Dagmara Adamska, Winogrady i winne wzgórza. Uprawa i produkcja wina na średniowiecznym Śląsku
Winiarstwo i uprawa winorośli to jeden z elementów adaptacji terenu i pewnego rodzaju ogrodnictwa średniowiecznego. W Europie Środkowej winogrona uzupełniały lokalną dietę, a sam napój miał nawet mieć właściwości zdrowotne i kosmetyczne. Wino miało wymiar sakralny, a oprócz tego jego obecność na świeckich ucztach była oznaką prestiżu.
Tradycje winiarskie były na tyle silne, że sięgały także obszaru historycznego Śląska. Uprawa i produkcja wina na wspomnianym terenie doczekała się monografii autorstwa Dagmary Adamskiej, doktor habilitowanej w dyscyplinie historia, prof. Uniwersytetu Wrocławskiego – Winogrady i winne wzgórza.
Autorka wielu książek i artykułów. Mediewistka, historyk sztuki i nauczyciel akademicki na Uniwersyteckie Wrocławskim. Specjalizuje się w badaniach nad historycznym Śląskiem, osadnictwem, urbanistyką i ruralistyką.
Monografia naukowa składa się z pięciu rozdziałów. Oparta jest w całości na źródłach normatywnych i archeologicznych. Oprócz tego autorka wykorzystała mapy, lokalizacje, katalogi, przeprowadziła analizę gleb i czynników naturalnych istotnych dla uprawy winogradów.
Wczesnośredniowieczne winiarstwo na Śląsku i ziemiach polskich
Pierwsze winnice na ziemiach polskich miały swoje początki najprawdopodobniej w drugiej połowie X i początkach XI wieku. Wskazują na to odkrycia archeologiczne w postaci nasion winorośli właściwej (Vitis vinifera L.). Niestety znaleziska pestek winorośli są nieliczne, co dodatkowo utrudnia badania i ogranicza wiedzę na ten temat.
Wzmianki o winiarskich osadach w źródłach pojawiają się później, bo w trzynastowiecznych i późniejszych zapisach. Pierwsze strony monografii przybliżą nam rozmieszczenie najstarszych nazw osiedli typu Winiary[1], a także gdzie koncentrowały się kluczowe jednostki administracyjne. Przeczytamy, jaka była forma organizacji produkcji w omawianych czasach.
Wiemy, że pierwszy znany zapis dla terenu Śląska dotyczący winogradów i winiarzy pochodzi z kancelarii Henryka Brodatego z 1204 roku. Z przełomu XII i XIII wieku zachowały się inne przesłanki. Możemy tu przytoczyć nazewnictwo osiedla Uino z 1193 roku, które swoją nazwę ma wywodzić od potocznego określenia winorośli. Dochodzą do tego drobne znaleziska archeologiczne jak na przykład sierpowaty nożyk, odkryty na grodzisku w Gilowie koło Niemczy.
Rozkwit winiarstwa – winogrodnictwo
Dzięki publikacji dowiemy się także jakie znaczenie miał klimat w kontekście genezy uprawy winorośli, czy samej produkcji wina w Europie Środkowej. Przeczytamy, gdzie znajdowały się najstarsze uprawy winorośli na Śląsku, jak były strategicznie lokalizowane, kto zarządzał regionem i całym procesem produkcji.
Często cudzoziemcy, którzy mieli odpowiednie kwalifikacje, kształcili miejscową ludność. Niestety trudno określić konkretny czas i skalę winiarstwa, a także poziomu konsumpcji tego trunku na ziemiach polskich, w czasach wczesnego średniowiecza. Mimo tego autorka skrupulatnie przebadała wszystkie możliwe wzmianki na temat upraw i winiarstwa, dzięki czemu możemy połączyć źródła i znaleziska archeologiczne, aby rozwinąć ten temat.
Pierwsze wyraźne ślady winiarstwa na Śląsku pojawiły się dopiero pod koniec XII i na początku XIII wieku. Jest to związane z istnieniem osad o nazwie Wino (okolice Sobótki i Legnicy), a także winiarzy na dworze Henryka Brodatego (przekazano cystersom trzebnickim).
Rozkwit winiarstwa na Śląsku w XIII i XIV wieku, skutkował wzrostem informacji na ten temat. Znajdziemy więcej dokumentacji kancelaryjnej z omawianego okresu. Oprócz tego w regionie następowały zmiany społeczno-gospodarcze. W monografii przedstawiono dane na temat winogradów w różnych ośrodkach jak Wrocław czy okolicach Legnicy, Środy Śląskiej i wielu innych.
Następnie autorka przybliżyła czytelnikowi śląskie winogrodnictwo w późnym średniowieczu, osadnictwo, zmiany w gospodarowaniu, przyczyny, a także skutki rozwoju i stabilizacji tego regionu. Wytłumaczona została śląska terminologia winiarska. Dowiemy się kto, odpowiadał za wprowadzenie zaawansowanych technik uprawy winorośli.
Śląskie winnice rzadko posiadały nazwy własne. Mogło to być związane z tym, że początkowo były rzadkością i nie było potrzeby wyróżniania ich lokalizacji w krajobrazie. Natomiast obszary, które były bardziej rozwinięte w uprawie winorośli, miały swoje winnice, które nosiły nazwy.
Na koniec autorka wytłumaczyła znaczenie i obecność wina na śląskich stołach. Konsumpcja była związana z funkcjami honorowymi i reprezentacyjnymi. Trunek był również narzędziem w komunikacji politycznej i pomagał budować kontakty, a także zacieśniać więzy społeczne. Obdarowywano winem, które zastępowało inne formy gratyfikacyjne. Co ciekawe wzrost różnorodności jadłospisu w średniowieczu zwiększał znaczenie tego napoju.
Podsumowanie
Autorka bardzo starannie i skrupulatnie przeanalizowała wszystkie dokumenty i przesłanki, które mogłyby określić prawdziwe początki winiarstwa na obszarze Śląska. Niestety w świetle dostępnych źródeł nie możemy dokładnie stwierdzić, jak wyglądały wczesne uprawy winorośli do końca XII wieku. Wczesnośredniowieczne znaleziska archeologiczne pestek winogron wskazują na to, że były jakieś próby upraw i były związane z dworami książęcymi oraz ośrodkami kościelnymi.
Monografia naukowa jest połączeniem syntezy wszystkich informacji i badań, które dotyczyły średniowiecznego winiarstwa na Śląsku, z całkowicie nowoczesną analizą źródeł. Informacje dotyczące śląskich winnic w średniowiecznych przekazach są mocno rozproszone po różnych jednostkach archiwalnych. Autorka przeanalizowała wszystkie dane, a następnie skonfrontowała całą zebraną wiedzę z topografią i wszystkimi czynnikami, które mogły wpłynąć na rozmieszenie i funkcjonowanie winnic. Zdecydowanie warto przeczytać monografię, która oprócz tego, że ma duże walory naukowe, to jest niezwykle ciekawa.
Enoturystyka i Dolnośląski Szlak Piwa i Wina
Publikacje takie jak „Winogrady i winne wzgórza. Uprawa i produkcja wina na średniowiecznym Śląsku” przyczyniają się do większej świadomości na temat regionu i jego historii, oprócz tego mogą pomóc rozwijać się turystyce.
Ostatnimi czasy na popularności zyskała enoturystyka, czyli forma podróżowania, która pozwala odkrywać regiony winiarskie i ich wyroby, poznawać proces produkcji i lokalną kuchnię, a także zwyczaje. W ostatnich latach na popularności zyskał Dolnośląski Szlak Piwa i Wina. Istnieje także Stowarzyszenie Winnice Dolnośląskie.
Oprócz tego z inicjatywy pasjonatów i winiarzy powstał Szlak Winnic Dolnośląskich. Trasa i mapy pokazują miejsca, w których powstają dolnośląskie wina. Jest to związane z kulturą i ochroną dziedzictwa tego regionu. Celem powstania tego projektu jest ochrona dziedzictwa regionalnego, a także promowanie lokalnych wytworów, historii, kultury i tradycji.
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego
Ocena recenzenta: 5/5
Magdalena Opęchowska
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Wrocławskiego. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
[1] Oznaczającego „winiarzy”
