Tego dnia 1526 roku urodziła się Elżbieta Habsburżanka, pierwsza żona króla Polski i Wielkiego Księcia Litewskiego – Zygmunta II Augusta. Była córką cesarza Ferdynanda I Habsburga i jego żony Anny Jagiellonki – córki króla Czech i Węgier Władysława II Jagiellończyka i jego trzeciej żony Anny de Foix Candale
Elżbieta Habsburżanka od kołyski była swatana z Zygmuntem Augustem. Jednak dopiero w 1538 roku Jan Dantyszek i Janusz Latalski posłowali w tej sprawie do Ferdynanda I Habsburga. Królowa Bona, która nie akceptowała tego związku, zaczęła się mu sprzeciwiać.
Podburzała szlachtę, próbowała wykazać, że w bulli papieskiej, zezwalającej na to małżeństwo, został podany nieprawidłowy stopień pokrewieństwa. Jednak nic z tego. Wpływy Zygmunta Starego i jego prohabsburska postawa oraz postanowienia układu wiedeńskiego z 1515 roku, przesądziły o tym, że Zygmunt August musiał poślubić córkę swojej kuzynki.
W swojej zapalczywości, królowa Bona dotarła do sojuszników w Imperium Osmańskim. Korespondowała z żoną sułtana Sulejmana Wspaniałego – Roksolaną, która podzielała wraz z mężem, punkt widzenia polskiej królowej. W dodatku oboje wspierali Bonę w walce z Habsburgiem, bo sami go nie znosili. Sulejman Wspaniały planował uderzenie na Ferdynanda I Habsburga, a Bona Sforza pragnęła zadbać o interesy swojej najstarszej córki – Izabeli Jagiellonki, wdowy po Janie Zapolyi. Włoszce zależało również na zapewnieniu bezpieczeństwa swojemu wnukowi – Janowi II Zygmuntowi Zapolyi.
Sprawy na Węgrzech nie szły po myśli polskiej królowej, dlatego postanowiła, za okrucieństwa Ferdynanda wobec Izabeli i jej syna, odegrać się na jego Bogu ducha winnej córce Elżbiecie, której życie zamieniła w piekło!
Królowa matka zapewniła synowi nawet kochankę, i to jeszcze przed ślubem z Elżbietą Habsburżanką. Została nią dużo starsza od Zygmunta Augusta – Diana di Cordona – Włoszka, dwórka jego matki. Miała ona zarazić króla kiłą, w wyniku czego stał się bezpłodny. Inną przyczyną bezpłodności polskiego monarchy, mogła być przebyta przez niego w dzieciństwie świnka, której rzadkim powikłaniem u mężczyzn jest zapalenie jąder, które może prowadzić do bezpłodności. Gdy jednak zbliżał się termin ślubu Zygmunta i Elżbiety, Diana di Cordona wróciła do Włoch. To, czego nauczyła młodego króla w łóżku sprawiło, że nie odczuwał on satysfakcji seksualnej u boku 17-letniej żony.
Małżeństwo Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką
Ślub Elżbiety Habsburżanki z Zygmuntem Augustem odbył się 6 maja 1543 roku, a dzień później arcyksiężniczka została koronowana na królową Polski. Od samego początku wrogo była do niej nastawiona jej teściowa – Bona Sforza, która robiła wszystko, aby rozdzielić syna z żoną. Nie było to zbyt trudne, gdyż Elżbieta chorowała na epilepsję, co było powodem niechęci Zygmunta Augusta wobec żony. Król Polski po prostu się jej wstydził.
Wraz z Elżbietą Habsburżanką do Krakowa przyjechał rodak królowej Bony – Jan Marsupin. Tak naprawdę był on agentem Ferdynanda I. Habsburgowie znali Bonę i wiedzieli, że jest ona nieufna w stosunku do ludzi. Uważali jednak, że wykorzystując jej słabość do Włochów, zdobędą jej zaufanie. Jan Marsupin oczywiście doniósł swojemu mocodawcy o tym, że Zygmunt August nie spędza nocy z żoną. Królowa Bona domyślała się, że na wawelskim dworze ma szpiega. Chciała się tylko w tym upewnić. Aby nabrać pewności, sprowokowała tzw. aferę parmezanową.
Podczas nieobecności królowej matki, młoda królowa Elżbieta Habsburżanka nabrała ochoty na swój ulubiony ser parmezan. Niestety, nie było go w spiżarni pierwszej żony Zygmunta Augusta. W związku z tym jej kucharz poprosił kucharza królowej Bony, której spiżarnia była dobrze zaopatrzona, o wydanie krążka ulubionego sera Austriaczki.
Kuchmistrz bez zwłoki zgodził się pomóc koledze po fachu. O wszystkim dowiedziała się królowa Bona, która zrobiła po swoim powrocie karczemną awanturę. W wyniku tej hecy, Jan Marsupin doniósł Ferdynandowi I Habsburgowi, że jego córka jest głodzona na Wawelu. Bona od razu doszła po nitce do kłębka, że to Marsupin doniósł przyszłemu cesarzowi o tej aferze. Po jego zdemaskowaniu musiał opuścić Wawel. Ferdynand I Habsburg wstrzymał też wypłatę posagu.
Inne intrygi Bony
Od wieków panował zwyczaj, że jeśli król chciał spędzić noc z królową, to on musiał udać się do jej komnaty. Królowa Bona, aby upokorzyć synową, nakazała jej, aby sama pofatygowała się do mężowskiej sypialni. Młoda królowa musiała w nocnych szatach mijać po drodze pomieszczenia dla służby i narażać się na spojrzenia służących i ich śmiech. Było to bardzo stresujące dla Elżbiety i wywoływało ataki epilepsji.
Inną intrygą było to, że pewnego razu Elżbieta Habsburżanka wraz z teściami udała się do Niepołomic. Powstał wówczas pomysł, aby doszło do rozstania Zygmunta Augusta i Elżbiety. Chodziło o unieważnienie tego małżeństwa. Te wieści dotarły do uszu ojca Elżbiety – Ferdynanda I Habsburga oraz jego brata, a stryja Elżbiety Habsburżanki – Karola V Habsburga. W odpowiedzi wysłano do Krakowa poselstwo w osobie Alfonsa – księcia aragońskiego, który był krewnym królowej Bony.
Miał on zapobiec rozpadowi pożycia między małżonkami. Zygmunt August zechciał wtedy udać się na Litwę. Powodem mogła być chęć uniezależnienia się od wpływowej matki. Król miał wtedy zagrać rolę kochającego męża, który chce jak najwięcej chwil spędzać z żoną. Miał mówić: „nie mam nawet miejsca, gdzie bym mógł zamieszkać z królową żoną”. Elżbieta podążyła za mężem do Wilna. Jednak na Litwie nie było jej już dane długo żyć.
Wyczerpana atakami epilepsji, zmarła w dzień św. Wita, patrona Wielkiej Choroby, jak wtedy nazywano padaczkę. Było to 15 czerwca 1545 roku. Królowa miała wówczas niespełna 19 lat. Zygmunt August obwiniał matkę o otrucie żony. Zarówno Ferdynand I Habsburg, jak i jego żona – Anna Jagiellonka, bardzo ubolewali z powodu straty córki. Została pochowana w katedrze wileńskiej.
Bibliografia:
- Cynarski Stanisław, Zygmunt August, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1988.
- Bogucka Maria, Bona Sforza, Warszawa 1989.
- Peirce Leslie, Roksolana, Władczyni Wschodu, przekł. Maciej Studencki, Kraków 2018
- Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
- Janicki Kamil, Wawel. Biografia, Kraków 2022.
