Krew, chwała i pamięć zapisane w kamieniach i pergaminach – tak brzmi echo dawnych opowieści, w których spotykają się królowie, wojownicy i podróżnicy z północy. Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego sagi o Bałtyku i Słowiańszczyźnie ukazują zarówno potęgę władców, jak i dramatyczne losy bohaterów splątane z dziejami naszego regionu. Jednym z tłumaczy tego unikatowego cyklu jest nasz redaktor Remigiusz Gogosz, dzięki któremu polski czytelnik może po raz pierwszy usłyszeć te głosy przeszłości w rodzimej mowie.
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego prezentuje wyjątkową serię polskojęzycznych edycji islandzkich sag, które przenoszą czytelnika w czasy wikingów, królów i legend związanych z basenem Morza Bałtyckiego oraz ziemiami Słowian. To nie tylko fascynujące utwory literackie, lecz także bezcenne źródła historyczne, ukazujące, jak średniowieczni Islandczycy postrzegali duńskich, norweskich i szwedzkich władców, a także ich relacje z sąsiadami – w tym ze Słowianami nadodrzańskimi i pomorskimi.
Każda z sag – o potomkach Knuta, o Jomswikingach i o Yngvarze Podróżniku – opowiada inną historię, ale wszystkie łączy temat spotkania kultur, politycznych ambicji i heroicznych wypraw, które naznaczyły dzieje naszego regionu. To świadectwa, w których historia splata się z legendą, a dzieje realnych postaci i wydarzeń wzbogacają motywy literackie, poezja skaldów i wątki o charakterze niemal epickim.
Seria powstała w ramach projektu „A austrvega – polskojęzyczne edycje sag islandzkich dotyczących dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej i strefy bałtyckiej”, dofinansowanego przez Narodowy Program Rozwoju Humanistyki. Nad przekładami i opracowaniami pracował zespół badaczy związanych z Uniwersytetem Śląskim i Uniwersytetem Jagiellońskim, w tym także nasz redaktor Remigiusz Gogosz, współautor tłumaczenia „Sagi o potomkach Knuta”.
Dzięki tej edycji polski czytelnik po raz pierwszy otrzymuje pełny dostęp do tych niezwykłych opowieści w rodzimym języku. Wszystkie trzy sagi są dostępne bezpłatnie w wersji elektronicznej na stronie Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego: monograph.us.edu.pl.
Wkrótce ukażą się także wersje papierowe – dostępne w sprzedaży oraz do bezpłatnego odbioru podczas spotkań promocyjnych. Najbliższe z nich odbędzie się 16 września w Wolinie, w Centrum Słowian i Wikingów Wolin–Jomsborg–Vineta.
Saga o potomkach Knuta (Knýtlinga saga)
„Saga o potomkach Knuta” to fascynujące świadectwo rozwoju duńskiej tradycji królewskiej i zarazem jedno z najcenniejszych źródeł do dziejów średniowiecznej Skandynawii. Spisana w połowie XIII wieku, opowiada historię władców Danii od czasów Haralda Sinozębego po rządy Knuta VI, a więc obejmuje burzliwy okres od końca X do końca XII stulecia.
Tekst przedstawia proces kształtowania się państwa duńskiego: konsolidację władzy królewskiej, przyjęcie chrześcijaństwa, rywalizację z sąsiadami i dążenie do dominacji w regionie. Co istotne, saga zawiera także bogaty materiał skaldyczny – około pięćdziesięciu strof poezji, które nie zachowały się nigdzie indziej. Dzięki temu stanowi unikatowe źródło literackie i historyczne.
W polskim wydaniu, przygotowanym przez zespół badaczy – Jakuba Morawca, Grzegorza Bartusika oraz Remigiusza Gogosza – czytelnik otrzymuje nie tylko przekład, ale również obszerne opracowanie historyczne, analizę ideologii królewskiej i wizerunku Słowian na kartach sagi. Dzieło odsłania bogactwo intertekstualnych odniesień do sag królewskich, literatury łacińskiej i Biblii, ukazując twórczość islandzkiego autora, Olafa Þórðarsona, w całej jej złożoności.
„Saga o potomkach Knuta” to nie tylko lektura dla mediewistów czy pasjonatów wikingów. To opowieść o władzy, ambicjach, sojuszach i zdradach, która ukształtowała losy całego regionu. Ukazuje duńskich władców w kontekście ich związków z cesarstwem, Norwegią i Słowiańszczyzną, czyniąc ją niezwykle ważnym świadectwem kontaktów kulturowych i politycznych nad Bałtykiem.
Saga o Jomswikingach (Jómsvíkinga saga)
„Saga o Jomswikingach” należy do najbardziej barwnych opowieści świata nordyckiego. Spisana na przełomie XII i XIII wieku, łączy cechy sag królewskich, rodowych i legendarnych, oferując czytelnikowi wartką narrację pełną dramatyzmu, humoru i heroizmu. Przedstawia dzieje sławnej drużyny wikingów, która miała stacjonować w twierdzy Jomsborg – utożsamianej z dzisiejszym Wolinem – i której losy spleciono z wielką polityką Skandynawii X wieku.
Saga dzieli się na dwa główne wątki: pierwszy opisuje dzieje trzech pokoleń duńskich królów – Gorma Starego, Haralda Sinozębego i Swena Widłobrodego – ze szczególnym naciskiem na dramatyczne relacje ojca i syna. Drugi wątek to historia samej drużyny jomswikingów, od założenia ich twierdzy przez Pálna-Tókiego po wyprawę do Norwegii zakończoną klęską w bitwie pod Hjǫrungavágr. Obok wątków militarnych i politycznych, tekst odsłania także obyczaje, system wartości i wiarę w przeznaczenie, które odgrywały centralną rolę w średniowiecznej mentalności.
Tłumaczenie i opracowanie, przygotowane przez Jakuba Morawca i Martę Rey-Radlińską, daje polskiemu czytelnikowi dostęp do jednego z najważniejszych zabytków literatury staronordyckiej. Wydanie opatrzono bogatym komentarzem historycznym, analizą rękopisów i recepcji, a także omówieniem wątków skaldycznych.
„Saga o Jomswikingach” to lektura obowiązkowa dla każdego, kto interesuje się legendami wikingów, ale też dla tych, którzy chcą lepiej zrozumieć procesy polityczne i kulturowe kształtujące rejon Bałtyku. To nie tylko opowieść o wojownikach – to zwierciadło pamięci i wyobraźni średniowiecznych Skandynawów.
Saga o Yngvarze Podróżniku (Yngvars saga víðfǫrla)
„Saga o Yngvarze Podróżniku” to niezwykła opowieść o dalekich wyprawach, ambicji i poszukiwaniu chwały. Spisana zapewne na przełomie XII i XIII wieku, wyrasta z łacińskiego żywota stworzonego prawdopodobnie przez mnicha Oddra Snorrasona. Jej bohaterem jest Yngvarr, możny szwedzki żyjący w XI stuleciu, który po służbie na dworze króla Óláfa Eiríkssona wyrusza na czele wyprawy na Ruś i dalej – ku innym krajom, być może aż do ziem orientalnych. Wędrówka, pełna przygód i zmagań, kończy się jego śmiercią. Jednak opowieść nie urywa się w tym miejscu: syn bohatera, Sveinn, podejmuje trud odbycia podróży śladami ojca, co nadaje sagę szczególny wymiar pokoleniowej pamięci i dziedzictwa.
Saga o Yngvarze łączy w sobie elementy hagiograficzne, historyczne i literackie. Na jej kartach przeplatają się wątki religijne, związane z chrystianizacją Skandynawii, oraz motywy heroiczne i podróżnicze. Jej wyjątkowość potwierdzają także świadectwa materialne – ponad 20 szwedzkich kamieni runicznych z XI wieku, które upamiętniają wyprawę Yngvara i jego towarzyszy. Dzięki nim opowieść ta ma solidne zakorzenienie w historycznej rzeczywistości.
Polski przekład przygotowali Annett Krakow i Jakub Morawiec, którzy uzupełnili tekst o obszerną analizę historyczną i literacką, a także o przegląd zapisów runicznych odnoszących się do bohatera.
„Saga o Yngvarze Podróżniku” to nie tylko opowieść o dalekich wyprawach. To świadectwo wyobraźni średniowiecznych Skandynawów, ich fascynacji światem poza Bałtykiem oraz pamięci o jednostkach, które odważyły się przekraczać granice znanego. Lektura pozwala lepiej zrozumieć, jak rodziły się legendy i jak kształtowała się tożsamość nordycka w epoce wielkich przemian.
