Tego dnia 1527 roku Jan Amor Tarnowski został hetmanem wielkim koronnym
Na polach bitew budził strach, wśród szlachty – respekt, a w oczach władców – niepokój. Jan Amor Tarnowski, człowiek miecza i pióra, hetman, reformator i strateg, nie tylko wykuwał zwycięstwa, lecz także kształtował przyszłość polskiej sztuki wojennej. Jego życie to opowieść o ambicji, politycznych intrygach i niezłomnej wierze w potęgę Rzeczypospolitej.
Jan Amor Tarnowski wywodził się z jednej z najbardziej wpływowych rodzin szlacheckich Rzeczypospolitej – Leliwitów Tarnowskich, posiadających status senatorski. Był synem Jana Amora Juniora i Barbary z Rożnowa, wnuczki słynnego rycerza Zawiszy Czarnego. Dzięki wysokiej pozycji rodu wychowywał się na dworach czołowych postaci politycznych epoki, takich jak kardynał Fryderyk Jagiellończyk oraz królowie Jan Olbracht, Aleksander Jagiellończyk i Zygmunt Stary. Odebrał staranne wykształcenie, oparte na klasycznych ideałach humanizmu, obejmujące zarówno nauki ścisłe i humanistyczne, jak i sztukę wojenną.
Początek kariery wojskowej i politycznej
W 1501 roku, jako królewski dworzanin, wziął udział w sejmie w Piotrkowie. Niedługo później rozpoczął karierę wojskową – podczas wojny litewsko-moskiewskiej (1507–1508) dowodził chorągwią jazdy. W 1512 roku, uczestnicząc w wyprawie do Mołdawii, ponownie poprowadził jazdę, a dwa lata później, w bitwie pod Orszą (1514), stanął na czele ochotniczego hufca.
Po śmierci najstarszego brata skoncentrował się na sprawach rodzinnych, co zapoczątkowało długoletnie spory z siostrzeńcem Piotrem Kmitą oraz napięcia z dworem królewskim. Mimo to w 1515 roku wziął udział w zjeździe Jagiellonów z Habsburgami w Wiedniu, choć jedynie jako dworzanin. Jego relacje z królem pogorszyły się dwa lata później, gdy nie pozwolono mu na udział w wojnie z Moskwą. W tym samym roku przeżył również osobistą stratę – śmierć matki.
Jan Amor Tarnowski – podróże edukacyjne i pasowanie na rycerza
W latach 1518–1520, zgodnie ze zwyczajem młodych szlachciców, odbył podróż edukacyjną, mającą na celu poszerzenie wiedzy i zdobycie doświadczenia. Zwiedził Bliski Wschód, odwiedzając Syrię, Palestynę, Egipt, Grecję i Turcję. W 1518 roku, podczas pobytu w Jerozolimie, dostąpił zaszczytu pasowania na rycerza jerozolimskiego.
Następnie udał się do Zachodniej Europy, gdzie m.in. przebywał w Portugalii. Tam został pasowany na rycerza przez króla Manuela I Szczęśliwego i wziął udział w wyprawie przeciwko Maurom.
Jan Amor Tarnowski – kariera wojskowa i reformy militarne
W 1520 roku, podczas rozmów w Toruniu z królem Zygmuntem Starym, Tarnowski opracował strategię podboju zbuntowanych Prus Zakonnych. Choć jego plan wdrożył ostatecznie hetman Mikołaj Firlej, Tarnowski aktywnie uczestniczył w wojnie polsko-krzyżackiej (1519–1521), m.in. walcząc w oblężeniu Królewca (1520).
W kolejnych latach wsławił się na wielu frontach:
- 1521 rok – dowodził 4000 żołnierzy wspierających króla Ludwika Jagiellończyka na Węgrzech,
- 1524 rok – odniósł zwycięstwo nad tureckim oddziałem pod Lwowem,
- 1528 rok – przez pół roku gościł na zamku w Tarnowie wygnanego króla Węgier, Jana Zápolyę,
- 1531 rok – poprowadził polskie wojska do triumfu w bitwie pod Obertynem przeciwko hospodarowi mołdawskiemu Piotrowi Rareszowi.
W latach 1534–1537 uczestniczył w wojnie litewsko-moskiewskiej, dowodząc 5000 żołnierzy i zdobywając Homel i Starodub. W 1538 roku prowadził oblężenie zamku w Chocimiu podczas kolejnej wojny z Mołdawią.
Reformy wojskowe i działalność polityczna
Jan Tarnowski był autorem znaczących reform wojskowych, które unowocześniły polską armię. Jego innowacje obejmowały:
- wprowadzenie taborów wzorowanych na husyckich,
- utworzenie sztabu generalnego, artylerii konnej, szpitali polowych,
- powołanie korpusu saperów (szancknechtów) oraz oddziałów logistycznych,
- stworzenie kodeksu dyscypliny wojskowej i wojskowych sądów,
- opracowanie nowoczesnej techniki prowadzenia ognia w traktacie Consilium rationis bellicae.
W polityce cieszył się popularnością wśród szlachty, choć nie popierał dalszego rozszerzania jej przywilejów. Opowiadał się za aktywną polityką wojenną, dążąc do ekspansji nad dolnym Dunajem przeciwko Turcji. Mimo napiętych relacji z Zygmuntem Starym i królową Boną, podczas wojny kokoszej (1537) stanął po stronie monarchy. Sprzyjał Habsburgom, czasem działając wbrew interesom Rzeczypospolitej – jak podczas napaści na Oczaków (1545).
Jako doskonały administrator zarządzał zarówno budżetem hetmańskim, jak i własnymi dobrami, stając się jednym z najbogatszych magnatów w kraju. Posiadał 5 miast i około 120 wsi.
Mecenat i ostatnie lata życia
Tarnowski był mecenasem literatury oraz członkiem Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie. W 1540 roku, na mocy przywileju króla Zygmunta Starego, założył Tarnopol. W 1547 roku otrzymał od cesarza Karola V tytuł hrabiego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, który miał być dziedziczony przez jego potomków.
Ostatnie lata życia spędził w Wiewiórce, gdzie zmarł 16 maja 1561 roku. Jego uroczysty pochówek odbył się 18 sierpnia 1561 roku w krypcie bazyliki katedralnej w Tarnowie.
Jan Amor Tarnowski – twórczość
Pozostawił po sobie bogaty dorobek piśmienniczy, który przez wieki kształtował myśl wojskową i prawną Rzeczypospolitej. Jego najważniejszym dziełem było Consilium rationis bellicae (Rada sprawy wojennej, 1558), będące kompendium ówczesnej polskiej sztuki wojennej. To właśnie na tej książce wychowały się kolejne pokolenia dowódców Rzeczypospolitej, czerpiąc z niej wiedzę na temat strategii, taktyki oraz organizacji sił zbrojnych.
Oprócz prac poświęconych wojskowości Tarnowski stworzył także kompilację ustaw i przepisów prawnych zatytułowaną Ustawy prawa ziemskiego polskiego, dla pamięci lepszej krótko i porządnie ze statutów i z konstytucyj zebrane, z przydatkiem: O obronie koronnej, i o sprawie i powinności urzędników wojennych, Jego M. Pana Jana Tarnowskiego niekiedy kasztelana krakowskiego, etc., etc., temi czasy rycerskiemu stanowi barzo potrzebne. Była to istotna synteza obowiązujących regulacji prawnych, mająca na celu uporządkowanie wiedzy prawniczej w przystępnej formie.
Kolejnym istotnym dziełem Tarnowskiego był dziennik jego podróży do Ziemi Świętej, który ukazał się pod tytułem Terminatio ex itinerario Illustris et Magnifici Domini Joanis Comitis in Tarnow Castellani Cracoviensis Supremi exercituum Regni Poloniae Ducis, Venetiis ad Terram Sanctam proficientis. Relacja ta, spisana po łacinie i częściowo po polsku, stanowi cenne źródło wiedzy o realiach pielgrzymek do Jerozolimy w XVI wieku.
Postać hetmana znalazła odzwierciedlenie w literaturze renesansowej. Jan Kochanowski poświęcił mu utwór O śmierci Jana Tarnowskiego, a także wielokrotnie wspominał o nim w swoich elegiach. Dzieje hetmana oraz jego wojenne dokonania były również tematem zainteresowań wielu innych ówczesnych pisarzy i kronikarzy.
Najważniejsze dzieła Tarnowskiego
W dorobku Jana Amora Tarnowskiego można wyróżnić szereg ważnych prac, wśród których znalazły się zarówno traktaty wojskowe, jak i dokumenty o charakterze politycznym i prawnym. Oto kilka spośród nich:
- Terminatio ex itinerario – relacja z pielgrzymki do Ziemi Świętej, której fragmenty zostały opublikowane w Kwartalniku Historycznym w 1930 roku.
- Pouczenie hetmana podskarbiemu koronnemu dane – powstałe w 1528 roku i wydane przez Stanisława Kutrzebę w zbiorze Polskie ustawy i artykuły wojskowe od XV do XVIII wieku.
- Consilium rationis bellicae (Zasady sztuki wojennej) – traktat wojskowy opublikowany w Tarnowie w 1558 roku, który później został wznowiony w Poznaniu (1879) i Lwowie (1882).
- Artykuły wojenne – zbiór regulacji dotyczących organizacji armii, którego fragmenty przedrukowano w publikacji Zdzisława Spieralskiego Polska sztuka wojenna w latach 1454–1562.
- O obronie koronnej i o sprawie i powinności urzędników wojennych – traktat poświęcony zagadnieniom związanym z obronnością kraju, wydany w Krakowie w 1579 roku.
Jan Amor Tarnowski – rodowód i upamiętnienie
Jan Tarnowski wywodził się ze znamienitego rodu herbu Leliwa i był potomkiem Spycimira Leliwity, kasztelana krakowskiego. Jego przodkami byli kolejno:
- Jan Amor Tarnowski, hrabia Świętego Imperium Rzymskiego,
- Jan Amor Junior Tarnowski,
- Jan z Tarnowa,
- Rafał z Tarnowa,
- Spycimir Leliwita.
Jego zasługi upamiętniono w licznych miejscach w Polsce. Imię hetmana noszą:
- I Społeczne Liceum Ogólnokształcące w Tarnobrzegu,
- II Liceum Ogólnokształcące w Tarnowie,
- Szkoła Podstawowa w Tarnowcu,
- 33 Wojskowy Oddział Gospodarczy w Nowej Dębie.
Dodatkowo jego nazwisko pojawia się w nazwach ulic i rond w wielu miastach, takich jak Tarnów, Częstochowa, Jarosław, Kielce, Kołobrzeg i Żywiec.
Najważniejszym pomnikiem poświęconym hetmanowi jest monumentalny nagrobek znajdujący się w bazylice katedralnej w Tarnowie, wykonany przez włoskiego rzeźbiarza Giovanniego Marię Padovana. Współczesny pomnik Tarnowskiego można natomiast zobaczyć w parku im. Henryka Jordana w Krakowie.
Jan Amor Tarnowski to postać, której dorobek nie ograniczał się jedynie do pola bitew. Jako strateg, prawnik i literat, przyczynił się do rozwoju wojskowości oraz kultury Rzeczypospolitej, pozostawiając po sobie dzieła, które miały wpływ na kolejne pokolenia.
