pierwsza kobieta na wydziale medycznym Johns Hopkins w 1902 roku, a w 1917 roku została pierwszą kobietą profesorem na pełnym etacie. Sabin była również autorką ponad 100 prac naukowych, które miały duże znaczenie dla rozwoju medycyny.

Do roku 1900 kobiety w Stanach Zjednoczonych zaczęły coraz bardziej angażować się w naukę. Przyczyniły się do tego zarówno żeńskie uczelnie wyższe, jak i nowo powstające uniwersytety, które zaczynały oferować kobiety więcej możliwości edukacyjnych.

Prace Margaret Rossiter, szczególnie książki Women Scientists in America: Struggles and Strategies to 1940 oraz Women Scientists in America: Before Affirmative Action 1940–1972, szczegółowo omawiają ten okres. Pokazują, jak kobiety w tym czasie zaczynały znajdować swoje miejsce w świecie nauki, wykorzystując dostępne im przestrzenie do pracy zawodowej.

Annie Jump Cannon i Henrietta Swan Leavitt – wkład w astronomię

W 1901 roku Annie Jump Cannon dokonała przełomowego odkrycia, zauważając, że to temperatura gwiazdy jest głównym czynnikiem wyróżniającym różne typy widm gwiazdowych. Jej praca doprowadziła do uporządkowania gwiazd według ich temperatury, a nie siły linii absorpcyjnych wodoru, jak było to wcześniej. Dzięki temu klasyfikacja gwiazd stała się prostsza i bardziej precyzyjna.

Również Henrietta Swan Leavitt odegrała fundamentalną rolę w astronomii, badając gwiazdy zmienne. W 1908 roku opublikowała swoje badania, które prowadziły do odkrycia tzw. zależności okres-jasność zmiennych cefeid.

To odkrycie miało ogromne znaczenie, ponieważ pozwoliło na dokładniejsze określenie odległości w kosmosie. Dzięki temu nasze postrzeganie wszechświata uległo fundamentalnej zmianie. Edwin Hubble, amerykański astronom, opierał swoje późniejsze odkrycia na pracy Leavitt, a sama Leavitt była uznawana przez Hubble’a za zasługującą na Nagrodę Nobla. Niestety, nie doczekała się tej nagrody, zmarła na raka trzy lata przed rozpoczęciem starań o jej nominację w 1924 roku.

Cecilia Payne-Gaposchkin i Maud Menten – rewolucja w astrofizyce i biochemii

W 1925 roku Cecilia Payne-Gaposchkin, absolwentka Harvardu, dowiodła, że gwiazdy składają się głównie z wodoru i helu, co stało się jednym z fundamentów współczesnej astrofizyki.

Maud Menten, urodzona w Kanadzie, przeprowadziła badania w Stanach Zjednoczonych oraz Niemczech, które zaowocowały równaniami Michaelisa-Mentena, stanowiącymi podstawę w dziedzinie kinetyki enzymów.

Menten, razem z Leonorem Michaelisem, opracowała model, który pozwalał na obliczanie szybkości reakcji enzymatycznych. Jej prace miały również duże znaczenie w badaniach nad hemoglobiną, regulacją poziomu cukru we krwi oraz funkcją nerek.

II wojna światowa – nowe wyzwania i możliwości dla kobiet

II wojna światowa stworzyła nowe możliwości zawodowe dla kobiet w nauce. W 1941 roku, pod kierownictwem Vannevara Busha, Biuro Badań Naukowych i Rozwoju rozpoczęło rejestrację mężczyzn i kobiet przeszkolonych w naukach ścisłych.

W związku z niedoborem pracowników, niektóre kobiety otrzymały dostęp do stanowisk, które normalnie byłyby zarezerwowane wyłącznie dla mężczyzn. Wiele z nich pracowało nad projektem Manhattan, w tym Leona Woods Marshall, Katharine Way i Chien-Shiung Wu.

To właśnie Wu potwierdziła hipotezę Enrico Fermiego dotyczącą problemu z ksenonem w reaktorach B, co pozwoliło na dalszy rozwój projektu (i stworzenia bomby atomowej).

Chien-Shiung Wu dokonała kolejnego przełomu, potwierdzając eksperymentalnie paradoks EPR (wprowadzony przez Alberta Einsteina) oraz wykazując pierwsze naruszenie parzystości i symetrii sprzężonej z ładunkiem. Te badania miały kluczowe znaczenie dla rozwoju nodelu standardowego w fizyce cząstek elementarnych.

Kobiety w innych dziedzinach wojennych i naukowych

Podczas wojny, kobiety w innych dziedzinach również wnosiły swoje wkłady. Lydia J. Roberts, Hazel K. Stiebeling i Helen S. Mitchell opracowały w 1941 roku Reference Daily Intake (Referencyjna dzienna wartość spożycia – RDA), która miała na celu pomoc w planowaniu żywienia grupowego dla wojska i cywilów.

W kontekście badań morskich, Rachel Carson pracowała dla Biura Rybołówstwa Stanów Zjednoczonych, a także włączała się w prace nad technikami wykrywania okrętów podwodnych.

W dziedzinie psychologii kobiety założyły Krajową Radę Kobiet Psychologów (NCWP), a w naukach społecznych Dorothy Swaine Thomas, socjolog, prowadziła badania nad japońskimi ewakuacjami i przesiedleniami w Kalifornii, zbierając dane od doktorantów antropologii.

W Marynarce Wojennej Stanów Zjednoczonych kobiety naukowcy badały szeroki wachlarz tematów – Mary Sears, planktonolog, badała wojskowe techniki oceanograficzne, a Grace Hopper, matematyczka, stała się jednym z pierwszych programistów komputera Mark I.

Gerty Cori, biochemik, dokonała przełomowego odkrycia dotyczącego mechanizmu przekształcania glikogenu w kwas mlekowy, co miało fundamentalne znaczenie dla zrozumienia magazynowania energii w mięśniach. W 1947 roku otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny, stając się trzecią kobietą, a pierwszą Amerykanką, która zdobyła tę prestiżową nagrodę.

Kobiety w nauce na przełomie XX i XXI wieku

Na przełomie XX i XXI wieku pojawiło się wiele istotnych wydarzeń związanych z nauką, które kształtowały współczesny krajobraz badań i innowacji, zwłaszcza w kontekście roli kobiet w tych dziedzinach.

W kontekście walki o równość płci w nauce Nina Byers zwróciła uwagę na trudną sytuację kobiet w fizyce przed 1976 rokiem. Jak zauważyła, ich wkład był często ignorowany, a same kobiety często pracowały na stanowiskach, które nie odzwierciedlały ich rzeczywistych zasług. Przez wiele lat kobiety nie otrzymywały zasłużonego uznania ani wynagrodzenia. Z czasem jednak, dzięki wysiłkom wielu aktywistek i kobiet-naukowców, ta nierówność zaczęła być niwelowana.

Na początku lat 80. XX wieku, Margaret Rossiter zaprezentowała dwie koncepcje, które pomogły zrozumieć statystyki dotyczące kobiet w nauce oraz opisujące trudności, z jakimi się borykają. Rossiter ukuła termin segregacja hierarchiczna (hierarchical segregation), wskazując na zjawisko, gdzie im wyżej w strukturze organizacyjnej, tym mniej kobiet można spotkać, oraz segregację terytorialną, która dotyczyła koncentracji kobiet w określonych dziedzinach naukowych.

W 1998 roku z inicjatywy organizacji L’Oréal i UNESCO powstały prestiżowe Nagrody L’Oréal-UNESCO dla Kobiet w Nauce. Co roku przyznawane są one kobietom-naukowcom w różnych dziedzinach, z naciskiem na nauki przyrodnicze i materiały. Do 2017 roku wyróżniono niemal 100 laureatek z 30 krajów. Dwie z nich, Ada Yonath (2008) i Elizabeth Blackburn (2009), zdobyły także Nagrodę Nobla.

Kobiety, które znacząco wpłynęły na rozwój nauki w XX wieku, obejmują wiele niezwykle uznanych postaci. Tikvah Alper (1909–1995) z RPA, pracująca w Wielkiej Brytanii, miała ogromny wkład w rozwój wiedzy o mechanizmach biologicznych. Z kolei Françoise Barré-Sinoussi z Francji, wirusolog, stała się pionierką w badaniach nad HIV i AIDS, co pozwoliło jej zdobyć Nagrodę Nobla w 2008 roku.

Jedną z najbardziej znanych postaci w historii astronomii i astrofizyki była Jocelyn Bell Burnell, która w 1967 roku odkryła dowody na istnienie pierwszego znanego pulsara radiowego. Choć za to odkrycie Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki otrzymał jej promotor, jej rola była kluczowa. Bell Burnell była również prezesem Instytutu Fizyki w latach 2008-2010.

W dziedzinie astrofizyki i kosmologii wyróżniała się również Margaret Burbidge, która była członkinią grupy odpowiedzialnej za stworzenie teorii gwiezdnej nukleosyntezy, wyjaśniającej, jak powstają pierwiastki we wnętrzach gwiazd. Przez wiele lat piastowała prestiżowe stanowiska, m.in. dyrektora Królewskiego Obserwatorium w Greenwich.

Nie mniej istotna była Mary Cartwright, matematyk, której badania nad nieliniowymi równaniami różniczkowymi miały ogromny wpływ na rozwój układów dynamicznych. Rosalind Franklin, krystalograf, miała natomiast kluczowy wpływ na zrozumienie struktury DNA, a jej fotografia DNA stała się podstawą do odkrycia przez Watsona i Cricka struktury tego kluczowego dla życia materiału genetycznego.

Wszystkie te badaczki nie tylko przyczyniły się do ogromnych postępów w swoich dziedzinach, ale również stały się inspiracją dla kolejnych pokoleń kobiet-naukowców. Dążenie do równości płci w nauce, choć postępuje, wciąż napotyka liczne trudności, jednak ich osiągnięcia pozostają nieocenione.

Dorothy Hodgkin, która w 1964 roku otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za badania nad strukturą witaminy B12, stała się trzecią kobietą, która zdobyła tę nagrodę w tej dziedzinie. Z kolei Irène Joliot-Curie, córka słynnej Marii Skłodowskiej-Curie, razem z mężem zdobyła Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1935 roku za badania nad izotopami promieniotwórczymi.

Te pionierskie osiągnięcia w nauce, zarówno kobiet, jak i mężczyzn, zainspirowały powstanie organizacji oraz inicjatyw na całym świecie, które zmieniają sposób postrzegania kobiet w nauce, a także podejmowane wyzwania związane z ich obecnością na najwyższych szczeblach kariery naukowej. Wciąż jednak pozostaje wiele do zrobienia, aby zapewnić równy dostęp do możliwości dla wszystkich badaczy, niezależnie od płci.

Kobiety i Nagrody Nobla

W latach 1901-2022 Nagroda Nobla oraz Nagroda w dziedzinie nauk ekonomicznych zostały przyznane kobietom 61 razy. Jedyną kobietą, która została uhonorowana dwukrotnie, była Maria Skłodowska-Curie. W 1903 roku otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki, a osiem lat później, w 1911 roku, została laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie chemii.

To wyjątkowe osiągnięcie sprawia, że w sumie w latach 1901-2022 Nagroda Nobla trafiło do 60 różnych kobiet. Z kolei 25 kobiet zdobyło Nagrodę Nobla w takich dziedzinach jak fizyka, chemia, fizjologia lub medycyna, co stanowi istotny wkład w rozwój tych nauk.

Czym jest efekt Matyldy?

Efekt Matyldy to zjawisko, które polega na tym, że osiągnięcia kobiet-naukowców są często pomijane lub błędnie przypisywane ich męskim kolegom. Zjawisko to zostało po raz pierwszy opisane przez Matyldę Joslyn Gage (1826–1898), sufrażystkę i abolicjonistkę, w jej eseju Woman as Inventor.

Esej ten ukazał się po raz pierwszy w formie traktatu w 1870 roku, a później został opublikowany w North American Review w 1883 roku. Mimo że to Matylda Joslyn Gage zwróciła uwagę na ten problem, to termin „efekt Matyldy” został ukuty dopiero w 1993 roku przez historyczkę nauki Margaret W. Rossiter.

W swojej pracy, Rossiter przywołuje kilka przykładów tego efektu, które miały miejsce w historii nauki. Na przykład, Trotula (znana również jako Trota z Salerno), włoska lekarka żyjąca w XII wieku, była autorką książek o tematyce medycznej, jednak po jej śmierci jej prace zostały przypisane mężczyznom.

Pomimo tego, że była cenioną postacią w swoim czasie, jej dorobek nie został odpowiednio doceniony, a jej nazwisko zniknęło z historii nauki. Z kolei w XIX i XX wieku, inne kobiety-naukowcy, takie jak Nettie Stevens, Lise Meitner, Marietta Blau, Rosalind Franklin oraz Jocelyn Bell Burnell, również doświadczyły efektu Matyldy. Ich przełomowe odkrycia często były ignorowane lub przypisywane mężczyznom, a ich wkład w naukę nie został należycie uznany.

Efekt Matyldy bywa porównywany do efektu Mateusza, który odnosi się do sytuacji, w której bardziej znany naukowiec otrzymuje większe uznanie niż mniej rozpoznawany badacz, nawet jeśli obaj mają na koncie podobne odkrycia lub badania.

W obu przypadkach chodzi o to, że osoby o wyższej pozycji społecznej, bardziej rozpoznawalne, często otrzymują większe uznanie, podczas gdy wkład innych, szczególnie kobiet, bywa ignorowany lub przypisywany komuś innemu.

Bibliografia:

• 4kyws.ua.edu [dostęp: 08.02.2025].
• awis.org [dostęp: 08.02.2025].
• van den Brink Marieke, Yvonne Benschop. Gender practices in the construction of academic excellence: Sheep with five legs [w:]  „Organization”, 19 (4) [online] [dostęp: 08.02.2025].
• Cerroni Andrea, Zenia Simonella, Ethos and symbolic violence among women of science: An empirical study, [w:] „Social Science Information”, 51 (2) [online] [dostęp: 08.02.2025].
• Głowacka Karolina,  Alicja Puścian, Kobiety w nauce – czyli czemu ma znaczenie kto zadaje pytania?, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 23 września 2021 [dostęp: 08.02.2025].
• Lincoln Anne E., Stephanie Pincus, Janet Bandows Koster, Phoebe S. Leboy, The Matilda Effect in science: Awards and prizes in the US, 1990s and 2000s [w:] „Social Studies of Science”, 42 (2) [online] [dostęp: 08.02.2025].
• Luisa Jiménez-Rodrigo María, Emilia Martínez-Morante, María del Mar García-Calvente, Carlos Álvarez-Dardet, Through gender parity in scientific publications [w:] „Journal of Epidemiology & Community Health” [online] [dostęp: 08.02.2025].
• Ogilvie Marilyn Bailey, Women in Science: Antiquity through the Nineteenth Century, 1993.
• Rossiter Margaret W., The Matthew/Matilda Effect in Science, [w:] „Social Studies of Science” (23), [online] [dostęp: 08.02.2025].
• von Roten Fabienne Crettaz, Gender Differences in Scientists’ Public Outreach and Engagement Activities [w:] „Science Communication”, 33 (1) [online] [dostęp: 08.02.2025].
• Women in Science and Engineering, Center for History and New Media, George Mason University, echo.gmu.edu, web.archive.org [dostęp: 08.02.2025].
• Women in Science, nap.ed web.archive.org [dostęp: 08.02.2025].

Fot. Kobieta ucząca geometrii, British Library

Justyna Sokolik