Absolutyzm XVII-wiecznej Francji na przykładzie rządów Ludwika XIV

Siły zbrojne

Dla podtrzymania absolutnej władzy Ludwika XIV niezbędne było utrzymanie podległych mu sił zbrojnych. Przewagę militarną Francji dokładnie opisał Ezechiel Spanheim, poseł brandenburski, przebywający na dworze francuskim w 1690r. Jeśli chodzi o siły morskie on także potwierdza wspomniane już wcześniej olbrzymie znaczenie ministra Colberta, który rozwinął flotę. Na korzyść Ludwika XIV wpływało szczególne położenie państwa. Z jednej strony posiadał on dostęp do morza z licznymi i rozwiniętymi portami, z drugiej natomiast, granicy lądowej strzegły dobrej jakości twierdze. Za potęgą Francji przemawiały liczne podboje terytorialne. Te zaś były możliwe dzięki łatwości, z jaką pozyskiwano rekrutów. Ludność chętnie zaciąga się do wojska, głównie po to aby uniknąć biedy i znaleźć środki na własne utrzymanie. Spanheim wspomina o wyjątkowej skłonności Francuzów do odwagi, bohaterstwa, męstwa, a także chęć poznawania nowych rzeczy i pewna nerwowość pchająca ich do uczestnictwa w wojnach. Te cechy oczywiście sprzyjały przystępowaniu do wojska. Dodatkowo poseł w swojej relacji podkreśla znaczenie tajemnicy. Wszelkie plany opracowywane były przez króla i ministrów i wiadome tylko niewielkiej liczbie osób. Ostatecznie jednak na pochwałę zasługuje przede wszystkim doskonale utrzymana armia oraz zapewnianie jej wszelkich niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania środków. Regularnie wypłacano żołd, wznoszono magazyny, dostarczano amunicję i jedzenie, opiekowano się także rannymi i chorymi. Nad całością tych zabiegów piecze sprawowali liczni urzędnicy, odpowiadający bezpośrednio przed ministrem wojny, nietolerującym żadnych uchybień. W 1682r. założona została przez tego właśnie ministra – Louvoisa, pierwsza szkoła kadetów. Dzięki niej znacznie polepszyło się przygotowanie do służby wojskowej. Nawet w czasach pokoju uczono karności, dyscypliny, a także rozwijano urządzenia i przepisy mające usprawnić machinę wojenną[20]. Louvois – miłośnik armii lądowej często spierał się z Colbertem, faworyzującym flotę. Jako jedyny z ministrów Ludiwka XIV nie wiódł spokojnego i ustabilizowanego życia. Wręcz przeciwnie, słynął z porywczości, brutalności, a nawet okrucieństwa. Przykładem mogą być robotnicy pracujący przy budowie fortec. Jeśli minister uznał, że są oni opieszali bez wahania groził im śmiercią[21]. Opinie o Louvoisie były różne w czasach Ludwika XIV.  Dwór oceniał go bardzo surowo. Mówiono, że wojny prowadzi nieudolnie, gnębi lepszych od siebie oficerów, zarzucano mu nielojalność, w tym zatajanie informacji przed królem. A jednak pomimo tego w 1690r. Spanheim oceniał siły francuskie jako wspaniale utrzymane. Zasługi ministra okazały się jednak niewystarczające i ostatecznie został on otruty, w wyniku czego zmarł 16 VI 1691r.[22]

Maria Teresa i sprawa hiszpańska

Ważnym elementem w życiu i rządach Ludwika XIV jest jego związek z infantką hiszpańską. Umowa małżeńska została zawarta między Ludwikiem XIV i ojcem Marii Teresy – Filipem IV Hiszpańskim, która wówczas miała 5 lat. Pomimo, iż dokument stwierdza jednoznacznie, że umowa ta korzystna jest nie tylko dla obu monarchii, ich poddanych i wasali oraz dla całego chrześcijańskiego świata, to jednak nie chciano, aby w przyszłości Ludwik XIV zasiadał na obu tronach i rządził zarówno Francją, jak i Hiszpanią. W tym celu w traktacie pirenejskim jasno stwierdzono, że zarówno sama Maria Teresa jak i jej przyszłe dzieci z małżeństwa z Ludwikiem, a także późniejsze pokolenia nie mają żadnych praw do korony hiszpańskiej. Oprócz tego w osobnym fragmencie uwzględniono, że Maria zostanie wyłączona z dziedzictwa w każdych okolicznościach i na zawsze z Prowincji Flandrii, hrabstwa Burgundii i Charollois[23]. Pomimo zawarcia małżeństwa, stosunki między dwiema potęgami były wyjątkowo napięte. Ludwik XIV nie zamierzał przestrzegać postanowień traktatu pirenejskiego i, gdy zmarł ojciec jego żony Filip IV, zgłosił pretensję do tronu hiszpańskiego, opierając się na prawie dewaluacyjnym, według którego córki z pierwszego małżeństwa mają pierwszeństwo dziedziczenia przed męskimi potomkami z kolejnych związków. Maria Teresa, była bowiem dzieckiem z pierwszego małżeństwa, a Filip II, mający przejąć władzę w Hiszpanii po ojcu – z drugiego. Ludwik zaatakował Niderlandy i minimalnym wysiłkiem zajął ich część. Miała to być także rekompensata za niewypłacony posag Marii Teresy. Wkrótce władca zajął jeszcze Franche Comte – posiadłość przy wschodniej granicy Francji, czym wzbudził niepokój Europy. Anglia, Holandia i Szwecja zdecydowały się zawrzeć porozumienie i ostatecznie na mocy traktatu w Akwizgranie, podpisanym 2 V 1668r. zmusiły Ludwika do oddania Franche Comte. Zatrzymał on jednak część południowych Niderlandów[24].

Trochę kultury

Kolejną działalnością władcy był uprawiany głównie w Paryżu  mecenat. Ludwik zajmował się nim przede wszystkim dla olśnienia innych państw europejskich. W tym okresie nie istniał we Francji żaden odpowiednik dzisiejszych ministerstw kultury, dlatego kwestią mecenatu zajmował się m.in. wspomniany już Colbert. W 1664r. wsparto finansowo pisarzy. W 1666r. założono Akademię Nauk. Rok później otworzono Obserwatorium Paryskie. Działalność ta przynosiła Ludwikowi XIV i jego ministrom powszechny poklask i podziw. Jeśli chodzi o wspieranie nauki i sztuki, Francja mogła poszczycić się faktem, że żaden ówczesny kraj europejski nie dorównywał jej pod tym względem[25]. O wszystkich tych przedsięwzięciach wspomina sam Colbert w swoim memoriale z 1663r. Opisuje on, że oprócz wielu dokonanych prac w samym Luwrze, Ludwik znalazł pieniądze na wspomaganie nie tylko francuskich, ale i zagranicznych artystów i naukowców. Co roku wybiera też dwóch najzdolniejszych artystów i wysyła ich na naukę do Rzymu[26]. To wszystko mogło przynieść monarsze tylko zaszczyty i sławę.

Kwestia Kościoła

Władza absolutna Ludwika XIV oznacza oczywiście władzę także nad francuskim Kościołem. W swoich pamiętnikach kreował siebie na obrońcę wiary katolickiej. Twierdził, że wsparcie ligi antytureckiej, Wenecji oraz przywrócenie surowych praw przeciwko innowiercom miało sprawić, że przypodoba się on Bogu[27]. Władca mimo pozornej religijności nie uznawał niczyjego zwierzchnictwa. Nie chciał poddać się władzy papieża, co doprowadziło do konfliktu z Rzymem. Efektem tego sporu w 1680r. była niezwykle korzystna dla Ludwika deklaracja o wolności kościoła gallikańskiego. W ten sposób Ludwik zyskał prawo mianowania dostojników kościelnych i w praktyce stał się głową Kościoła francuskiego[28]. Nieograniczona władza monarchy doprowadziła do najważniejszej, a jednocześnie najbardziej fatalnej w skutki decyzji – odwołania edyktu nantejskiego 18 X 1685r. W ten sposób zniesiono we Francji tolerancję religijną. Ludwik uznał wprowadzony w 1598r. edykt za nieważny, zakazał protestantom wszelkich praktyk religijnych. Według edyktu kaznodzieje kalwińscy mieli możliwość nawrócenia się na katolicyzm. W artykułach 5 i 6 edyktu kuszono tych kaznodziei licznymi zyskami. Jeśli zdecydują się na nawrócenie, otrzymają pieniądze, będą zwolnieni od podatków wojskowych, a nawet uzyskają tytuł doktorów prawa bez trzyletniego okresu nauki. Ludwik zamknął wszystkie prywatne szkoły wyznania reformowanego. Dzieci hugenotów miały zostać ochrzczone i wychowywane na katolików pod groźbą grzywny. W edykcie za niezwykle łaskawy uznano fakt, że protestanci, którzy uciekli przed prześladowaniami, mogą powrócić do swoich domów w ciągu czterech miesięcy od dnia wystawienia edyktu bez żadnych konsekwencji. Jeśli jednak nie zdecydują się na powrót, ich dobra zostaną skonfiskowane. Hugenoci otrzymali też zakaz opuszczania kraju[29]. Oczywiście wbrew edyktowi innowiercy masowo opuszczali Francję. Szacuje się, że wyemigrowało ok. 200 000 hugenotów. Chociaż liczba ta pozornie wydaje się niewielka, był to silny cios dla państwa, ponieważ protestanci byli ludnością wyjątkowo produktywną pod względem gospodarczym, a co za tym idzie szczególnie potrzebną[30].

Ludwik XIV – władca absolutny

Ludwik XIV, wielki król-słońce umarł 01 IX 1715r. Dziś historycy oceniają go w różnorodny sposób, aczkolwiek jego panowanie nie pozostawia wątpliwości. Władca ten może uchodzić za doskonały przykład monarchy absolutnego. W czasie swojego życia posiłkując się doskonałą armią i wybitnymi ministrami, skupił całą możliwą władzę w jednym ręku. Kontrolował wszystkie aspekty codzienności, od obronności przez stosunki międzynarodowe aż do kultury. Jego wpływom nie oparł się nawet Kościół katolicki. Udało mu się w swoim kraju zapanować nawet nad wyznaniem obywateli. Oczywiście odwołanie edyktu nantejskiego jest dziś odbierane wyjątkowo negatywnie, ale jak mówi w swojej biografii Ludwika historyk Vincent Cronin (…) we Francji prawie wszyscy, poza protestantami, całym sercem aprobowali tę decyzję[31].  Mimo wszystko, bez rozważania kwestii dobrych i złych decyzji, Ludwik XIV doprowadził państwo francuskie do rangi absolutnej potęgi, a wiele prawdy kryje się w zdaniu wypowiedzianym przez Voltaire’a: Ludwik XIV uczynił więcej dobrego dla swego narodu niż dwudziestu jego poprzedników razem wziętych[32].

Kamila Bulińska

Bibliografia

Źródła:

Bossuet, Politique tiree des progres paroles de l’Ecriture Sainte, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924.

Edykt rewokacyjny, podpisany przez Ludwika XIV, W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.

Kardynał Retz, Pamiętniki, Tom 2, przełożyli Aleksander i Maria Bocheńscy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1958.

Ludwik XIX, Pamiętniki, W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.

Memoriał Colberta z 1663r., Letters II, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924.

Memoriał Colberta z 3 VIII 1664r. Letters, instructions et memoires de Colbert, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924.

Przywilej Ludwika XIV dla przedsiębiorcy Guicharda z 17 II 167r., Letters, instructions et memoires de Colbert,  W:  Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.

Saint-Simon, Pamiętniki, przeł. Aleksander i Maria Bocheńscy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa,  1984.

Saint-Simon, Parallele, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924, str. 5-6.

Spanheim E., Relation de la cour de France en 1690, W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.

Traktat pirenejski z dnia 7 listopada 1659r., W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.

Opracowania:

Bluche Francois, Życie codzienne we Francji w czasach Ludwika XIV,  Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1990.

Cronin Vincent, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001.

Piwarski Kazimierz, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.

St. Magdziarz Wojciech, Ludwik XIV, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 2004.

Wójcik Zbigniew, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006.

Encyklopedie:

Encyklopedia Popularna PWN, Wydanie piętnaste, pod. Red. Witolda Rawskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszaw, 1982.

Przypisy:

[1] Encyklopedia Popularna PWN, hasło: absolutzym, Wydanie piętnaste, pod. Red. Witolda Rawskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszaw, 1982, s.10.

[2] Zbigniew Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006,     str. 498 – 500.

[3] Bossuet, Politique tiree des progres paroles de l’Ecriture Sainte, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924, str. 6-7.

[4] Zbigniew Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006,    str. 492.

[5] Kardynał Retz, Pamiętniki, Tom 2, przełożyli Aleksander i Maria Bocheńscy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1958, s. 148.

[6] Vincent Cronin, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001, str. 19- 20.

[7] Wojciech St. Magdziarz, Ludwik XIV, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 2004, str. 34.

[8] Vincent Cronin, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001, str. 55-56.

[9] Wojciech St. Magdziarz, Ludwik XIV, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 2004, s.62.

[10] Ludwik XIX, Pamiętniki, W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, str. 37-40.

[11] Saint-Simon, Parallele, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924, str. 5-6.

[12] Saint-Simon, Pamiętniki, przeł. Aleksander i Maria Bocheńscy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa,  1984, str. 42-43.

[13] Vincent Cronin, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001, str. 114.

[14] Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, str.42.

[15] Zbigniew Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006, str. 493-496.

[16] Memoriał Colberta z 3 VIII 1664r. Letters, instructions et memoires de Colbert, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924, str. 10-11.

[17]Zbigniew Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006,  str. 495.

[18] Przywilej Ludwika XIV dla przedsiębiorcy Guicharda z 17 II 167r., Letters, instructions et memoires de Colbert,  W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, str. 44-45.

[19] Vincent Cronin, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001, str. 143.

[20]  Spanheim E., Relation de la cour de France en 1690, W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, str. 46-50.

[21] Vincent Cronin, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001, str.221.

[22] Wojciech St. Magdziarz, Ludwik XIV, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 2004, str. 212-214.

[23] Fragment traktatu pirenejskiego z dnia 7 listopada 1659r., W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, str.36-37.

[24] Vincent Cronin, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001, str. 172-174.

[25]Francois Bluche, Życie codzienne we Francji w czasach Ludwika XIV,  Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1990, str. 86-88.

[26] Memoriał Colberta z 1663r., Letters II, W: Józef Feldman, Europa w okresie Ludwika XIV w świetle źródeł, Zeszyt 38, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków, 1924, str. 3-4.

[27] Ludwik XIV, Pamiętniki, W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, str. 50-51.

[28]Zbigniew Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006, str. 503.

[29] Edykt rewokacyjny, podpisany przez Ludwika XIV, W: Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, str. 69-74.

[30] Kazimierz Piwarski, Historia nowożytna 1648 -1789. Wybór tekstów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954, str. 74-75.

[31] Vincent Cronin, Ludwik XIV, Da Capo, Warszawa, 2001, str. 246.

[32] Zbigniew Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006,   str. 524.