Tego dnia 1448 roku urodził się Alfons II Aragoński, król Neapolu. Był synem Ferdynanda I Aragońskiego zwanego Ferrante i Izabeli de Clermont i dziadkiem Bony Sforzy
Urodzony w czasach, gdy Włochy wrzały od ambicji i wojen, Alfons II Aragoński łączył w sobie cechy żołnierza, mecenasa i despoty. Rządził Neapolem zaledwie rok, ale jego decyzje uruchomiły lawinę wydarzeń, które zmieniły Europę. Zostawił po sobie nie tylko ślad w historii sztuki, lecz także rodzinne dziedzictwo sięgające aż do polskiej królowej Bony Sforzy.
4 listopada 1448 roku w Neapolu urodził się Alfons II Aragoński, przyszły król Neapolu i jedna z najbarwniejszych postaci włoskiego renesansu. Był synem Ferdynanda I Aragońskiego, zwanego Ferrante, oraz Izabeli de Clermont – dziedziczki księstwa Tarentu. Wychowany na dworze, gdzie humanizm spotykał się z wojskową dyscypliną, szybko wyrósł na typowego władcę swojej epoki: wykształconego, ambitnego i niebezpiecznie porywczego.
Od młodości nosił tytuł księcia Kalabrii, a jego wychowawcą był wybitny humanista Giovanni Pontano. To właśnie jemu Alfons zawdzięczał znajomość dzieł antyku i ideałów, które miały kształtować nowego władcę – silnego, lecz rozumnego. Pontano poświęcił mu nawet swoje traktaty De principe oraz De fortitudine, w których opisał cnoty, jakie powinien posiadać książę. Teoretycznie Alfons był więc wzorem renesansowego monarchy. W praktyce – często zapominał o filozoficznych pouczeniach.
Wojownik na włoskich frontach
Zanim zasiadł na tronie, Alfons II spędził większość życia w polu. Brał udział w wojnach toczących się we Włoszech w drugiej połowie XV wieku, w tym w konflikcie po spisku Pazzich (1478–1480) oraz w wojnie o Ferrarę (1482–1484). Jako dowódca neapolitańskich wojsk odznaczył się odwagą i talentem strategicznym. W 1480 roku poprowadził armię przeciwko Turkom, którzy zajęli Otranto – miasto odzyskał po ciężkich walkach, co uczyniło go bohaterem chrześcijańskiego świata.
Nie brakowało jednak ciemniejszych stron jego działalności. W 1486 roku jego brutalne metody wobec buntującej się neapolitańskiej szlachty doprowadziły do krwawego powstania baronów. Tłumienie buntu było bezwzględne – Alfons nie znał litości, a jego reputacja wśród mieszkańców Neapolu dramatycznie ucierpiała. Uważano go za tyrana, który bez skrupułów konfiskował majątki i karał opornych. Współcześni kronikarze opisywali go jako człowieka gwałtownego i żądnego władzy, zdolnego do czynów tak okrutnych, że nawet jego ojciec, znany z twardej ręki, przestrzegał przed jego impulsywnością.
Królem zbyt krótko – Alfons II Aragoński na tronie Neapolu
W 1494 roku, po śmierci Ferdynanda I, Alfons II Aragoński został królem Neapolu. Nie dane mu jednak było długo panować. Król Francji Karol VIII, zachęcony przez Ludwika Sforzę, zwanego il Moro, i popierany przez papieża, ruszył z potężną armią na Włochy, by dochodzić praw dynastycznych do korony neapolitańskiej. W ciągu kilku miesięcy Francuzi przeszli przez półwysep, a kolejne miasta otwierały przed nimi bramy.
Alfons próbował ratować sytuację dyplomacją – odzyskał przychylność papieża Aleksandra VI, jednak to nie wystarczyło. W styczniu 1495 roku, widząc, że wojska Karola VIII zbliżają się do Neapolu, i przekonany, że prześladują go złe omeny, abdykował na rzecz swojego syna Ferdynanda II. Sam schronił się w klasztorze oliwetanów w Messynie na Sycylii, gdzie zmarł 18 grudnia tego samego roku.
Jego panowanie trwało zaledwie dwanaście miesięcy, lecz wywołało lawinę wydarzeń – właśnie inwazja Karola VIII zapoczątkowała wojny włoskie, które przez kilkadziesiąt lat wstrząsały Europą.
Dwór humanistów i artystów
Choć Alfons II znany był z gwałtownego charakteru, potrafił też docenić piękno i sztukę. Jeszcze jako książę Kalabrii przekształcił Neapol w jedno z centrów włoskiego renesansu. Z jego inicjatywy rozbudowano Castel Capuano i rezydencję Poggio Reale – zespół pałacowy otoczony ogrodami, fontannami i akweduktem. To właśnie tam Alfons stworzył coś na kształt renesansowego raju ziemskiego, w którym spotykali się poeci, malarze i architekci.
Pałac Poggio Reale zaprojektowany przez Giuliana da Maiano zachwycał współczesnych – nawet Karol VIII, który po zdobyciu Neapolu w nim zamieszkał, miał później inspirować się jego stylem przy przebudowie zamków francuskich. Dwór Alfonsa wprowadził do włoskiej architektury elementy mauretańskie znane z Walencji: krużganki, wodne aleje, stawy i system fontann, tworząc model luksusowej rezydencji, który naśladowano w całej Europie.
Między namiętnością a okrucieństwem
Życie prywatne Alfonsa II było równie burzliwe jak jego kariera polityczna. Ożenił się z Ippolitą Marią Sforzą, córką władcy Mediolanu, co miało umocnić sojusz między Aragonem a Sforzami. Małżeństwo jednak nie należało do szczęśliwych – Alfons znany był z licznych romansów i porywczości. Jego kochanki, jak Trogia Gazzella czy Maria d’Avellanedo, zapisały się w kronikach skandalami i tragediami.
Jedna z nich, Francesca Caracciolo, odmówiła mu zbliżeń – Alfons kazał ją porwać i więzić, dopóki interwencja jej ojca i męża nie doprowadziła do uwolnienia kobiety. Niedługo potem zmarła, a Alfons rozkazał zabić jej ojca. Tego rodzaju epizody sprawiły, że w oczach Neapolitańczyków był postrzegany jako tyran o sadystycznych skłonnościach. Niektórzy współcześni porównywali go nawet do Nerona.
Ojciec Izabelli i dziadek Bony Sforzy
Z małżeństwa z Ippolitą Marią Sforzą Alfons II Aragoński miał troje dzieci: Ferdynanda II, który po nim objął tron Neapolu, Piotra (Piero), zmarłego młodo, oraz Izabellę Aragońską – przyszłą księżną Mediolanu. To właśnie poprzez Izabellę Alfons wszedł na trwałe do historii Polski, bo jej córką była Bona Sforza, żona Zygmunta I Starego i jedna z najbardziej wpływowych królowych w dziejach Rzeczypospolitej.
Małżeństwo Izabelli z Gian Galeazzo Sforzą miało zacieśnić sojusz między Neapolem a Mediolanem. Jednak Ludwik il Moro, regent Mediolanu i stryj młodego księcia, nie zamierzał oddać władzy. Ostatecznie doprowadził do śmierci Gian Galeazza – prawdopodobnie przez otrucie – w 1494 roku. Tragedia ta zaważyła na losach całego rodu Aragońskiego i pogłębiła polityczny chaos we Włoszech.
Dziedzictwo i pamięć
Choć jego panowanie było krótkie, Alfons II Aragoński pozostawił po sobie trwały ślad w kulturze i architekturze Neapolu. Współcześni widzieli w nim władcę rozdartego między ideałami renesansu a dziedzictwem średniowiecznego despotyzmu. Był żołnierzem, estetą i tyranem w jednej osobie – człowiekiem, który równie łatwo wznosił pałace, co wydawał wyroki śmierci.
W sztuce i literaturze jego postać bywała przetwarzana na różne sposoby. Prawdopodobnie to właśnie on zainspirował postać króla Alonso z Burzy Williama Szekspira. W nowoczesnych ekranizacjach renesansowych dziejów, takich jak The Borgias czy Da Vinci’s Demons, Alfons II przedstawiany jest jako sadystyczny władca – i choć to wizje przesadzone, odzwierciedlają opinię, jaką o nim mieli jego współcześni.
Fot. Portret Alfonsa II autorstwa Aliprando Caprioli, 1596.
