Kraj ten obecnie jest na ustach całego świata, ponieważ toczy wojnę z USA. Korzenie tego konfliktu są bardzo głębokie, sięgają przełomu lat 70 i 80 XX wieku…
Od czasu obalenia rządów szacha Mohammada Rezy Pahlaviego w 1979 roku Iran jest w permanentnym konflikcie z USA, który ma swoje łagodniejsze i ostrzejsze fazy. Ali M. Ansari w interesujący sposób naświetla nam przyczyny tego konfliktu…
Brytyjski historyk irańskiego pochodzenia
Ali Massoud Ansari urodził się w 24 listopada 1967 roku w Rzymie. Jest synem Mariam Dariabegi i Mohammada Aliego Massouda Ansariego, kuzyna Farah Pahlavi, trzeciej żony ostatniego szacha Iranu, Mohammada Rezy Pahlaviego.
Kształcił się w Colonel Brown Cambridge School w Dehradun , Royal Russell School , University College London (licencjat), King’s College London (magister), a doktorat uzyskał w School of Oriental and African Studies (SOAS) na Uniwersytecie Londyńskim .
Jest również członkiem stowarzyszonym Chatham House i zasiada w Radzie Nadzorczej Brytyjskiego Instytutu Studiów Perskich (BIPS). Regularnie występuje jako mówca na konferencjach i wydarzeniach dotyczących Iranu, w tym na konferencji „Iran’s New Parliament” w New America Foundation . Jego prace ukazują się m.in. w „The Guardian” , „The Independent”.
W marcu 2016 roku Ansari został wybrany na członka Królewskiego Towarzystwa Edynburskiego , Narodowej Akademii Nauki i Literatury Szkocji. Jest autorem licznych prac na temat swojej ojczyzny: „Współczesny Iran od 1921 r.: Pahlawi i później (2003)”, „Konfrontacja z Iranem: porażka amerykańskiej polityki zagranicznej i źródła nieufności” (2006), „Iran pod rządami Ahmadineżada” (2008), „Polityka nacjonalizmu we współczesnym Iranie” (2012), „Iran: bardzo krótkie wprowadzenie” (2014), „Rewolucja konstytucyjna Iranu z 1906 i narracje oświecenia” (2016), „Iran, islam i demokracja: polityka zarządzania zmianą” (2019).
Nieudane próby modernizacji
Najnowsza książka Ansariego „Iran. Historia współczesna”, w angielskim oryginale wydana w 2024 roku przedstawia dzieje Iranu od roku 1905 do współczesności. Liczy 192 strony. Ukazuje ona trudne i pogmatwane dzieje Iranu, w tym okresie, naznaczone przede wszystkim nieudanymi próbami jego modernizacji.
Dowiadujemy się z książki, że już przedostatni szach Iranu, Reza Szach (panował w latach 1925-1941) podjął próby na rzecz zmodernizowania kraju na wzór zachodni, przede wszystkim dążył do uczynienia Iranu państwem świeckim i starał się zmniejszyć wpływy muzułmańskiego duchowieństwa.
Nakazał mężczyznom ubierać się na wzór zachodni w 1929 roku, zakazał zasłaniania twarzy przez kobiety w 1936 roku, zmienił nazwę kraju z Persji na Iran, powołał Uniwersytet w Teheranie, stworzył także nowoczesny system prawny na wzór zachodni.
W świetle tych reform widać wyraźnie, że jego syn Mohammad, panujący w latach 1941-1979 nie był żadnym nowatorem, tylko po prostu kontynuował politykę swojego ojca w kwestii stworzenia z Iranu państwa świeckiego na wzór zachodni, do czego zarówno ojciec jak i syn najprawdopodobniej czerpali inspirację z sąsiedniej Turcji, która została w latach 1922-1938 radykalnie przekształcona w tym duchu przez Mustafę Kemala Ataturka.
W tym jednak przypadku, usiłowania te zakończyły się zupełnym fiaskiem, monarchia została obalona na przełomie 1978 i 1979 roku, a Iran przekształcił się w republikę islamską, którą jest do dnia dzisiejszego i która jest w silnym konflikcie ze Stanami Zjednoczomymi.
Dlaczego się nie udało?
Według Ansariego, reformy szachów z dynastii Pahlawich zakończyły się klęską, ponieważ ostatni przedstawiciel dynastii nie zdecydował się na demokratyzację państwa: „Tragedia współczesnego Iranu w dużej mierze wynika z tego, że kolejne rządy nie potrafiły zrozumieć, jak ściśle powiązane są ze sobą reformy polityczne i gospodarcze, a także tego, że współczesna gospodarka wymaga przejrzystości oraz odpowiedzialności, która wiąże kontraktem elity polityczne i zapewnia ludziom narzędzia do udziału w systemie regulującym ich życie.
O ile połączenie despotyzmu z zasadami oświecenia można było usprawiedliwić na początku poprzedniego stulecia ze względu na niedostatki społecznego i gospodarczego rozwoju, o tyle postęp i rosnąca świadomość ludzi zepchnęły te argumenty w niebyt.
Największy zarzut, jaki można postawić Mohammadowi Rezie Pahlawiemu, to ten, że nie spełnił pokładanych w nim nadziei, rozbudzonych przez pokolenie jego ojca, i nie pchnął Iranu w kierunku demokratycznej transformacji. Pragnąć szybkich reform, zignorował polityczne reguły i w tragiczny sposób zraził do siebie lud, wywołał tym samym rewolucję, wojnę i pogrążył kraj w politycznym chaosie”. (s.21)
Ten sam zarzut autor stawia także Republice Islamskiej. Moja ocena tej sytuacji jest nieco inna. Jak podaje bowiem znany amerykański politolog, Samuel Huntington w książce „Trzecia fala demokratyzacji” z 1990 roku, kraje w których panuje cywilizacja muzułmańska i buddyjska są bardzo oporne na wprowadzanie w nich systemu demokratycznego na wzór zachodnim, ponieważ demokracja stoi w sprzeczności z założeniami tych cywilizacji.
Dobrym na to przykładem jest Turcja, która zmodernizowana na wzór zachodni przez wspomnianego już Mustafę Kemala Ataturka w latach 1922-1938 od czasu objęcia w tym kraju władzy przez Recepa Tayyipa Erdogana w 2003 roku gwałtownie odwraca się od dziedzictwa Ataturka i ponownie zwraca się w stronę islamu i autorytaryzmu.
Przyczyną klęski polityki dwóch ostatnich szachów jest moim zdaniem coś innego- radykalna sekularyzacja państwa, co doprowadziło do odrzucenia ich polityki przez religijny lud Iranu i w rezultacie doprowadziło do powstania radykalnie islamistycznej i antyzachodniej Islamskiej Republiki Iranu. Być może, gdyby polityka ostatniego szacha nie była aż tak silnie laicka i nielicząca się z opiniami potężnego duchowieństwa muzułmańskiego monarchia irańska istniałaby do dnia dziejszego.
Podsumowanie
Pomimo tych wszystkich powyższych krytycznych uwag, zachęcam do lektury książki Ansariego. Ukazuje ona bowiem wszystkie najważniejsze aspekty dziejów Iranu ostatniego stulecia, także przyczyny konflikty z USA od 1979 roku. Dzięki niej, wiele kwestii dotyczących ostatnich dziesięcioleci przestanie być tajemnicą dla każdego ją czytającego.
Wydawnictwo Copernicus Center Press
Ocena recenzenta: 5/6
Konrad Ruzik
