Tego dnia 1697 roku, na mocy dyplomu królewskiego wydanego przez Augusta II Mocnego, Magdalena Bendzisławska, jako pierwsza Polka, uzyskała prawo wykonywania zawodu chirurga
W czasach, gdy kobiety rzadko mogły marzyć o zawodach medycznych, Magdalena Bendzisławska odważyła się wkroczyć do świata zdominowanego przez mężczyzn. To pierwsza Polka, która uzyskała prawo wykonywania zawodu chirurga, łamiąc bariery i udowadniając, że determinacja oraz wiedza mogą pokonać uprzedzenia.
6 października 1697 roku był dniem przełomowym w historii medycyny w Polsce. Wówczas Magdalena Bendzisławska uzyskała, na mocy dyplomu królewskiego wydanego przez Augusta II Mocnego, prawo wykonywania zawodu chirurga. Było to wydarzenie wyjątkowe, ponieważ po raz pierwszy w dziejach Rzeczypospolitej kobieta otrzymała oficjalne uprawnienia w tak trudnym i wymagającym fachu.
Magdalena działała w środowisku, w którym dominowali mężczyźni, a kobiety rzadko mogły wykonywać zawody medyczne. Warto pamiętać, że w XVII wieku funkcję chirurga pełnił zazwyczaj cyrulik – rzemieślnik zajmujący się zarówno zabiegami chirurgicznymi, jak i prostymi czynnościami medycznymi, np. leczeniem ran, stawianiem baniek czy puszczaniem krwi. Bendzisławska pokazała, że także kobieta mogła osiągnąć mistrzostwo w tej profesji i zdobyć oficjalne potwierdzenie kompetencji.
Życiorys i droga zawodowa Magdaleny Bendzisławskiej
Magdalena Bendzisławska mieszkała w Wieliczce, w bezpośrednim sąsiedztwie kopalni soli, która była jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych w dawnej Polsce. Była żoną Walentego Bendzisławskiego, cyrulika kopalnianego. To właśnie dzięki pracy u boku męża zaczęła zgłębiać tajniki zawodu – początkowo jako jego asystentka.
Nie była to nauka powierzchowna. Magdalena odbyła trzyletnią praktykę, podczas której przechodziła przez kolejne etapy cechowej kariery: najpierw została półtowarzyszką, a następnie towarzyszką w cechu cyrulików. W tamtych czasach oznaczało to, że znała zarówno podstawy chirurgii, jak i bardziej skomplikowane techniki leczenia.
Po śmierci męża Magdalena przejęła jego warsztat i posadę w kopalni. Co istotne – nie zatrudniła czeladnika, jak robiło wiele wdów po rzemieślnikach, lecz samodzielnie wykonywała wszystkie zabiegi. Potwierdzeniem jej wysokich kwalifikacji stał się królewski dyplom z 1697 roku, w którym zapisano, że jest chirurgiem w swym rzemiośle doskonałym i posiada pełne prawo do sprawowania funkcji lekarki żupnej w Wieliczce.
Magdalena Bendzisławska a Komisja Wizytująca w kopalni soli
Rok później, w 1698 roku, w kopalni soli w Wieliczce pojawiła się Komisja Wizytująca, której zadaniem było kontrolowanie pracy żupników, rzemieślników i osób zatrudnionych w służbie medycznej. Magdalena, świadoma wagi sytuacji, wystąpiła o oficjalne potwierdzenie swoich praw. Przedłożyła dwa dokumenty:
- przywilej nadany jej mężowi w 1694 roku,
- oraz własny dyplom, otrzymany od Augusta II Mocnego w 1697 roku.
Komisja, po zapoznaniu się z dokumentacją, przyznała jej pełne prawa i przywileje członkini cechu cyrulików. Nie wystarczyły jednak same papiery – Bendzisławska musiała udowodnić, że naprawdę posiada odpowiednie umiejętności.
Każdy chirurg musiał dysponować zestawem narzędzi. Magdalena przedstawiła więc komplet swojego wyposażenia, wśród którego znajdowały się:
- puzdro z brzytwami, nożycami i grzebieniami,
- kleszcze do zębów i szczypczyki stomatologiczne,
- słój z pijawkami, używanymi w terapii upuszczania krwi,
- oraz różnego rodzaju maści i środki opatrunkowe.
Poza sprzętem musiała wykazać się wiedzą i praktyką. Wymagano od niej znajomości anatomii, umiejętności sporządzania leków na urazy wewnętrzne, a także zdolności przygotowywania maści i opatrunków.
Praktyka zawodowa Magdaleny Bendzisławskiej
W swojej codziennej pracy w kopalni Bendzisławska wykonywała szeroki zakres zabiegów, które dziś rozdzielone są pomiędzy różne specjalizacje medyczne. Była więc nie tylko chirurgiem, ale także dentystką i okulistką.
Do jej obowiązków należało m.in.:
- usuwanie zaćmy oraz ciał obcych z oka,
- unieruchamianie złamań i opatrywanie ran,
- ekstrakcja zębów,
- upuszczanie krwi – popularna wówczas metoda leczenia wielu chorób.
Choć współcześnie wiele z tych metod budzi kontrowersje, w XVII wieku stanowiły one podstawę praktyki medycznej i były uznawane za skuteczne sposoby leczenia.
Magdalena Bendzisławska była zatem jedną z pierwszych kobiet w Polsce, które samodzielnie pełniły funkcję chirurga. Co więcej – była także pierwszą cyruliczką znaną z imienia i nazwiska, co nadaje jej postaci wyjątkowego znaczenia w historii medycyny.
Choć dalsze losy Magdaleny Bendzisławskiej po uzyskaniu dyplomu chirurga nie są znane, jej postać przetrwała dzięki badaniom prowadzonym przez historyków medycyny, w tym przez prof. Zdzisława Gajdę. Współcześnie pamięć o niej pielęgnują różne środowiska – zarówno naukowe, jak i edukacyjne czy artystyczne.
W 2011 roku ustanowiono medal nazwany jej imieniem, który przyznawany jest zasłużonym chirurżkom szczękowym. Projekt medalu przygotowała krakowska medalierka Małgorzata Kotówna, a wykonano go w jej pracowni. Wyróżnienie to stało się symbolem docenienia pracy kobiet w chirurgii i przypomnieniem, że ich obecność w tej dziedzinie ma długą historię.
Laureatkami medalu zostały między innymi:
- prof. Jadwiga Stypułkowska (2011),
- dr Maria Panaś (2018),
- dr hab. Grażyna Wyszyńska-Pawelec (2019).
W 2012 roku w Kopalni Soli w Wieliczce odsłonięto tablicę upamiętniającą Bendzisławską. Było to wydarzenie symboliczne, ponieważ właśnie w tym miejscu przez lata pracowała jako chirurg kopalniany.
Również szkoły i młodzież angażowały się w utrwalanie pamięci o tej niezwykłej kobiecie. W 2018 roku uczniowie i uczennice Szkoły Podstawowej nr 2 w Wieliczce uczestniczyli w międzynarodowym projekcie poświęconym kobietom w nauce. Opisali tam historię Bendzisławskiej, ukazując ją jako pionierkę, która przełamywała bariery płciowe w zawodzie zdominowanym przez mężczyzn.
Rok później, w 2019 roku, Bendzisławska znalazła się wśród pięciu bohaterek kolażu o wyjątkowych Polkach przygotowanego w ramach projektu Uniwersytet Malucha w Kostrach-Noskach, realizowanego pod patronatem Fundacji Larus w programie Podlaskie Lokalnie.
Postać Bendzisławskiej stała się inspiracją nie tylko dla historyków, ale także dla twórców kultury i edukatorów.
- W 2020 roku ukazała się książka Anny Dziewitt-Meller Damy, dziewuchy, dziewczyny. Historia w spódnicy, w której znalazł się rozdział poświęcony pionierce chirurgii.
- W 2021 roku Fundacja Kosmos dla Dziewczynek wydała komiks Karolina i Klara. Medalion czasu autorstwa Sebastiana Frąckiewicza i Anny Krztoń, w którym Bendzisławska pojawiła się jako jedna z bohaterek. Wcześniej komiks był publikowany w czasopiśmie Kosmos dla Dziewczynek.
- W tym samym roku Tomasz Rożek w ramach projektu Akademia Superbohaterów stworzył grę karcianą o polskich naukowcach i naukowczyniach. Jedną z postaci, które można w niej spotkać, jest właśnie Bendzisławska.
Dzięki takim inicjatywom jej imię zaczęło ponownie funkcjonować w przestrzeni publicznej – nie tylko jako ciekawostka historyczna, ale jako ważny symbol odwagi, determinacji i przełamywania barier społecznych.
Fot. poglądowa, chirurg zajmujący się ramieniem mężczyzny. Obraz olejny Cornelisa Dusarta, CC BY 4.0
