Kraj szogunów, samurajów, gejsz, ceremonii herbaty, mang oraz anime, oto z czym kojarzy nam się Japonia. Ale to nie wszystko co można o niej powiedzieć… Lesley Downer w swojej niezbyt długiej, ale znakomicie napisanej książce ukazuje nam historię Japonii od jej powstania aż do 2023 roku…
Autorka
Lesley Downer (ur. 9 maja 1949 roku w Londynie) jej powieściopisarką amerykańską. Jest córką profesora sinologii i Chinki, tematyka azjatycka jest jej zatem doskonale znana od urodzenia. Jednak to nie Chiny, tylko Japonia stała się tematem jej silnego zainteresowania. Mieszkała tam około 15 lat. Tematyce japońskiej poświęcone są takie jej powieści jak „Ostatnia konkubina”, „Kurtyzana i samuraj”, „Córka samuraja” oraz „Księżniczka i szogun”. Przygotowywała programy na temat Japonii dla Channel 4, BBC i NHK. Mieszka w Londynie razem z mężem, Arthurem I. Millerem. Co roku odwiedza Japonię.
Czym jest Japonia?
Downer w swojej książce „Japonia. Od mitycznych początków do popkulturowej potęgi”, jak już wspomniano, opisała całą historię Japonii od jej początków aż do 2023 roku. Nie będę streszczał w tym miejscu książki, chciałbym tylko opisać co jest charakterystycznego tylko dla samej Japonii jako takiej.
Kraj ten wykształcił swoją własną tradycyjną religię, noszącą nazwę szintoizmu, czyli „drogi bóstw”. Jest to religia politeistyczna i animistyczna. Wyewoluowała ona z dawnych wierzeń plemiennych i nie ma swojego założyciela ani spisanego kodeksu moralnego. Do 1946 roku cesarze japońscy uważali się za potomków bogini słońca, Amaterasu.
W VI wieku do Japonii dotarł buddyzm i od tego czasu szintoizm jest razem z buddyzmem wyznawany przez mieszkańców tego kraju. Jak pisze autorka: „W Japonii szintoizm i buddyzm egzystują równolegle. Szintoistyczni kami (bóstwa) są wszędzie- na niebie, w górach, w drzewach i w skałach. Opiekują się ludźmi, dbają o ich zdrowie, pomagają im znaleźć miłość i zapewniają powodzenie w interesach. Natomiast idee buddyjskie krążą wokół życia pośmiertnego.
Odbywają się święta, bachiczne parady, podczas których spoceni mężczyźni w przepaskach biodrowych niosą ulicami mikoshi- lektyki z bogami- śpiewając, krzycząc i popijając obficie sake.” (s.20).
Autorka opisuje także cechy kultury i cywilizacji japońskiej: „ Od dawnych czasów Japończycy świętują własne cztery odrębne pory roku- kwitnienie śliw i wiśni wiosną, letnie upały, gdy odbywają się tańce z okazji święta zmarłych, i odpalanie sztucznych ogni, pełnię księżyca i pyszne barwy klonowych liści jesienią, a śnieg zimą.
Tamtejszą kulturę przenika wrażliwość na otaczający świat i piękno, podobnie jak głębokie poczucie ulotnej natury wszystkiego, w szczególności ludzkiego życia. To ukształtowało wyjątkową estetykę- rozmiłowaną w tym, co nietknięte i naturalne, niesymetryczne. Widzimy to od samego początku w ceramice jomon. Wyraża się to także w poezji. Od najdawniejszych czasów Japończycy uwielbiają zapisywać w wierszach swoje uczucia i reakcje na zjawiska przyrodnicze oraz na to, przed jakimi wyzwaniami stawia ich los.” (s.20-21).
Dwie radykalne transformacje
Japonia przeszła w swojej historii dwie radykalne modernizacje, które całkowicie przeorały życie społeczne w tym kraju. Pierwsza z nich miała miejsce w latach 1868-1912 za rządów cesarza Mutsuhito i miała na celu uniknięcie przez Japonię losu kolonizowanych przez Europejczyków państw azjatyckich.
Zniesiono wtedy szogunat i samurajów, system podziału kraju na lenna, przeniesiono stolicę z Kioto do Tokio, wprowadzono powszechny obowiązek szkolny, rozpoczęto wysyłanie japońskich studentów na zagraniczne uniwersytety w celu czerpania wiedzy o Zachodzie. Wprowadzono wtedy także nowoczesny system monetarny, bankowość, rozwinięto kolej i przemysł ciężki oraz wprowadzono powszechny pobór do wojska.
Drugą modernizacją, tym razem narzuconą odgórnie, był okres okupacji Japonii przez Amerykanów w latach 1945-1952. Cesarz Hirohito ogłosił wtedy, że nie jest bogiem, zniesiono arystokrację, ograniczono rodzinę cesarską, oraz wprowadzono nową konstytucję, która wprowadziła ustrój parlamentarny, całkowite oddzielenie szintoizmu od państwa, przyznała kobietom prawa wyborcze, zagwarantowała podstawowe wolności obywatelskie. Przeprowadzono także radykalną reformę rolną, która dała 5 milionom dzierżawców ziemię na własność, co przyczyniło się do rozwoju rynku wewnętrznego i gwałtownego rozwoju przemysłu.
Sukces zarówno pierwszej jak też drugiej, narzuconej przemocą, modernizacji dowiódł, że Japończycy nie są narodem skostniałym i zamkniętym na zmiany, tylko znakomicie potrafią przystosować się do nowoczesności. Dzięki temu, w latach 80 XX wieku Japonia sprawiała wrażenie, że może kiedyś prześcignąć USA w rozwoju ekonomicznym, dopiero po 2000 roku musiała w tej kwestii oddać Chinom palmę pierwszeństwa.
Wnioski końcowe
Książka Lesley Downer ukazuje nam w skondensowanej, ale znakomitej i treściwej formie wszystkie najważniejsze cechy i składniki cywilizacji japońskiej. Przede wszystkim ukazuje nam ten kraj jako „niezwykle pojętnego ucznia”, który potrafił skutecznie adoptować do siebie wszystkie zdobycze kultur stojących wyżej od niego- w starożytności i średniowieczu tą kulturą były Chiny, zaś w wiekach XIX i XX kraje Zachodu. Gorąco polecam!
Wydawnictwo Copernicus Center Press
Ocena recenzenta: 5,5/6
Konrad Ruzik
