Chrzest Polski u podnóża pogańskiej góry

Badacze tamtego okresu podkreślają, że św. Zofia rzadko była patronką kościołów łacińskich, zaznaczając, że mogło we wspomnianym przypadku chodzić nawet o kościół obrządku wschodniego. Nie jest zapewne bez znaczenia, że wspomniany kościół został postawiony w miejscu dawnego pogańskiego kultu. W podobnej kategorii historycznych przesłanek należy traktować kościół w Grzegorzowicach, nieopodal Ostrowca Świętokrzyskiego. Świątynia w tej niewielkiej miejscowości nosi w sobie wyraźne cechy bizantyńskie oraz podobieństwo do kościoła św. Adaukta na Wawelu. To pozwala na przypuszczenia, że budowla, tak jak przybytek Boży ze Szklanowa, może pochodzić z X wieku[12]. Wśród badaczy kwestią sporną jest także stosowanie na ziemiach polskich obrządku słowiańsko-bizantyńskiego, tak jak działo się to na Morawach za sprawą Cyryla i Metodego. W poszukiwaniu odpowiedzi na to pytanie warto zwrócić uwagę na międzynarodowe, polityczne tło wydarzeń, związanych z najazdem morawskim na Wiślan. Dwaj greccy mnisi przybyli z Bizancjum na ziemie słowiańskie pod koniec roku 863 lub z początkiem 864. Po dwóch latach działalności apostolskiej musieli ją zawiesić na skutek intryg nieprzychylnego ich posłannictwu duchowieństwa niemieckiego. Trzy lata później, w roku 867, przyszli święci stawili się w Rzymie przed obliczem papieskim. Ich zamiarem było oczyszczenie się z niesłusznych zarzutów oraz uzyskanie zgody głowy Kościoła na prowadzenie liturgii w języku słowiańskim. Hadrian II przystał na ich prośbę, nakazując jedynie, by ewangelie i nauki były odczytywane także po łacinie. Można powiedzieć, że misjonarze trafili na dobry moment, gdyż po śmierci papieża Mikołaja I Wielkiego ich apostolstwo na ziemiach słowiańskich zbiegło się w czasie z religijno-politycznym zbliżeniem pomiędzy Zachodem a Bizancjum. W tym czasie dokonano również nieformalnego podziału terytoriów misyjnych, wedle którego Bułgaria, Księstwo Wielkomorawskie, a później też Ruś podlegały patriarchatom wschodnim[13]. Bardziej niesprzyjające były natomiast stosunki lokalne w środkowej części Europy. Poza silnym politycznym i militarnym naciskiem ze strony niemieckiej, która w działalności braci greckich dostrzegała zagrożenie dla swojej strefy wpływów, była też późniejsza niechęć Świętopełka wobec obrządku wschodniego. W 880 roku Metody ochrzcił czeskiego księcia Bożywoja oraz jego żonę Ludmiłę. Łatwo zauważyć, że data ta pokrywa się z czasem najazdu Wielkomorawian na państwo wiślańskie. Biorąc pod uwagę, że brat Michał zmarł w roku 885, oznacza to, że chrzest Wiślan musiał dokonać się w przeciągu 5 lat po najeździe. Być może więc dokonało się to w czasie zbliżonym do chrztu w Czechach. Z pewnością ostatnia wymieniona data określa ważny moment zwrotny w kwestii nawracania południowych terenów przyszłej Polski, gdyż to właśnie po śmierci Metodego Świętopełk stał się zdecydowanym przeciwnikiem wschodniego ceremoniału i trudno przypuszczać, by jego zaangażowanie na okupowanej ziemi skupiało się na utrzymaniu dorobku świętego. Rozwój wdrażanej w Polonia minor nowej religii nie miał szans na powodzenie także z powodu podboju Wielkich Moraw przez Węgrów w 906 roku. To wydarzenie, w praktyce, położyło kres cechom mocarstwowym tego państwa. Dla Wiślan zaistniał przez to skutek w postaci odzyskania wolności, ale najprawdopodobniej też powrotu do dawnej wiary[14].

Zaprowadzenie chrześcijaństwa, obraz Jana Matejki z 1889
Zaprowadzenie chrześcijaństwa, obraz Jana Matejki z 1889

W poszukiwaniu śladów obrządku, w jakim przyjęli chrzest i kultywowali wiarę Wiślanie, należy w głównej mierze uwzględnić fakt, że ceremoniał kościelny propagowany ówcześnie przez Metodego na Słowiańszczyźnie nie wykazywał żadnych zasadniczych różnic w stosunku do rzymskiego. Z tego właśnie powodu zasłużył sobie na określenie rzymskokatolickiego. Istotne różnice w obrzędowości pojawiły się dopiero po wielkiej schizmie, czyli w drugiej połowie XI wieku[15]. Brak konkretnych archeologicznych źródeł (np. nawiązań do słownictwa starocerkiewnosłowiańskiego w terminologii kościelnej) wskazujących na elementy wschodnie w rytuałach kościelnych polskich świątyń może być znaczącą sugestią, co do jego braku lub szybkiego zaniku. Wyjaśnienie zagadnienia pierwszych chrześcijan na terenach polskich może zatem być zawarte w okresie burzliwego ćwierćwiecza pomiędzy rokiem 880 a 906. Krótki czas, jaki pozostał Metodemu przed śmiercią na krzewienie wiary na ziemi małopolskiej, nie sprzyjał jej ugruntowaniu. Odkrycia archeologiczne w rejonie Gór Świętokrzyskich dowodzą, że początkiem misji ewangelizacyjnej było „przysłonięcie” ośrodków pogańskich (Szklanów) miejscami nowego kultu. Postawa księcia Wielkich Moraw, jak też niszczycielska nawałnica Madziarów musiały przynieść szybki kres niezakorzenionej jeszcze religii chrześcijańskiej. Zgodnie z zapisem z księgi czeskiego kronikarza Kosmasa w tym niszczycielskim procederze Węgrów mieli swój współudział Polacy. Jedynym polskim plemieniem zdolnym wówczas do podjęcia tak szeroko zakrojonej akcji zbrojnej byli wielkopolscy Piastowie[16]. W stosunku do Wiślan przyszli władcy Polski reprezentowali niezaprzeczalnie niższy stopień cywilizacyjnego rozwoju, jednak to nie Krakowowi i Wiślicy przypisała historia rolę tworzenia polskiego państwa. Nie jest wprawdzie jasne, kiedy Wiślanie zostali włączeni do kraju Polan. Wiadomo, że częścią świata chrześcijańskiego stali się w latach 50. X wieku pod panowaniem czeskim, by prawdopodobnie pod koniec tego stulecia stać się częścią, katolickiej od niedawna, gnieźnieńskiej Polski.

Artykuł powstał dzięki pomocy Księży Sercanów ze Stopnicy, za którą na tych łamach serdecznie dziękuję.

Piotr Solbach

Bibliografia:

Historia Europy, red. A. Mączak, Wrocław 1997.

Jasienica P., Polska Piastów, Warszawa 1989.

Jasienica P., Słowiański rodowód, Warszawa 1961.

Kowalczuk Z., Zarys historii Kościołów chrześcijańskich, Warszawa 2004.

Labuda G., Pierwsze Państwo polskie, Kraków 1989.

Polska jej dzieje i kultura od czasów najdawniejszych do chwili obecnej, oprac. W. Antonowicz [i in.], T. I, Warszawa [1930].

Salomon A., Rys historyczny dziejów Stopnicy, Kielce 1999.

Szczygieł J., Klasztor w Stopnicy-Kątach Starych: historia i działalność, Kraków 2003.

Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, Mariówka 1929.

Przypisy:

[1] Historia Europy, red. A. Mączak, Wrocław, s. 56.

2 Tamże, s. 57.

3 Z. Kowalczuk, Zarys historii Kościołów chrześcijańskich, Warszawa 2004, s. 101.

4 Historia…, s. 58.

5 P. Jasienica, Słowiański rodowód, Warszawa 1961, s. 171.

6 Tenże, Polska Piastów, Warszawa 1989, s. 40.

7 Żywot św. Metodego, s. 855.

8 Polska jej dzieje i kultura od czasów najdawniejszych do chwili obecnej, oprac. W. Antonowicz [i in.], T. I, Warszawa [1930], s. 54.

9 P. Jasienica, Słowiański…, s. 296.

10 A. Salomon, Rys historyczny dziejów Stopnicy, Kielce 1999, s. 11.

11 J. Wiśniewski, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, Mariówka 1929, s. 250.

13 Z. Kowlaczuk, dz. cyt., s. 99.

14 P. Jasienica, Polska…, s. 40.

15 G. Labuda, Pierwsze Państwo polskie, Kraków 1989, s. 15.

16 P. Jasienica, Słowiański…, s. 171.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*