Powstanie Wielkopolskie z lat 1918-1919 było zwycięskie nie tylko ze względów militarnych, ale także z odpowiedniej organizacji. Jedną z dziedzin i przejawów organizacji władzy było sądownictwo. Autor recenzowanej książki przygląda się prawu wojskowemu, stąd zachęta do skupienia uwagi na tej specjalnej odmianie „Temidy”.
Wydawnictwo IPN (Poznań – Warszawa, 2026 rok) stara się ukazać proces przekazywania władzy przez powstańców wielkoposkich – Rzeczpospolitej Polskiej. Do tej pory był to temat mało, a nawet wcale niezbadany. Jak już na początku czytelnik się przekona, historię tę zrozumie bardziej wykształcony znawca tematu. Nie jest to literatura dla każdego, autor operuje bowiem słownictwem i terminologią prawniczą. Oceniając tę pozycję, jako recenzent polecam ją także zainteresowanym dziedziną wojskową. Przecież sam tytuł do niej bezpośrednio nawiązuje.
Jak Wielkopolska miała powrócić do macierzy
1918 rok zapisał się w historii jako koniec I wojny światowej. Jednocześnie na rozleglych terenach wokół Poznania trwały przygotowania do tworzenia zrębów władzy przez Polaków i przejęcia jej od Niemców.
Dlaczego treść tej książki jest warta uwagi? Dlatego, że ukazuje relacje Józefa Piłsudskiego z generałem Józefem Dowbor-Muśnickim (głównodowodzący Wojsk Wielkopolskich).
Sądy doraźne
Zostały stworzone, by władza zwierzchnia Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej w postaci sądownictwa, szybko sobie radziła w rozwiązywaniu spraw karnych. W chwili, gdy istniały systemy prawne po byłych zaborcach, musiała być widoczna polska struktura. Tą władzą był KNRL (Komisariat Naczelnej Rady Ludowej). Już w 1920 roku stworzono wojskowe sądy doraźne oraz sądy polowe. Bunty czy rozstrzelanie niemieckich jeńców także opisano, bo były to wydarzenia wyjątkowe.
O autorze
Wspominając o autorze Adamie Bojarskim, należy ukazać jego rozprawę doktorską z 2020 roku. Jej tytuł brzmi: „Ustrój sądów karnych i wojskowych organów dyscyplinarnych w Wielkopolsce w okresie Powstania Wielkopolskiego 1918/1919”. Dziękuje zaś autor w Przedmowie, profesorowi UAM dr. hab. Maksymilianowi Stanulewiczowi, promotorowi tego doktoratu, za konsultacje w pisaniu tej książki.
Szacunek do „bohaterów książki” przejawia się w rozumieniu ich roli. Ich udział w walce bez broni na tyle zainteresował autora, że poświęcił się ich badaniu. Choć nie pełni naukowych funkcji, to jednak trzeba docenić jego zainteresowanie lokalną ojczyzną – Wielkopolską.
Budowa książki
Książka składa się z 431 stron. Występują w niej fotografie. Jako projekt badawczy IPN-u, należy do monografii, z kategorii Wielkopolska w XX-leciu Międzywojennym (Tom 190). Publikacja została wydana przez Oddział IPN w Poznaniu – Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Zasadniczo najważniejszą część książki stanowią 10 rozdziałów. Na początku, po Przedmowie następuje Wprowadzenie. Całość więczy: Zakończenie, Wykaz skrótów, Wykaz skróconych nazw aktów prawnych, Spis tabel, Spis fotografii, Bibliografia oraz Indeks osób.
W byłym zaborze pruskim przed i po 1919 roku
Sam tytuł wskazuje na moment powrót regionu do Rzeczypospolitej. Nie wolno jednak zapomnieć, że przez intensywną germanizację osłabiano tu polskość. Władze pruskie walczyły poprzez swoje sądownictwo z ruchem narodowym. Poruszono także wątek powstania na Pomorzu oraz wojny polsko – bolszewickiej, które miały wpływ na wynik zwycięstwa. Wszystkie te wydarzenia miały kluczowy wkład do odzyskania przez Polskę niepodległości.
O prawie, sądownictwie specjalnym
W książce ukazano przykłady rozpraw i osądzenia czynów, które popełnili żołnierze wojsk wielkopolskich. Wiele razy opisywano wydanie przez sądy kary śmierci. Trzeba sobie uświadomić fakt, że od karności i dyscypliny w wojsku zależały losy ojczyzny. W niektóych tabelach zestawiano stopień wojskowy żołnierza, przestępstwo przez niego dokonane i stawiane mu zarzuty.
Podsumowanie
W historii polskich powstań, zazwyczaj istnieją te przegrane. Wyjątkiem jest Powstanie Wielkopolskie, które można zaliczyć do wygranych przez Polskę. Twarda dyscyplina i praworzadność władz wielkopolskich, a później polskich, niech będą przykładem dla reszty kraju.
Wydawnictwo IPN- Poznań
Ocena recenzenta: 6/6
Paweł Marek
