21 czołgów zimnej wojny

Czołgi zimnej wojny – ewolucja broni pancernej od końca II wojny światowej do I wojny w Zatoce Perskiej

Zimna wojna była ogromnym wyścigiem zbrojeń przygotowującym NATO i Układ Warszawski na możliwe starcie zbrojne. W takim scenariuszu czołgi miały odegrać ważną rolę w prowadzeniu walk w Europie centralnej. Każdy z sojuszów włożył dużo wysiłku i funduszy w rozwój swoich broni pancernych. Na szczęście ich konstrukcje ścierały się jedynie w pomniejszych konfliktach, z umiarkowanym udziałem ich państw członkowskich. Poniżej znajdziesz najważniejsze czołgi zimnej wojny – amerykańskie, radzieckie, niemieckie i brytyjskie, wraz ze specyfikacją, historią powstania i użycia.

Zimna wojna – krótki rys historyczny

Zimna wojna rozpoczęła się w 1947 roku, ledwo dwa lata po zakończeniu II wojny światowej. Doszło do niej przez podział Europy, a następnie świata, na strefę wpływów dawnych aliantów zachodnich (głównie USA) i Związku Radzieckiego i krajów komunistycznych. W Europie obie ze stron stworzyły sojusze, które miały się sobie przeciwstawiać.

USA, Kanada i państwa Europy Zachodniej założyły w 1949 roku Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO – North Atlantic Treaty Organization). Tymczasem w 1955 roku ZSRR i kontrolowane przez nie państwa Europy Wschodniej założyły Układ Warszawski.

Zimna wojna nie była w żaden sposób podobna do jakiejkolwiek wojny toczonej w historii. Nigdy nie doszło do bezpośredniej konfrontacji sił stron przeciwnych. Wojna ta była walką na osiągnięcia naukowe, przemysłowe, zbrojeniowe oraz kulturowe. Miała ona pokazać, która z dominujących ideologii jest lepsza.

Dodatkowo rozpowszechnienie broni atomowej po obu stronach konfliktu mocno hamowało jego eskalację. “Walka”, była więc głównie ograniczana do działań polityków i wspierania rządów obcych krajów, które sprzyjały jednej ze stron. Przykładem tego jest Wojna w Wietnamie, gdzie siły amerykańskie walczyły ze wspieranym przez ZSRR i Chiny, Vietcongiem i Armią Wietnamu Północnego.

Zimna wojna zakończyła się w 1991 roku. Powodem tego był powolny upadek ekonomii ZSRR, oraz wzrost popularności ruchów antykomunistycznych w krajach kontrolowanych przez komunistów. Kraje Układu Warszawskiego zaczęły stopniowo opuszczać sojusz, znacznie go osłabiając i ostatecznie rozwiązując.

Czym różniły się czołgi zimnej wojny od poprzednich?

Główną różnicą między czołgami II wojny światowej a tymi powstałymi podczas zimnej wojny był sam proces rozwojowy. Podczas II wojny światowej konstruktorzy, krajów biorących w niej udział tak naprawdę dalej się uczyli. Powstanie czołgów pod koniec I wojny światowej nie dało im czasu na odpowiednie rozwinięcie tych konstrukcji.

Dopiero II wojna światowa dawała nie tyle powód do zwiększenia nacisku na rozwój tej broni, jak również wielkie pole do testowania nowych konstrukcji, to z kolei dawało dane, które pozwalały na poprawienie ich projektów. Podczas zimnej wojny, obie strony miały już wystarczającą ilość danych, by wiedzieć jakie elementy i rozwiązania technologiczne są warte użycia.

Podział wagowy na czołgi lekkie, średnie i ciężkie został wyeliminowany. Czołgi zimnej wojny klasyfikuje się jedną klasą – klasą czołgów podstawowych. Czołgi te posiadały cechy różnych czołgów użytych podczas II wojny światowej, takie jak mocno pochylony pancerz, działa dużego kalibru, silny pancerz i stosunkowo duża prędkość. Z czasem jednak zdominowały je nowe technologie.

Czołgi NATO i Układu Warszawskiego były pod tym względem prawie identyczne, ale różniły się konstrukcją, zastosowanymi technologiami oraz nowo opracowanym sprzętem.

Czołgi zimnej wojny

Do czołgów zimnej wojny można zaliczyć każdy czołg powstały w latach 1945-91. Z kilkoma wyjątkami, czołgi te nie były przypisywane do starych klas czołgów, a wpadały do kategorii nowej klasy czołgów podstawowych. Czołgi zimnej wojny klasyfikujemy więc jako czołgi podstawowe, a w trakcie ich rozwoju podzielono je na generacje.

Czołgi podstawowe pierwszej generacji są czołgami, które w swojej konstrukcji mocno opierają się na czołgach II wojny światowej lub są po prostu mocno zmodyfikowanymi wersjami tych czołgów. Druga generacja odchodzi od tych rozwiązań na rzecz nowszych technologii.

Zaczęto stosować kamery noktowizyjne i nowsze mechanizmy stabilizacji działa. Rozpowszechnienie broni atomowej wymusiło też zastosowanie w nich filtrów powietrza i zabezpieczeń chroniących załogę przed opadem radioaktywnym na wypadek dokonania się najczarniejszego scenariusza.

Trzecia generacja to czołgi stosujące technologie obecne w dzisiejszych czołgach. Są tą systemy maskujące, zaawansowana optyka, aktywne systemy obrony pojazdu oraz liczne komputery i systemy ułatwiające obsługę czołu.

NATO i Układ Warszawski miały własne projekty czołgów, z czego w przypadku NATO, najwięksi członkowie, mieli bardzo zbliżone konstrukcyjnie czołgi (w wyniku nieudanych prób stworzenia jednego, wspólnego modelu czołgu dla NATO). Tymczasem Układ Warszawski głównie używał konstrukcji z ZSRR, jedynie z drobnymi zmianami i modyfikacjami.

Czołgi amerykańskie okresu zimnej wojny

Stany Zjednoczone szybko stały się główną siłą zbrojną świata zachodniego. W porównaniu do pozostałych krajów aliantów zachodnich, państwo to jako jedyne miało potężną gospodarkę nienaruszoną przez wojnę.

Amerykanie szybko uznali sowieckie T-34 i IS-2 za największe zagrożenie i zaczęli rozwój czołgów, które byłyby w stanie z nimi walczyć. Jeden taki czołg – M26 Pershing, już istniał i miał okazję zetrzeć się z czołgami sowieckimi w latach 50. podczas wojny w Korei. Okazały się one bardzo skuteczne i na ich podstawie rozpoczęto opracowywać czołgi podstawowe USA (seria Patton).

M41 Walker Bulldog

M41 Walker Bulldog to amerykański czołg lekki, zaprojektowany w latach 50. XX wieku. Był on następcą czołgu lekkiego M24 Chaffee. M41 był prosty w obsłudze, miał dobrą prędkość oraz zwrotność, co czyniło go odpowiednim w zadaniach związanych z szybkim reagowaniem i zwiadem.

Dane techniczne:

Typ: Czołg lekki
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 23 495 kg
Wymiary: 8,21 m długości, 2,73 m wysokości, 3,19 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 76 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 57 pocisków do działa 76 mm, 5000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 2175 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: 9 – 25 mm grubości
Silnik: 6-cylindrowy silnik gaźnikowy z turbodoładowaniem Continental AOS-895-3 o mocy 500 KM
Prędkość maksymalna: 72 km/h
Zasięg: 161 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1.02 m głębokości, ściany do 0,7 m wysokości, rowy do 1,83 m szerokości

Historia powstania

Prace nad nowym czołgiem lekkim rozpoczęto w 1946 roku pod oznaczeniem T37. Czołg ten miał mieć cechy bardzo udanego czołgu lekkiego M24 Chaffee, ale miał posiadać silniejsze uzbrojenie. Od 1948 roku powstały trzy prototypy.

Pierwszy prototyp posiadał w pełni spawaną konstrukcje, był uzbrojony w działo kalibru 76 mm i dwa karabiny maszynowe kalibru 12,7 mm, a jego napęd stanowił silnik o mocy 500 KM. Drugi prototyp był podobny, ale miał inny model działa umieszczony w nowej wieży o mieszanej konstrukcji (spawana i odlewana), zdalnie sterowany karabin maszynowy na dachu wieży i nowy system kontroli ognia. Te zmiany zmniejszyły jednak zapas amunicji do działa.

Ostatni prototyp łączył oba wcześniejsze prototypy, ale dodatkowo posiadał automat ładowania. Do dalszych prac wybrano drugi prototyp i zmieniono jego oznaczenie na T41. Nowy prototyp powstał w 1949 roku. Zmiany w nowym prototypie dotyczyły usunięcia dalmierza i zdalnie sterowanego karabinu, przemieszczenia kopuły dowódcy z lewej na prawą stronę działa i zastąpienie napędu hydraulicznego wieży na elektryczny. Po testach podjęto decyzję o produkcji nowego czołgu oznaczonego jako M41 Little Bulldog.

Powstały 4 główne wersje: M41, M41A1, M41A2 i M41A3. Różniły się one jedynie drobnymi zmianami w głównym uzbrojeniu (model działa, ilość amunicji, napęd wieży) i modelu silnika. Powstało też kilka innych pojazdów na bazie podwozia tego czołgu (m.in. transporter opancerzony M75, samobieżne działo przeciwlotnicze M42 Duster). Wybuch wojny w Korei w czerwcu 1950 roku przyśpieszył produkcję.

Historia użycia

M41 nie były powszechnie używane podczas wojny w Korei. Mała liczba tych czołgów została tam wysłana do testów bojowych i wzięła udział w patrolach pod koniec konfliktu. W 1951 roku nazwę czołgu zmieniono na Walker Bulldog, by upamiętnić generała sił USA w Korei  Waltona Walkera, który zginął w wypadku samochodowym.

Do sił USA, czołgi te zaczęły wchodzić w 1953 roku. Jako pierwsze czołgi te otrzymały siły amerykańskie w Europie. Produkcję zakończono pod koniec lat 50. Wtedy rozpoczęło się też stopniowe zmniejszanie ilości M41 w służbie armii USA.

Ponieważ, jak wcześniej wspomniałem, czołg ten był tworzony na bazie M24, posiadał on praktycznie te same cechy. Był szybki i dobrze uzbrojony, co pozwalało na walkę z większością maszyn sowieckich, jednak słaby pancerz nie pozwalał na wykorzystanie go do bezpośrednich walk pancernych.

Siły USA nigdy nie użyły M41 bojowo, jedynie do manewrów i jako osłony podczas protestów w USA w latach 60. Były one stopniowo wymieniane na nowsze M551 Sheridan.

Czołg ten sprzedawano do innych krajów, z czego największymi użytkownikami były Tajwan, Niemcy Zachodnie, Brazylia i Wietnam Południowy. Zostały użyte bojowo między innymi podczas wojny w Wietnamie przez siły Wietnamu Południowego i przez kubański oddział CIA podczas nieudanej inwazji w Zatoce Świń na Kubie w 1961 roku.

M551 Sheridan

M551 Sheridan to amerykański czołg lekki i bojowy wóz powietrznodesantowy, który został wprowadzony do służby w latach 60. XX wieku. Czołg ten zaprojektowano z myślą o wsparciu wojsk powietrznodesantowych, co wymagało konstrukcji lekkiej i mobilnej, ale jednocześnie dobrze uzbrojonej. Choć miał innowacyjne uzbrojenie i świetną mobilność, jego lekki pancerz i problemy techniczne sprawiły, że nie odniósł pełnego sukcesu.

Dane techniczne:

Typ: Czołg lekki/Czołg pływający
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 15 200 kg
Wymiary: 6,27 m długości, 2,9 m wysokości, 2,8 m szerokości
Uzbrojenie: działo/wyrzutnia ppk kalibru 152 mm, karabin maszynowy 7,62 mm (sprzężony z działem), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 10 przeciwpancernych pocisków kierowanych MGM-51 Shillelagh, 19 pocisków kumulacyjnych do działa, 3000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 1000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: zapewniający ochronę przed pociskami karabinowymi do i włącznie z kalibrem 12,7 mm
Silnik: 6-cylindrowy silnik wysokoprężny z turbodoładowaniem Detroit Diesel 6V53T o mocy 300 KM
Prędkość maksymalna: 71 km/h na lądzie, 5,8 km/h w wodzie
Zasięg: 600 km

Historia powstania

Prace nad następcą M41 trwały od 1957 roku. W nakierowaniu projektantów amerykańskich pomogło powstanie w ZSRR lekkiego czołgu pływającego PT-76. W tym czasie w USA opracowano już kilka czołgów lekkich, ale żaden z projektów nie był czołgiem pływającym.

Nowy projekt czołgu powstały w 1959 roku, początkowo oznaczano jako AR/AAV (Armored Reconnaissance/Airborne Assault Vehicle – Opancerzony Pojazd Zwiadowczy/Szturmowy Wojsk Powietrznodesantowych). W 1960 roku wybrano projekt Cadillaca oznaczony jako AR/AAV XM551 Sheridan (nazwany po generale sił Unii z czasów amerykańskiej wojny domowej Philipie Sheridanie).

Czołg ten charakteryzowało bardzo nietypowe uzbrojenie główne. Było to działo będące także w stanie strzelać przeciwpancernymi pociskami kierowanymi. Opracowanie tego typu uzbrojenia było dość trudne, przez co planowano wersje z innym uzbrojeniem (działa konwencjonalne w kalibrach od 76 do 152 mm lub wyłącznie wyrzutnie ppk TOW lub POLCAT).

Prace nad uzbrojeniem zakończyły się w 1964 roku, pozostając przy planowanym uzbrojeniu, do którego wybrano ppk MGM-51 Shillelagh. Czołg pod nazwą M551 Sheridan trafił do uzbrojenia armii USA w 1967 roku. Zrobiono to mimo testów przeprowadzanych w latach 1966-67, podczas których odkryto liczne problemy w konstrukcji czołgu, w tym z bezpieczeństwem załogi.

Głównym problemem była amunicja, która nie używała metalowej łuski, by przetrzymywać ładunek miotający. Przez to istniało ryzyko wybuchu lub zamoknięcia ładunku miotającego. Problemy te były powoli usuwane w trakcie eksploatacji pojazdu.

Wczesne użycie

Sheridany były używane bojowo od 1966 roku w Wietnamie. Ponieważ gęste dżungle tego kraju nie był otwartymi polami Europy z myślą, o których ten czołg był projektowany, zrezygnowano z ppk, których ciężko byłoby użyć w takich warunkach. Dodatkowym problemem była amunicja używana w czołgu.

Pociski kumulacyjne są amunicją stosowaną do zwalczania umocnień, czołgów i innych pojazdów pancernych. Nie nadawały się one więc do walki z piechotą, która była głównym wrogiem sił amerykańskich w Wietnamie. Przez to załogi tych czołgów zmuszone były do korzystania jedynie z karabinów maszynowych pojazdu.

Innymi problemami tego pojazdu był brak przyrządów do obserwacji nocnej, niezdolność do pokonywania gęstych dżungli Wietnamu oraz za słabe opancerzenie. Odpowiedzią na te problemy było wprowadzenie nowej amunicji, zamontowanie noktowizorów i wzmocnienie pancerza podwozia.

Dowodzący siłami w Wietnamie generał Creighton Abrams, dowiadując się o licznych kontrowersjach dotyczących czołgu, zdecydował się na uzyskanie opinii na jego temat od żołnierzy. Oni oczywiście potwierdzili te kontrowersje, sugerując zmiany w M551 i ograniczenie ich użycia.

Wprowadzenie poprawek

Poprawione M551 dotarły do Wietnamu w 1969 roku. Nowe Sheridany nie posiadały aparatury potrzebnej do korzystania z ppk, co pozwoliło na zwiększenie zapasów amunicji do karabinów i działa. Ppk zastąpiono amunicją konwencjonalną. Dodatkowo wzmocniono opancerzenie podwozia.

Mimo początkowej dużej niechęci żołnierzy, związanej z poprzednimi doświadczeniami z M551, nowe Sheridany okazały się bardzo skuteczne. Pociski kumulacyjne były bardzo skuteczne przeciwko umocnieniom sił Wietnamu Północnego, a nowa amunicja przeciwpiechotna była bardzo skuteczna w zwalczaniu wroga w gęstych dżunglach. Zdumiewające było, że lekko opancerzone Sheridany okazały się wytrzymalsze od silniej opancerzonych czołgów M48 Patton.

Czołg ten jednak wciąż miał wiele wad. Jego pancerz był bardzo wrażliwy na ostrzał z ręcznych granatników przeciwpancernych. Elektronika w wieży odpowiedzialna za prowadzenie ostrzału i operowanie wieżą, często się psuła, a jej naprawianie było problematyczne do tego stopnia, że żołnierze musieli samemu wymyślać alternatywne metody operowania bronią czołgu.

Klimat Wietnamu sprawiał, że wiele pocisków do działa stawało się niewypałami. Sytuację utrudniał brak możliwości usunięcia niewypału z wnętrza pojazdu. Musiano to robić za pomocą kija wsadzanego przez lufę czołgu, co samo w sobie było niebezpieczne. W boju sprawiało to, że główne działo czołgu było bezużyteczne.

Dalsze użycie i wycofanie

Próby poprawienia wad czołgu trwały, ale nigdy nie udało się ich w całości usunąć, a jedynie zminimalizować.

Sheridanów użyto po raz kolejny podczas konfliktu w Panamie w 1989 roku. W wyniku rosnącego kryzysu politycznego pluton 4 Sheridanów w sekrecie przetransportowano do bazy sił powietrznych Howard. Kolejne 10 zrzucono razem z 82. dywizja powietrznodesantową w nocy 20 grudnia 1989 roku, z czego jeden utracono, gdy jego spadochrony się nie otworzyły, dwa doznały usterek po lądowaniu w bagnie, a jeden został uszkodzony.

Czołgi te pomogły spadochroniarzom w szybkim osiągnięciu ich celów, służąc też jako odstraszacz na snajperów. Po zakończeniu działaj bojowych pomagały utrzymać porządek w obszarach operacyjnych.

M551 zostały użyte po raz ostatni podczas operacji Pustynna Tarcza w 1990 roku. Wraz 82. dywizją stanowiły pierwsze siły USA gotowe do obrony Kuwejtu przed siłami Iraku. Sheridany brały też udział podczas ofensywnej operacji Pustynna Burza. To podczas tej operacji czołgi te użyły swoich ppk po raz pierwszy, wystrzeliwując przynajmniej jeden pocisk.

Sheridany zostały wycofane w 1996 roku, z małą ilością pozostającą w użytku do ćwiczeń. Jednak i te czołgi w końcu wycofano w 2004 roku.

M46 Patton

M46 Patton to amerykański czołg średni, który został wprowadzony do służby w 1949 roku jako następca czołgu M26 Pershing. Pierwszy z serii czołgów nazwanych na cześć generała George’a S. Pattona. Czołg M46 był kluczowym elementem sił pancernych USA w latach 50. XX wieku, szczególnie podczas wojny koreańskiej. Przyczynił się też do dalszego rozwoju amerykańskiej broni pancernej.

Dane techniczne:

Typ: Czołg średni
Załoga: 5 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca, asystent kierowcy)
Masa bojowa: 48 502 kg
Wymiary: 8,5 m długości, 3,2 m wysokości, 3,5 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 90 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden w kadłubie, drugi sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 70 pocisków do działa, 5500 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 550 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: 13-102 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy silnik gaźnikowy Continental AV-1790-5A o mocy 810 KM
Prędkość maksymalna: 48,3 km/h
Zasięg: 128,7 km
Pokonywanie przeszkód: ściany do 0,9 m wysokości, rowy do 2,6 m szerokości

Historia powstania

M46 można z łatwością nazwać wersją rozwojową czołgu M26 Pershing. Między M46, a M26 istniał także czołg M45, który był praktycznie wersją M26 uzbrojoną w haubicę kalibru 105 mm. Wojsko USA szybko jednak straciło zainteresowanie tym czołgiem.

Zamiast tego skupiono się na modyfikacji M26. Pierwsze zmiany wprowadzono w 1946 roku, gdy w czołgu tym zamontowano silnik Continental AV-1790-1 i skrzynię biegów Allison CD 850-1. Nowe części sprawowały się dość dobrze. Dawał on większą moc, przy czym zajmował mniej miejsca i nie zwiększał masy pojazdu. Był jednak dość awaryjny. Tak zmodyfikowany pojazd otrzymał także zmodyfikowane działo i nowe przyrządy celownicze.

Przyszłe zmodyfikowane w ten sposób prototypy oznaczono jako T-40. Miały one poprawiony silnik  Continental AV-1790-3 i skrzynię biegów Allison CD 850-2. Z 10 prototypów, jeden przeznaczono do prac nad nowym opancerzonym pojazdem technicznym, drugi przeznaczono do prac nad nowym czołgiem średnim oznaczonym jako T42, a pozostałe pojazdy otrzymały silniki Continental AV-1790-5 i skrzynię biegów Allison CD 850-3 i stały się czołgami M46.

M46 otrzymał także nazwę General Patton, którą skracano do samego nazwiska generała Pattona, co przyjęło się dla późniejszych czołgów tej serii. Produkcja rozpoczęła się w 1949 roku, ale planowano także modyfikowanie istniejących czołgów M26 do standardu M46.

Historia użycia

Służba M46 nie była najdłuższa, co nie oznacza, że była ona spokojna. Gdy wybuchła wojna w Korei, czołgi średnie, w tym nowe M46, zostały natychmiast wysłane do wsparcia sił ONZ. Pattony okazały się bardzo skuteczne przeciwko sowieckim T-34/85 używanych przez siły Korei Północnej.

Czołgi te były używane ofensywnie do 1951 roku, gdy przyłączenie się Chin do wojny doprowadziło ją do stanu wojny okopowej. Przez resztę wojny czołgi te wspierał piechotę w zwalczaniu umocnień i obronie pozycji ONZ przed atakami sił północy.

Po wojnie czołgi te były powoli wycofywane do jednostek szkoleniowych i zastępowane przez nowsze M47. Czołgi te zostały w pełni wycofane w latach 60.

M47 Patton

M47 Patton to amerykański czołg średni, wprowadzony do służby na początku lat 50. XX wieku. Był następcą czołgu M46 Patton i stanowił kolejny krok w rozwoju amerykańskich sił pancernych w okresie zimnej wojny. M47 był używany głównie przez kraje NATO i eksportowany do wielu armii na całym świecie.

Dane techniczne:

Typ: Czołg średni
Załoga: 5 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca, asystent kierowcy)
Masa bojowa: 48 600 kg
Wymiary: 8,5 m długości, 3,3 m wysokości, 3,5 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 90 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden w kadłubie, drugi sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 71 pocisków do działa, 11 150 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 1700 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: 13-178 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy silnik gaźnikowy Continental AV-1790-5B o mocy 810 KM
Prędkość maksymalna: 48,3 km/h
Zasięg: 128,7 km

Historia powstania

M47 ma swój początek podczas rozwoju M46. Powstały podczas prac nad M46 prototyp, oznaczony jako T42 stał się osobnym projektem. Czołg ten jednak nie był tak dobry jak istniejące M26 i M46.

Jedyną pozytywną cechą tego czołgu była jego wieża i uzbrojenie. Wybuch wojny w Korei stworzył zapotrzebowanie na wszelkie dostępne czołgi. Ponieważ sam T42 został porzucony, zdecydowano się zamontować jego wieżę na podwoziu sprawdzonego już w boju M46. Nowa wieża i uzbrojenie mocno poprawiały wartości bojowe czołgu, przez co nowy czołg oznaczono jako M47 Patton.

Historia użycia

Służba M47 była jeszcze, krótsza niż M46, przynajmniej w siłach USA. Głównym powodem był szybki rozwój następcy obu tych czołgów oraz to, że M47 był wytworem potrzeby na jakiekolwiek czołgi do walki z siłami Korei Północnej. Mimo to czołgu tego nigdy nie użyto bojowo i został on wycofany we wczesnych latach 60.

Czołg ten był jednak oddawany sojusznikom USA. Pierwszy przypadek użycia M47 miał miejsce podczas interwencji francusko-brytyjskiej na Kanale Sueskim w 1956 roku, gdzie były używane przez siły francuskie. Nie starły się z czołgami egipskimi, jedynie wspierały piechotę francuską.

W 1965 roku M47 zostały użyte przez Pakistan podczas walk z Indiami o Kaszmir i Jammu. Podczas tej wojny, Pattony starły się z brytyjskimi Centurionami, z którymi nie radziły sobie najlepiej, przyczyną tego był brak przeszkolenia załóg i złe decyzje taktyczne dowódców pakistańskich.

W 1967 roku Jordania użyła otrzymanych od USA Pattonów w wojnie 6. dniowej z Izraelem. Podczas walk na Zachodnim Brzegu, starły się one z Shermanami i francuskimi AMX-13 znajdującymi się na wyposażeniu sił obrony Izraela. Czołgi te nie stanowiły problemu dla Pattonów, jednak skuteczne wsparcie powietrzne sił Izraela doprowadziło do rozbicia sił Jordańskich.

Turcja użyła swoich M47 podczas inwazji na Cypr w 1974 roku, gdzie starły się z czołgami T-34. Ostatnie użycie bojowe M47 miało miejsce w latach 90. podczas wojny domowej w Somalii, gdzie siły USA miały okazję zetrzeć się z własnymi czołgami, które zostały przekazane Somalii przez Arabię Saudyjską przed wojną.

M48 Patton

M48 Patton to amerykański czołg wprowadzony do służby w połowie lat 50. XX wieku. Był rozwinięciem serii czołgów Patton, a także pierwszym czołgiem podstawowym USA. Czołg M48 był kluczowym elementem sił pancernych NATO i brał udział w wielu konfliktach, w tym w wojnie w Wietnamie oraz walkach na Bliskim Wschodzie.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy I generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: zależy od wersji; 47 173 kg (M48A3)
Wymiary: zależy od wersji; 8,69 m długości, 3,12 m wysokości, 3,63 m szerokości, (M48A3)
Uzbrojenie: zależy od wersji; działo kalibru 90 mm (M48A3), karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (w kopule dowódcy)
Zapas amunicji: 60 pocisków do działa, 5900 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 500 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: do 178 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy silnik wysokoprężny Continental AVDS-1790-2A o mocy 750 KM, (M48A3)
Prędkość maksymalna: 48 km/h
Zasięg: zależy od wersji; 463 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,22 m głębokości, ściany do 0,91 m wysokości

Ciężki początek

Prace nad M48 rozpoczęły się w 1950 roku, wraz z początkiem wojny w Korei i powstaniem M47, który miał być jedynie rozwiązaniem tymczasowym. Prototyp nowego czołgu oznaczono jako T48. Nowy czołg miał rozwiązania techniczne z M46 i M47.

Używał innego modelu działa kalibru 90 mm, większa wieża dawała więcej miejsca dla załogi i na peryskopy do zwiększenia widoczności ze środka pojazdu. Sama załoga została zmniejszona do 4 osób. Ilość amunicji zmniejszono, ale jej rozmieszczenie pozwalało na szybsze ładowanie działa.

W wyniku potrzeby na dużą ilość czołgów produkcja T48 rozpoczęła się w 1952 roku. Ponieważ dokładny projekt czołgu nie został jeszcze sfinalizowany, czołgi te posiadały wiele wad technicznych.

Mimo to czołg wszedł do służby jako M48 Patton. Problemy techniczne nowego czołgu były powoli naprawiane. Wprowadzono też kilka poprawek, takich jak większy właz kierowcy i nowa kopuła dowódcy uzbrojona w karabin kalibru 12,7 mm. Jedynym problemem, jakiego nie dało się od razu rozwiązać, była duża konsumpcja paliwa.

Czołgi z nowymi kopułami i włazami zaczęto oznaczać jako M48A1. Tymczasem rozpoczęto próby zwiększenia zasięgu czołgu. Stworzono prototyp oznaczony jako T48E2, w którym dotychczas używany Continental AV-1790-5C zmieniono na AVI-1970-8. Nowy silnik zajmował mniej miejsca i pozwolił na zwiększenie zapasu paliwa. Tak zmodyfikowaną wersję nazwano M48A2, a jej produkcja rozpoczęła się w 1955 roku. Istniała także wersja M48A2C z innym modelem dalmierza.

Dalszy rozwój

Produkcję M48 zakończono w 1959 roku na rzecz nowszych M60. Nie zaprzestano jednak dalszego rozwoju tego czołu. Rozpoczęto eksperymenty z M48A1, poprzez montowanie w nich komponentów M60, by usprawnić ich działanie. Powstały w ten sposób model M48A1E1 okazał się nie tylko lepszy od istniejących wersji M48, ale także jego możliwości były zbliżone do tych prezentowanych przez M60.

Nowy model nazwano M48A3. Dalsze poprawki były wprowadzane na podstawie doświadczeń podczas walk w Wietnamie. Jedyną cechą M60 niezaimplementowaną w tej wersji było działo kalibru 105 mm.

To się jednak zmieniło w latach 60. gdy powstał plan uzbrojenia M60 w działa zdolne do strzelania, wspomnianym w segmencie o M551, ppk MGM-51 Shillelagh. Rozpoczęto więc przygotowania nowej wersji nazwanej M48A4, która otrzymałaby działa kalibru 105 mm po przezbrojeniu M60 w nowe działa. Seria ta nie była jednak liczna, gdyż zrezygnowano z zastosowania ppk w M60.

Działo tego kalibru w pełni zastosowane zostało w wersji M48A5. Nowy model powstał w wyniku wysłania dużych ilości czołgów M60 Izraelowi, do wsparcia tego kraju podczas wojny Jom Kipur w latach 70. Przez to armia USA musiała szybko uzupełnić braki w broni pancernej. Wersja A5 powstawała z przezbrojenia wersji A3 i poważnej konwersji wersji A1. Nie była ona tak silnie opancerzona, jak M60, ale miała taką samą siłę ognia.

Na podstawie M48 powstały także pojazdy specjalistyczne, takie jak czołg z miotaczem ognia, stawiacz mostów i pojazd inżynieryjny.

Historia użycia

M48 zostały użyte po raz pierwszy podczas interwencji USA w Libanie w 1958 roku. Czołgi te nie zostały jednak użyte bojowo. Pattony przeszły swój chrzest bojowy dopiero w Wietnamie, gdzie służyły od końca 1964 roku. Jednak na początku wojny w Wietnamie używano ich jedynie do wspierania patroli i piechoty amerykańskiej.

Tymczasem w 1965 roku doszło do konfliktu między Pakistanem, a Indiami. To pakistańskie Pattony jako pierwsze stoczyły walkę z innymi czołgami. Nie popisały się jednak, gdyż w wyniku złego przeszkolenia załóg, braku osłony piechoty i złego planowania dowódców, wiele Pattonów zostało zniszczonych na początku walk.

W 1967 roku wybuchła wojna sześciodniowa. Izrael użył w niej otrzymane od Niemiec Zachodnich M48A2C. Choć czołg ten bardzo dobrze sobie radził z czołami radzieckimi, ich działo uznano za nieadekwatne i przezbrojono je w działa kalibru 105 mm. Czołgów tych użyto później podczas wojny Jom Kipur.

M60 Patton

M60 Patton to amerykański czołg podstawowy drugiej generacji, wprowadzony do służby na początku lat 60. XX wieku jako rozwinięcie wcześniejszych modeli z serii Patton. Choć początkowo był traktowany jako modernizacja M48, w rzeczywistości M60 był zupełnie nowym czołgiem, bardziej zaawansowanym technicznie i lepiej dostosowanym do nowych wymagań zimnej wojny.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy II generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 52 617 kg
Wymiary: 9,44 m długości, 3,27 m wysokości, 3,63 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 105 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (w kopule dowódcy na wieży), 12 wyrzutni granatów dymnych (po 6 na stronę wieży)
Zapas amunicji: 63 pociski do działa, 5950 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 900 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: do 120 mm
Silnik: 12-cylindrowy silnik wysokoprężny General Dynamics Land Systems AVDS-1790-2C o mocy 750 KM
Prędkość maksymalna: 48,3 km/h
Zasięg: 480 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,22 m głębokości, ściany do 0,91 m wysokości, rowy do 2,59 m szerokości

Rozwój M48 i nowe technologie

Powstanie M60 spowodowało stworzenie w ZSRR czołgów T-54. Były one silnie opancerzone i uzbrojone w działa kalibru 100 mm. USA potrzebowało więc nowych czołgów.

Eksperymentowano na M48. Zmieniono konstrukcję czołgu, zamontowano nowy silnik oraz działo kalibru 105 mm. Nowy czołg uznano za konstrukcję osobną od M48 i oznaczono M60. Produkcja ruszyła w 1959 roku. Pierwszy wariant, jaki powstał – M60A1, nie różnił się znacznie od podstawowej wersji czołgu. Jedyną zmianą była zwiększona grubość pancerza wieży.

Pierwsza innowacyjna zmiana została wprowadzona w wersji M60A1(AOS). AOS (Add-On Stabilizer) był zaawansowanym systemem stabilizującym działa. Pozwalał on na utrzymywanie tej samej pozycji działa w trakcie jazdy, co zmniejszało możliwość zejścia lufy z celu podczas jazdy po nierównym terenie.

W 1974 rozpoczął się program RISE (Reliability Improvement of Selective Equipment – Poprawa Niezawodności Wybranego Wyposażenia) dla czołgów M60A1. Silnik wymieniono na AVDS-1790-2D i zwiększono moc układu elektrycznego. Silnik został potem zmodyfikowany tworząc  AVDS-1790-2C. Silniki te zaczęto montować na M60A1 (AOS).

Inną częścią tego projektu był RISE/PASSIVE odnoszący się nazwą do zastosowanych w czołgach pasywnych noktowizorów, które nie potrzebowały lamp na podczerwień, a same wzmacniały jasność światła z otoczenia. Mimo to lampy na podczerwień wciąż były używane na Pattonach. Dokonano też kilku zmian zwiększających przeżywalność czołgów.

Dalszy rozwój

Najbardziej innowacyjną wersją był M60A2. W latach 60. opracowano czołg M551 Sheridan, który posiadał działo kalibru 152 mm zdolne do strzelania przeciwpancernymi pociskami kierowanymi MGM-51 Shillelagh. Podjęto więc decyzję o zamontowaniu podobnego działa na M60. Jednak w połączeniu z problemami dotyczącymi uzbrojenia M551, o których wspomniałem wcześniej, oraz problemami z przystosowaniem działa do czołgów M60, proces rozwojowy tej wersji był bardzo utrudniony.

Wszelkie powstałe problemy były usuwane, jednak nowa wersja czołgu pozostała bardzo skomplikowana w obsłudze dla załóg i przeglądu dla mechaników. Otrzymała przez to przezwisko „Starship” (statek kosmiczny). Z powodu dużej niechęci załóg, rozwój tej wersji został zatrzymany. Jednostki, które już otrzymały nowe uzbrojenie, korzystały jedynie z amunicji konwencjonalnej. Reszta czołgów przeznaczona do wersji A2 została użyta do produkcji pojazdów specjalistycznych.

Ostatnia wersja rozwojowa tego czołgu była już bardziej konwencjonalna w swoim projekcie. Wprowadzona w 1978 roku wersja M60A3 była wynikiem dalszego rozwoju wersji M60A1. Nowa wersja posiadała wiele drobnych usprawnień, mocniejszy pancerz oraz komputer balistyczny, który znacznie ułatwił celowanie.

Wersją opartą na tym czołgu była wersja oznaczona M60A3TTS (Tank Thermal Sight – Cieplny Celownik Czołgowy). Wymieniono w niej pasywny celownik nocny na celownik z kamerą termowizyjną. Pozwalała ona na lepsze rozpoznanie celów przez kolorystyczne oznaczanie różnych temperatur. Dzięki temu celowniczy mógł z łatwością odróżnić źródła ciepła, takie jak pojazd z włączonym silnikiem czy piechota wroga, od zimniejszego otoczenia.

Historia użycia

Czołgi te nie widziały na początku wielu walk. W Wietnamie użyto jedynie pojazdów inżynieryjnych i stawiaczy mostów opartych na M60. Nie widziano potrzeby wysyłać czołgów, skoro siły amerykańskie miały już na miejscu M48.

M60 zostały użyte po raz pierwszy przez siły Izraela podczas wojny Jom Kipur. Z powodu zaskoczenia, jakim był atak Syrii i Egiptu, wczesne walki przyniosły wiele strat po stronie Izraela. Udało się jednak powstrzymać inwazję.

W trakcie działań wojennych M60 wykazały się znaczną skutecznością przeciwko czołgom radzieckim. Odkryto jednak, że niektóre obszary w konstrukcji czołgu miały słabe opancerzenie. Te wady były później usuwane we współpracy z USA oraz poprzez wprowadzanie własnych modyfikacji.

Izraelskie M60 zostały użyte kolejny raz podczas inwazji na Liban w 1982 roku, będącej odpowiedzią na ataki terrorystyczne z terytorium tego kraju, oraz interwencję Syrii, która nie została odebrana pozytywnie przez rząd Izraela. Zastosowanie nowej amunicji pozwoliło M60 na skuteczność równą nowym Merkawom.

Amerykańskie M60 zostały użyte podczas inwazji na Grenadę w 1983 roku oraz podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1990 roku. Były używane wraz z M1 Abrams do czasu pozyskania przez siły USA większej ilości nowych czołgów.

M1 Abrams

M1 Abrams to amerykański czołg podstawowy, który został wprowadzony do służby w 1980 roku i jest nadal używany dzięki licznym modyfikacjom. Jest to jeden z najnowocześniejszych i najbardziej zaawansowanych czołgów na świecie, zaprojektowany z myślą o maksymalnej sile ognia, mobilności oraz ochronie załogi. Abrams brał udział w takich konfliktach zbrojnych jak wojna w Zatoce Perskiej czy wojna w Iraku i stał się ikoną współczesnych sił pancernych.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy III generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: zależy od wersji; 54 545 kg (M1)
Wymiary: zależy od wersji; 9,77 m długości, 2,38 m wysokości, 3,65 m szerokości, (M1)
Uzbrojenie: zależy od wersji; działo kalibru 105 mm (M1), dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden sprzężony z działem, drugi na dachu wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży), 12 wyrzutni granatów dymnych (po 6 na stronę wieży)
Zapas amunicji: 55 pocisków do działa, 11 400 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 1000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: zależy od wersji; laminowana stal (M1)
Silnik: zależy od wersji; silnik turbowałowy Textron Lycoming AGT1500 o mocy 1500 KM (M1)
Prędkość maksymalna: 72,4 km/h
Zasięg: zależy od wersji;  500 km (M1)
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,22 m głębokości, ściany do 1,24 m wysokości, rowy do 2,74 m szerokości

Historia powstania

Abrams powstał, by zastąpić starzejące się czołgi z rodziny Patton. Pierwszą próbą był projekt MBT-70 opracowywany we współpracy z Niemcami Zachodnimi w latach 60. Jednak przez cenę czołgu projekt został porzucony, a oba kraje rozpoczęły prace nad nowymi czołgami indywidualnie. Następna próba pod oznaczeniem XM-1 została podjęta w latach 70.

Podobnie jak w przypadku MBT-70, obawiano się dużych kosztów. Jednak projekt dostał zielone światło i rozpoczęto jego rozwój. Po dobraniu wszystkich komponentów powstał prototyp, który został zaakceptowany.

XM-1 powstał z działem dobranym specjalnie do możliwości zwalczania najnowszych czołgów radzieckich. Pancerz opracowano na podstawie doświadczeń wojsk izraelskich, które starły się już z maszynami z ZSRR, znajdującymi się na wyposażeniu państw arabskich.

W rezultacie powstał bardzo zaawansowany czołg, który był w tym czasie tańszy od opracowanego w tym samym czasie niemieckiego Leoparda 2 (około 25% różnicy). Oznaczony jako M1 Abrams, nazwany po generale wojsk USA w Wietnamie, Creightonie Abramsie, jest jednym z najnowocześniejszych czołgów na świecie.

Jest on modyfikowany do dziś, otrzymując systemy utrudniające wykrycie przez wroga, zwiększające skuteczność pancerza, oraz poprawiające precyzję celowania.

Historia użycia

Czołgi M1 Abrams zostały użyte bojowo podczas operacji Pustynna Burza, będącej odpowiedzią na agresję Iraku na Kuwejt w 1990 roku. Tam Abramsy starły się z radzieckimi czołgami T72 będącymi na wyposażeniu sił irackich.

Szybko M1 okazały się lepszymi czołgami, zadając irackim wojskom pancernym ogromne straty. Jedyne poważne straty po stronie amerykańskiej były wynikiem działań załóg, które po unieruchomieniu niszczyły czołg, by zapobiec jego przejęciu oraz w wyniku ostrzału bratobójczego.

Po Pustynnej Burzy rozpoczął się proces modyfikacji czołgu, by poprawić niedociągnięcia odkryte podczas działań wojennych. Polepszono między innymi opancerzenie, uzbrojenie, systemy namierzania i napęd.

Czołgi te zostały użyte w Iraku po raz kolejny, podczas wojny w Zatoce perskiej. Tam, znów zdominowały swoje radzieckie odpowiedniki. Później czołgi te były używane do zwalczania sił islamskich ekstremistów w Iraku i Afganistanie.

Ostatnie jak dotąd użycie czołgów M1 Abrams miało miejsce podczas trwającej wojny na Ukrainie. Jednak przez brak doświadczenia załóg i większe doświadczenie wroga, czołg ten nie jest tak skuteczny, jak podczas walk na Bliskim wschodzie.

Radzieckie czołgi zimnej wojny

Dzięki silnemu przemysłowi ciężkiemu oraz ogromnemu rozmiarowi Armii Czerwonej (później Armii Radzieckiej), ZSRR stanowiło główne zagrożenie dla aliantów zachodnich i później NATO. Czołgi sowieckie charakteryzowały się silnym uzbrojeniem i opancerzeniem, dzięki czemu mogły zwalczać czołgi ciężkie III Rzeszy podczas II wojny światowej. Czołgi aliantów zachodnich nie stanowiłyby dla nich więc problemów.

Jednak podczas wojny w Korei okazało się, że USA ma podobnie silne pojazdy. To wymusiło dalszy rozwój czołgów sowieckich. Przyszłe czołgi sowieckie zostały oparte na cechach T-34 (stosunkowo niski, mocno pochylony pancerz) oraz działach dużego kalibru jak w IS-2. Czołgi te zaczęły też stosować automaty ładowania do swoich dział.

IS-3

IS-3 to radziecki czołg ciężki, który wszedł do służby pod koniec II wojny światowej. Był rozwinięciem wcześniejszych modeli z serii IS i jednym z najbardziej nowatorskich czołgów swojej epoki, szczególnie ze względu na unikalną, spłaszczoną konstrukcję wieży oraz charakterystyczny, “łódkowaty” kształt przedniego pancerza, który zwiększał jego odporność na trafienia. Dzięki swojemu silnemu opancerzeniu i uzbrojeniu pojazd ten napędził rozwój czołgów zimnej wojny.

Dane techniczne:

Typ: Czołg ciężki
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 46 500 kg
Wymiary: 10,74 m długości, 2,92 m wysokości, 3,44 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 122 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 28 pocisków do działa, 1000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 1000 około sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: 60-230 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy, 4-suwowy silnik wysokoprężny W-11 o mocy 520 KM
Prędkość maksymalna: 37-40 km/h
Zasięg: 100-180 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,1 m głębokości, ściany do 1 m wysokości, rowy do 2,5 m szerokości

Historia powstania

Potrzeba powstania nowego czołgu zrodziła się po pojawieniu się na froncie w 1944 roku Tygrysów Królewskich. Projekt nowego pojazdu oparto na danych pozyskanych po bitwie pod Kurskiem, według których wieże czołgów były najczęściej trafianymi miejscami.

Przez to zdecydowano się zwiększyć opancerzenie tej części czołgu. Chciano jednak, aby waga została taka sama jak w IS-2. Postanowiono więc spłaszczyć wieżę nowego czołgu, przez co zmniejszono jej ogólny rozmiar i wagę, a jednocześnie utrzymano pożądaną grubość pancerza. Opracowano też nowy kadłub o ścianach ułożonych pod jeszcze ostrzejszym kątem.

Prototyp nowego czołgu powstał pod koniec 1944 roku, a zaraz po jego testach rozpoczęto produkcję. Była ona jednak bardzo wolna przez priorytet nałożony na produkcję czołgów IS-2 oraz problemy z wytwarzaniem nowej wieży i kadłuba. Przez to czołgi te opuściły fabryki dopiero na sam koniec wojny.

Powstała wersja zmodernizowana oznaczona jako IS-3M. Usprawniała ona jedynie istniejące komponenty czołgu, dodawała nowsze modele uzbrojenia oraz wprowadzała kilka poprawek ergonomicznych.

Historia użycia

Czołgi te nie zdążyły dotrzeć do Berlina przed końcem wojny. Jest jednak prawdopodobne, że IS-3 zostały użyte w Mandżurii przeciwko siłom japońskim.

IS-3 zostały użyte 7 września podczas parady zwycięstwa w Berlinie, jako pokaz siły i wyższości technologicznej nad zachodem.

Sowieckie IS-3 nie widziały wiele akcji. Kilka czołgów zmieniono w bunkry pancerne na granicy z Chinami, gdy relacje między oboma krajami zaczęły się pogarszać. IS-3 użyto też do pacyfikacji Węgier i Czechosłowacji odpowiednio w 1956 roku i 1968 roku, z czego na Węgrzech Armia Radziecka straciła 12 czołgów, w tym przynajmniej jeden IS-3.

Poza ZSRR, IS-3M zostały użyte przez Egipt podczas wojny sześciodniowej. Choć ich pancerz utrudniał ich eliminację, a ich działo z łatwością niszczyło czołgi wroga, były one wolniejsze i miały znacznie mniejszą szybkostrzelność niż izraelskie M48 Patton i M4 Sherman. Dodatkowo czołgi te nie były przystosowane do walki na bliskim wschodzie, przez co często dochodziło do awarii ich silników.

Aktualnie czołgi te nie są już używane przez żadną armię. Jeden IS-3 był jednak używany przez prorosyjskich separatystów w Doniecku i został schwytany przez siły ukraińskie w 2014 roku.

PT-76

PT-76 to radziecki lekki czołg pływający, który został wprowadzony do służby w latach 50. XX wieku. Był jednym z najbardziej charakterystycznych czołgów zimnej wojny w momencie swojego powstania, szczególnie ze względu na zdolność do pływania, co pozwalało na przekraczanie rzek i innych przeszkód wodnych bez potrzeby używania mostów czy promów. Czołg PT-76 stał się popularny w armiach wielu krajów, zwłaszcza w państwach bloku wschodniego i krajach sprzymierzonych z ZSRR.

Dane techniczne:

Typ: Czołg lekki/Czołg pływający
Załoga: 3 (dowódca-celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 14 600 kg
Wymiary: 7,62 m długości, 2,26 m wysokości, 3,17 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 76,2 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży)
Zapas amunicji: 40 pocisków do działa, 1000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm
Pancerz: do 14 mm
Silnik: 6-cylindrowy silnik wysokoprężny W6 o mocy 240 KM
Prędkość maksymalna: 44 km/h na lądzie, 10,2 km/h w wodzie
Zasięg: 260 km na lądzie, 95 km w wodzie
Pokonywanie przeszkód: ściany do 1,1 m wysokości, rowy do 2,8 m szerokości

Historia powstania

PT-76 powstał z powojennej potrzeby na nowy czołg lekki. Jednym z głównych wymagań w projekcie nowego czołgu była zdolność do pływania. Powstały dwa projekty: R-39 i K-90. Mimo początkowej niechęci do R-39, to ten projekt został przyjęty do dalszego rozwoju i oznaczony jako Objekt 740.

Prace nad czołgiem prowadzono od 1949 do 1951 roku. W ich trakcie powstało wiele problemów, takich jak napęd w wodzie, zapobieganie zalania wnętrza pojazdu i wydostawanie się z wody. Mimo wprowadzenia rozwiązań tych problemów wojskowi wciąż byli sceptyczni.

Dopiero po testach prototypu na Morzu Czarnym w 1951 roku, czołg przyjęto do Armii Radzieckiej jako PT-76.

Produkcja nowego czołgu była dość wolna. W jej trakcie usuwano drobne błędy konstrukcyjne. W 1957 roku wprowadzono kilka większych zmian. Czołg otrzymał nowy model działa, kadłub był wyższy, zamontowano generator dymu, nowe radio oraz noktowizor dla kierowcy.

Nowa wersja oznaczona jako PT-76B produkowana od 1959 roku otrzymała nowsze działo, ale głównymi zmianami było zamontowanie systemów ochrony przed bronią masowego rażenia, wzmocnienie silnika i powiększenie zbiorników paliwa. Planowano stworzenie modelu PT-71 opartego na tej wersji, który byłby dodatkowo uzbrojony w ppk, jednak nigdy nie doszło do realizacji tego projektu.

Pozostałe wersje miały o wiele mniejsze zmiany. PT-76A otrzymał ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm, który zamontowano na dachu. PT-76K był pojazdem dowodzenia z dodatkowym sprzętem radiowym. PT-76M posiadał poprawione właściwości nawodne i był przeznaczony dla wojsk marynarki. PT-85 został uzbrojony w działo kalibru 85 mm. Planowano też wersję PT-90 z działem kalibru 90 mm, ale z niej zrezygnowano.

Na podstawie PT-76 powstały też inne pojazdy takie jak transporter pływający BTR-50P, czołg wojsk powietrznodesantowych ASU-85 oraz liczne transportery pocisków balistycznych i mobilne systemy przeciwlotnicze.

Historia użycia

ZSRR użyło swoich PT-76 podczas pacyfikacji Węgier i następnie Czech, przy czym na Węgrzech kilka tych czołgów utracono. PT-76 walczyły też w Afganistanie podczas interwencji ZSRR w 1979 roku, jednak z powodu napływającego wsparcia materiałowego z zachodu, czołgi te zostały wycofane. Ostatni przypadek użycia radzieckich PT-76 miał miejsce podczas rozpadu ZSRR, gdy nowo powstałe państwa walczyły o terytorium.

Czołgi te nie były używane jedynie przez ZSRR. Swój faktyczny debiut miały w służbie syryjskiej i egipskiej podczas wojny sześciodniowej. Jednak przez brak dobrego wyszkolenia, wiele z tych czołgów stracono lub zostało schwytanych przez siły Izraela.

Syria użyła swoich PT-76 podczas wojny Jom Kipur w 1973 roku. Izrael miał okazję skorzystać ze zdobytych czołgów do oflankowania sił egipskich przy zachodnim brzegu Jeziora Gorzkiego, co pozwoliło później na zajęcie Suezu.

PT-76 odnosiły największe sukcesy podczas ofensywy Tet w Wietnamie. Siły amerykańskie i południowowietnamskie nie spodziewały się, że północ użyje czołgów. Czołgi te bardzo pomogły na początku ofensywy, zdobywając wiele punktów kontrolnych i wsi. Jednak amerykanie i siły południa szybko się zreorganizowały i zaczęli efektywnie zwalczać lekko opancerzone czołgi. Jednak większość strat czołgów wynikała ze słabego przeszkolenia załóg, które często wjeżdżały w nieprzejezdne tereny i musiały opuścić pojazd.

Indie użyły swoich PT-76 podczas walk z Pakistanem w 1965 oraz podczas walk o niepodległość Bangladeszu w 1971 roku. Podczas tych konfliktów PT-76 głównie ścierały się z piechotą i pakistańskimi M24 Chaffee, z którymi radziły sobie bardzo dobrze. Po raz kolejny jedynym czynnikiem obniżającym skuteczność tych czołgów był brak odpowiedniego wyszkolenia załóg.

PT-76 użyto także podczas wojny domowej w Angoli w latach 1975-2002 i walk w Jugosławii w latach 1991-2001. Były też sporadycznie używane podczas wojen w Zatoce Perskiej, konfliktów wewnętrznych w Indonezji oraz podczas drugiej wojny w Czeczenii.

T-44

T-44 to radziecki czołg średni z okresu II wojny światowej i wczesnych lat zimnej wojny, który był bezpośrednim następcą czołgu T-34. Jego projektowanie rozpoczęło się w 1943 roku, a produkcja ruszyła w 1944 roku. T-44 miał na celu poprawienie słabości T-34 i dostosowanie go do nowych warunków bojowych oraz rosnących wymagań stawianych nowoczesnym czołgom. Stał się on podstawą dla przyszłych czołgów radzieckich.

Dane techniczne:

Typ: Czołg średni
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 31 830 kg
Wymiary: 7,65 m długości, 2,41 m wysokości, 3,18 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 85 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden sprzężony z działem w wieży, drugi w kadłubie)
Zapas amunicji: 58 pocisków do działa, 1890 sztuk amunicji do karabinów kalibru 7,62 mm
Pancerz: 30-120 mm
Silnik: 12-cylindrowy, 4-suwowy silnik wysokoprężny W-44 o mocy 500 KM
Prędkość maksymalna: 51 km/h
Zasięg: 300 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,3 m głębokości, ściany do 0,73 m wysokości, rowy do 2,5 m szerokości

Historia czołgu

Prace nad nową wersją T-34 rozpoczęto zaraz po rozpoczęciu produkcji T-34/85 w 1944 roku. Kadłub prototypu został spłaszczony i usunięto z niego pozycję strzelca-radiotelegrafisty, by zrobić więcej miejsca na amunicję. Karabin maszynowy został przemieszczony przed pozycję kierowcy i był nieruchomy.

Wieża została powiększona i umieszczona bardziej na środku pojazdu. Umieszczono w niej, to samo działo kalibru 85 mm, co w czołgach T-34/85. Oryginalnie miała być uzbrojona w działo kalibru 100 mm, ale mimo modyfikacji wieży nie zmieściło się ono. Pancerz całego czołgu został pogrubiony.

Prototyp ten ukończono w lecie 1944 roku. Po testach nowy czołg oznaczony jako T-44 został przyjęty do służby w 1945 roku. Produkcja nie trwała jednak długo, gdyż już w latach 1945-46 opracowano T-54 z działem kalibru 100 mm.

T-44 nigdy nie użyto bojowo i nie sprzedawano go do innych krajów.

T-54/T-55

T-54 to radziecki czołg podstawowy, który wprowadzono do służby w 1947 roku jako następca T-44 i kontynuator T-34. Był to jeden z najważniejszych czołgów zimnej wojny i stanowił podstawę radzieckiej siły pancernej przez wiele lat. T-55 był dalszym rozwinięciem tego czołgu. Stał się on jednym z najbardziej rozpowszechnionych czołgów na świecie, używanym w wielu armiach różnych krajów.

Dane techniczne (T-54/T-55):

Typ: Czołg średni (w ZSRR) / Czołg podstawowy I generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 36 000 kg
Wymiary: 9 m długości, 2,4 m wysokości, 3,27 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 100 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden sprzężony z działem w wieży, drugi w kadłubie), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży) / działo kalibru 100 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 34 pociski do działa, 3000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 500 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm / 43 pociski do działa,  3000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 500 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: do 203 mm
Silnik: 12-cylindrowy silnik wysokoprężny W-54 o mocy 520 KM / 12-cylindrowy silnik wysokoprężny W-55 o mocy 580 KM
Prędkość maksymalna: 50 km/h
Zasięg: 510 km / 500 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,4 m głębokości, ściany do 0,8 m wysokości, rowy do 2,7 m szerokości

Powstanie T-54

T-54 powstał jako kontynuacja T-44. Ponieważ oryginalna konstrukcja nie mogła zmieścić planowanego działa kalibru 100 mm, postanowiono stworzyć nowy czołg. Jego konstrukcja została oparta na T-44, ale zmodyfikowano ją, by mogła sprawnie operować z nowym działem.

Kadłub powiększono, by mógł zmieścić większą, okrągłą i bardziej spłaszczoną wieżę. Dodatkowo zmodyfikowano podwozie i pogrubiono pancerz. Czołg ten otrzymał dwa zdalne ciężkie karabiny maszynowe umieszczone na przednich błotnikach. W fazie produkcyjnej jednak z nich zrezygnowano.

Nowy czołg oznaczono jako T-54, a jego produkcja ruszyła w 1947 roku. W trakcie produkcji wprowadzono kilka poprawek. Od 1949 roku zmieniono kształt wieży i zmniejszono otwór dla armaty. Od 1951 roku, wieża otrzymała już swój charakterystyczne okrągły kształt.

Pierwsza zmodernizowana wersja T-54A otrzymała nowoczesne stabilizatory działa. Poprawiono także wydajność silnika. Wersja T-54B z 1952 roku otrzymała celowniki i przyrządy obserwacyjne na podczerwień. Poprawiono też działo i jego stabilizatory.

Ostatnia duża modernizacja oznaczona jako T-54M powstała w 1953 roku. Czołg otrzymał nowe działo z dłuższą lufą. Silnik zmieniono na poprawiony W-54-6. Czołg ten miał też zamienić swój ciężki karabin maszynowy na nowy z większym kalibrem, ale niewiele czołgów tej wersji je posiadało. Sama wersja T-54M nie była produkowana w dużych ilościach, a jej oznaczenie użyte zostało w T-54 modernizowanych do standardu T-55.

Ewolucja w T-55

W latach 50. T-54 zostały użyte do testów broni atomowej. Sprawdzano, czy czołgi te będą w stanie przetrwać wybuch bomby nuklearnej i kontynuować walkę, w przypadku spełnienia się najczarniejszego scenariusza tego okresu. Jak się okazało, czołg jak najbardziej przetrwałby falę uderzeniową takiego wybuchu, ale ciśnienie przez nią wytworzone zabiłoby załogę.

Postanowiono więc opracować nowy czołg, którego konstrukcja zapewniłaby bezpieczeństwo załogi. Jako podstawę nowego czołgu wybrano istniejący już plan głębokiej modernizacji czołgu T-54B. W nowym czołgu zainstalowano systemy do ochrony przed bronią masowego rażenia. Taki system chronił załogę przez uszczelnienie pojazdu i trzymając pył radioaktywny poza czołgiem przez różnicę ciśnień. Był to jeden z pierwszych czołgów z takimi systemami.

Nowy czołg otrzymał dodatkowo nowy silnik W-55 o mocy 580 KM. Powiększono zapas amunicji do działa oraz zmieniono zawieszenie. Nowy czołg nazwano T-55 i przyjęto go do służby w 1958 roku.

Szybko jednak ruszono z opracowaniem nowej wersji tego czołgu, gdyż system do ochrony przed bronią masowego rażenia nie chronił załogi przed promieniowaniem. Wersja T-55A opracowana w latach 1961-63 została pokryta od środka i zewnątrz ołowianą warstwą ochronną. Zamontowano w niej także filtry powietrza, by zwiększyć ochronę przed opadem radioaktywnym.

Innowacje technologiczne

W trakcie produkcji czołgi te otrzymały laserowe dalmierze, by ułatwić celowanie. Powstała też wersja T-55AD z bardzo nowoczesnym systemem obrony przed przeciwpancernymi pociskami kierowanymi. System ten składał się z wyrzutni ładunków ochronnych i czujników ruchu. Czujniki ruchu miały wykryć zbliżający się ppk i aktywować wyrzutnię, która wystrzeliłaby ładunek ochronny (konstrukcyjnie podobny do amunicji śrutowej, tylko powiększony), który zniszczyłby nadlatujący pocisk.

Kolejną nowatorską modyfikacją był T-55MV i późniejsza T-55AMV. Stosują one opracowany w 1983 roku pancerz reaktywny (choć podobna modyfikacja powstała w Izraelu w 1982 roku). Ten pancerz to w rzeczywistości grupki bloczków ładunków wybuchowych, których ilość nie zagraża czołgowi, na którym są montowane. Pancerz ten chroni czołg, wytwarzając wybuch kontrujący eksplozję pocisku uderzającego w czołg. Wersje te otrzymały także nowe systemy celowania.

T-55AM1 była drobną modyfikacją poprawiającą celowanie za pomocą nowego dalmierza laserowego. Dopiero ostatnia wersja T-55AM2 wprowadzała więcej poprawek w systemie celowania. Poprawiała także opancerzenie, a silnik wymieniono na W-55U o mocy 620 KM.

Największą innowacją w tej wersji było zastosowanie ppk, które można było wystrzeliwać z działa. Osiągnięto to przez opracowanie amunicji podobnej do konwencjonalnej. Jednak zamiast zwykłego pocisku przeciwpancernego, przechowywałaby ppk. Po wystrzale pojemnik pocisku się otwierał, a ppk odpalał własny silnik rakietowy.

Na bazie T-54 i T-55 opracowano także czołgi z miotaczami ognia.

Historia służby

Czołgi T-54 i T-55 były używane przez wszystkie kraje Układu Warszawskiego oraz wiele krajów Trzeciego Świata. W wielu z krajach, które je posiadają, są dalej używane lub znajdują się w rezerwach.

Czołgi te brały udział w każdym dużym konflikcie od lat 50. Radzieckie czołgi pacyfikowały rozruchy na Węgrzech i w Czechosłowacji. Podczas wojny w Wietnamie, siły Wietnamu Północnego używały radzieckich T-55 i ich chińskich wersji Typ 59. Obie te wersje ścierały się także, podczas walk między Pakistanem i Indiami. Na bliskim wschodzie były one używane zarówno przez państwa arabskie, jak i Izrael.

Izrael pozyskał swoje T-55 z wojen toczonych ze swoimi sąsiadami. Czołgi te zostały zmodyfikowane na potrzeby siły Izraela i nazwane Tiran-5 (nazwa odnosi się do Cieśniny Tirańskiej). T-54 i T-55 były też używane podczas konfliktów w Afryce i Ameryce Południowej. Są też używane podczas aktualnego konfliktu na Ukrainie.

Ich skuteczność zależała od poziomu wyszkolenia ich załóg. Choć w latach 60. czołgi te zaczynały stawać się przestarzałe, zwłaszcza po pojawieniu się Centurionów uzbrojonych w znacznie lepsze działa kalibru 105 mm, były one dość skuteczne nawet przeciwko nowym czołgom zachodnim. Ich skuteczność w walkach z czołgami zachodnimi upadła w latach 90. gdy stały się z amerykańskimi Abramsami. Mimo to są one jednymi z najdłużej służących czołgów zimnej wojny.

T-62

T-62 to radziecki czołg podstawowy, który wszedł do służby w 1961 roku jako rozwinięcie wcześniejszych modeli, takich jak T-55. Został opracowany jako odpowiedź na rosnące zagrożenie ze strony nowoczesnych czołgów zachodnich, takich jak amerykański M60 czy brytyjski Centurion Jako pierwszy na świecie wprowadził zastosowanie niegwintowanego działa czołgowego.

Dane techniczne:

Typ: Czołg średni (w ZSRR) /Czołg podstawowy II generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 40 000 kg
Wymiary: 9,34 m długości, 2,4 m wysokości, 3,3 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 115 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 40 pocisków do działa, 2500 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 500 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: do 242 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy silnik wysokoprężny W-55-5 o mocy 580 KM
Prędkość maksymalna: 50 km/h
Zasięg: 450 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,4 m głębokości, ściany do 0,8 m wysokości, rowy do 2,85 m szerokości

Historia powstania

Próby opracowania następcy T-55 rozpoczęły się w 1952 roku. Powstało wiele planów, od konwencjonalnego czołgu po czołg rakietowy. Pojawił się też pomysł uzbrojenia nowego czołgu w nowe działo gładkolufowe kalibru 115 mm. To jednak zostało zahamowane, gdyż władze wojsk radzieckich wolały użyć nowego działa do konstrukcji niszczyciela czołgów, który wspierałby czołgi.

Plan stworzenia czołgu podzielono więc na czołg ze zmodernizowanym działem kalibru 100 mm oraz niszczyciel czołgów z nowym działem, odpowiednio nazwane jako Objekt 165 i Objekt 166. Proces projektowania nowego czołgu przyśpieszyło pojawienie się amerykańskich M60 i nowej wersji brytyjskiego Centuriona, które były uzbrojone w działo kalibru 105 mm i miały znaczną przewagę zasięgu nad T-55.

Powstanie nowego czołgu stało się wymogiem na już, a nie planem na niedaleką przyszłość. Ponieważ podjęcie decyzji było trudne, zdecydowano się na przyjęcie obu projektów. Objekt 166 został oznaczony jako T-62, a Objekt 165 jako T-62A.

Już na początku, oba czołgi miały problemy ze swoimi działami. W związku z pierwszą próbą użycia dwóch typów pocisków w jednym dziale wystąpiły problemy.Działo 100 mm T-62A było celne na dużych dystansach przy użyciu amunicji konwencjonalnej, jednak hamulec wylotowy wpływał negatywnie na celność pocisków typu sabot. Z kolei nowe działo również miało problem z celnością, ponieważ powstało przez odcięcie hamulca wylotowego i usuniecie gwintowania z działa używanego przez T-62A, a nie od podstaw.

Jednak nowe działo miało tę przewagę, że pociski typu sabot były tańsze, a nowo opracowywane automaty ładowania do dział mogły być przystosowane jedynie do jednego z kalibrów. System ten nie został jednak użyty w T-62, ale przewidywano jego użycie w przyszłych czołgach. Na tę chwilę skupiono się jedynie na T-62, którego produkcja rozpoczęła się w 1961 roku, a produkcję T-62A zakończono już w 1963 roku.

Ponieważ czołg ten był rozwiązaniem tymczasowym, nie modyfikowano go w znaczny sposób. Jedyne poważne modyfikacje to T-62M i T-62 (BDD). T-62M obejmowała wcześniej opisane modernizacje systemów celowania w T-55AM2. Z kolei T-62 (BDD) było oznaczeniem dla T-62, które otrzymały dodatkowe modułowe opancerzenie.

Historia użycia

W przeciwieństwie do większości czołgów tu wymienionych T-62 nie miały swojego debiutu podczas dużego konfliktu. Miał on miejsce podczas potyczki granicznej z Chinami w 1969 roku, po zajęciu przez ich wojska wyspy Damansk na rzece Ussuri. Czołgi te zostały użyte do wyparcia sił chińskich z wyspy, przy czym jeden został unieruchomiony i zdobyty przez Chińczyków, którzy wykorzystali je do dalszego rozwoju własnych czołgów.

T-62 wykazały się dopiero w służbie egipskiej i syryjskiej podczas wojny Jom Kipur w 1973 roku. Tam starły się one z Centurionami i M60 Patton armii Izraela, które były powodem ich powstania. Choć siły pancerne państw arabskich były dewastowane przez lepiej wyszkolone siły Izraela, czołgi te były uważane za bardzo dobre.

Ich działo było znacznie lepsze niż to kalibru 105 mm używane na M60. Niska sylwetka czołgu utrudniała też trafienie. Jednak czołg był łatwy do przebicia przez czołgi zachodnie, a ciasnota w środku sprawiała, że łatwo mogło dojść do zranienia lub zabicia członka załogi, uszkodzenia wewnętrznych komponentów lub eksplozji amunicji. Ogólnie T-62 były dobre, ale wciąż za konstrukcjami zachodnimi. Przez to zdobyte czołgi T-62 przyjęto do armii Izraela jako Tiran-6.

Czołgów tych dalej używano podczas licznych wojen w Afryce i na Bliskim wschodzie, w tym w wojnie domowej w Angoli i I wojnie w Zatoce Perskiej. Zostały nawet użyte przeciwko siłom radzieckim i rosyjskim podczas wojen w Gruzji, Czeczenii oraz podczas trwającej wojny na Ukrainie.

T-64

T-64 to radziecki czołg podstawowy, wprowadzony do służby w 1967 roku. Jest uznawany za jedno z najbardziej zaawansowanych technicznie osiągnięć radzieckiej inżynierii wojskowej tamtych czasów. Wprowadził on wiele nowatorskich rozwiązań, które stały się standardem dla późniejszych radzieckich czołgów, takich jak automatu ładowania. Jego służba była jednak bardzo krótka i wypełniona problemami technicznymi.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy II generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca), później 3 bez ładowniczego
Masa bojowa: 39 500 kg
Wymiary: 9,2 m długości, 2,2 m wysokości, 4,76 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 115 mm (później 125 mm), karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 36 pocisków do działa, 1250 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 300 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: 20-460 mm
Silnik: 5-cylindrowy silnik wysokoprężny 5TDF o mocy 700 KM
Prędkość maksymalna: 75 km/h
Zasięg: 550 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,4 m głębokości, ściany do 0,8 m wysokości, rowy do 2,28 m szerokości

Historia powstania

T-64 miał być faktycznym następcą T-55 opracowywanym od 1952 roku. Czołg ten początkowy oznaczono jako Objekt 430. Czołg ten nie różnił się znacznie od istniejących T-54 i T-55. Głównymi zmianami byłaby większa mobilność, nowe działo kalibru 100 mm i lepsze opancerzenie, które w tym przypadku byłoby kompozytowe. Byłby to pierwszy czołg z pancerzem tego typu.

Projekt został zatwierdzony w 1955 roku, a produkcja prototypów rozpoczęła się w 1957 roku. Ich testy rozpoczęto w 1958 roku. Na podstawie ich wyników opracowano poprawioną wersję Objekt 430M, którą rozpoczęto testować w 1959 roku.

Jednak szersze użycie dział kalibru 105 mm w czołgach zachodnich oraz pojawienie się amerykańskich M60 wymagało wprowadzenia znacznych zmian w projekcie nowego czołgu. Tymczasem wprowadzono T-62, który miał tymczasowo wypełnić miejsce nowego czołgu radzieckiego.

Zaczęto więc eksperymentować z prototypem przyszłego czołgu. Eksperymenty te zakończono na prototypie oznaczonym jako Objekt 432. Miał on znacznie poprawioną mobilność i układ napędowy, działo kalibru 115 mm, oraz pogrubiony pancerz kompozytowy składający się z warstw zrobionych ze stali i włókna szklanego w kadłubie, oraz stali, aluminium i stali odlewanej w wieży. Istniało jednak kilka problemów z napędem, które miały być usunięte przed rozpoczęciem produkcji.

Tak poprawiony czołg został przyjęty do armii radzieckiej jako T-64. Produkcja rozpoczęła się w 1964 roku. Okazało się jednak, że istniejące błędy nie zostały usunięte i dręczyły nowe czołgi do 1972 roku, do mocnego nacisku rządu na wprowadzenie poprawek.

Problemy z rządem i ograniczony rozwój

Niedługo po powstaniu nowego czołgu, jego główną wersją stał się T-64A. Wersja ta posiadała nowe gładkolufowe działo kalibru 125 mm. Dodatkowo czołg ten miał nowe systemy celowania oraz automat ładowania działa. Dzięki temu można było zmniejszyć załogę do 3 osób. Wersja ta weszła do produkcji w 1969 roku.

Wersja ta jednak miała te same problemy, co podstawowa wersja tego czołgu. Przez to czołgi te były wysyłane do jednostek treningowych lub prosto do rezerwy. Czasem nawet w ogóle nie odbierano ich z fabryk.

Jednak do czasu poprawy problemów technicznych T-64, czołg ten wypadł z łask rządu, który zaczął się skupiać na nowych T-72 i T-80. Doszło do swego rodzaju wojny w rządzie ZSRR między partiami popierającymi każdy z czołgów. Ogólna opinia podzielana przez wszystkie z nich była taka, że nie można produkować wszystkich 3 czołgów naraz. Brakowało jednak dobrych alternatyw, przez co wszystkie 3 czołgi były produkowane na terenie Układu Warszawskiego.

Dalsze modyfikacje miały głównie na celu poprawienie siły ognia, mobilności i opancerzenia. Jedyną większą modyfikacją była wersja T-64B Sosna. Wersja ta posiadała pancerz reaktywny oraz system do strzelania ppk 9K112 Kobra, sterowany radiowo z wieży. T-64B miały jedynie wspierać inne czołgi.

Czołgi te próbowano rozwijać dalej. Następcą T-64 miał być T-74, jednak jego projekt zamknięto przez większe poparcie dla T-80. Pojazdy pochodne od czołgu T-64 też nie były liczne, ograniczały się do transportera MT-T i dwóch pojazdów inżynieryjnych MDK-3 i BAT-2.

Historia użycia

T-64 nie widziały dużo akcji, gdyż zostały użyte jedynie 4 razy. Pierwszy raz miał miejsce podczas interwencji ZSRR w Afganistanie w 1980 roku. Okazało się jednak, że ich silniki nie radzą sobie w górach tego kraju, co wymusiło ich wycofanie.

Drugi raz zostały użyte podczas rozpadu Układu Warszawskiego i ZSRR przeciwko siłom Mołdawii w 1992 roku. W 2014 roku T-64  były używane przez prorosyjskich separatystów w Doniecku i starły się ze zmodyfikowanymi przez wojska ukraińskie T-64BM Bułat i T-64BM-2. T-64 są też używane podczas aktualnego konfliktu na Ukrainie przez obie strony.

Ostatecznie, choć T-64 wprowadził kilka nowatorskich rozwiązań technicznych do czołgów ZSRR, znacznie komplikował prace logistyczne. T-64, T-72 i T-80 wymagały zupełnie innych części i amunicji, przez co dostarczanie wszystkich wymaganych zasobów było znacznie utrudnione.

T-72

T-72 to radziecki czołg podstawowy, który wszedł do służby w 1973 roku. Był rozwinięciem koncepcji zastosowanej w czołgu T-64, jednak miał być mniej awaryjny i tańszy w produkcji, co umożliwiło jego szerokie wprowadzenie zarówno do armii ZSRR, jak i innych państw bloku wschodniego oraz wielu krajów Trzeciego Świata.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy II generacji
Załoga: 3 (dowódca, celowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 44 500 kg
Wymiary: 9,53 m długości, 2,22 m wysokości, 3,59 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 125 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 45 pocisków do działa, 2000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 300 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: do 500 mm
Silnik: 12-cylindrowy silnik wysokoprężny W-46 o mocy 780 KM
Prędkość maksymalna: 60 km/h
Zasięg: 480 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,8 m głębokości, ściany do 0,85 m wysokości, rowy do 2,8 m szerokości

Historia powstania

Powodem opracowania nowego czołgu były problemy techniczne z T-64 oraz wysoka cena tego czołgu. Prace nad T-72 rozpoczęto w 1967 roku. Nowy czołg został wstępnie opracowany jako Objekt 172 Ural. Pierwszy prototyp powstał w 1968 roku.

Nowy czołg był bardzo podobny do T-64, ale miał lepszy silnik i wiele tańszych alternatyw takich elementów jak zawieszenie. Wstępna produkcja partii testowej rozpoczęła się w 1972 roku. Po testach przeprowadzanych przez armię wprowadzono kilka poprawek jak nowy dalmierz laserowy i lepszy pancerz. Z tymi poprawkami w 1978 roku weszła wersja seryjna oznaczona jako T-72A. Wcześniejsza seria próbna została oznaczona jako T-72.

T-72A otrzymał kilka poprawek, takich jak poprawiony system obrony przed bronią masowego rażenia i wyrzutnie granatów dymnych. Pojawienie się T-80 wymusiło stworzenie nowej wersji, by oba czołgi znalazły się na przynajmniej zbliżonym poziomie.

Nowa wersja oznaczona jako T-72B otrzymała dodatkowy pancerz i nowy silnik W-84. Dodatkową modyfikacją tej wersji było wprowadzenie systemów pozwalający na strzelanie ppk 9K120 Svir. Dla ułatwienia rozpoznawania czołgów T-72B bez tych systemów oznaczono jako T-72B1.

Dalsze modyfikacje obejmowały montowanie pancerza reaktywnego na T-72B. Pod koniec lat 80. opracowany został nowy model takiego pancerza, który zaczęto montować na czołgach radzieckich na początku lat 90. T-72B z takim pancerzem oznaczono jako T-72BM.

Istniała wersja eksportowa oznaczona jako T-72S. Kraje Układu Warszawskiego, takie jak Polska, Czechosłowacja i Jugosławia zakupiły licencję na produkcję T-72, przy czym wprowadzały liczne modyfikacji rodzimej produkcji.

Historia służby

T-72 zostały użyte w boju po raz pierwszy przez Syrię podczas inwazji Libanu przez Izrael w 1982. Starły się tam między innymi z mobilnymi wyrzutniami zmodyfikowanych ppk typu TOW i nowymi izraelskimi czołgami typu Merkawa uzbrojonymi w działa kalibru 105 mm. Nowy nabytek armii syryjskiej był trudny do przebicia przez działa kalibru 105 mm, a w niektórych przypadkach nawet przez izraelskie ppk, które miały silniejszą głowicę bojową niż standardowa wersja amerykańska.

Kilka T-72 zostało jednak schwytanych. To pozwoliło Izraelowi zaadaptować się w przypadku następnej wojny.

T-72 radziły sobie znacznie gorzej podczas I wojny w Zatoce Perskiej. Irak używał wtedy T-72 produkcji polskiej i czechosłowackiej. Na ich nieszczęście, ich przeciwnikami były nowoczesne czołgi zachodnie, które miały nad nimi znaczną przewagę ogniową i technologiczną.

Problemem było też słabe wyszkolenie załóg i wycieńczenie bombardowaniami poprzedzającymi atak sił koalicji. Przez to wiele straconych czołgów nie zostało uszkodzonych, gdyż załogi je po prostu porzucały po nawiązaniu kontaktu z wrogiem. Te, które zostały zniszczone, nie były w stanie nawiązać walki z wrogiem, który miał nad nimi przewagę zasięgu, a w przypadku bitew nocnych nawet tego wroga nie zauważyli, gdyż przyrządy do obserwacji nocnej wymagały w większości oświetlenia na podczerwień, które miało ograniczony zasięg.

T-72 były też używane podczas walk następujących po rozpadzie ZSRR i Układu Warszawskiego. Współcześnie zostały użyte podczas wojny w Donbasie w 2014. Aktualnie są używane przez  obie strony podczas trwającej wojny na Ukrainie. Poza podstawowymi T-72, siły ukraińskie otrzymały także wersje produkcji rodzimej od byłych członków Układu Warszawskiego.

T-80

T-80 to radziecki czołg podstawowy, wprowadzony do służby w 1976 roku. Był rozwinięciem wcześniejszych czołgów, takich jak T-64 i T-72, ale wyróżniał się przede wszystkim zastosowaniem turbiny gazowej jako napędu, co czyniło go jednym z pierwszych czołgów na świecie z takim napędem. T-80 był przeznaczony dla elitarnych jednostek pancernych Armii Radzieckiej i stał się podstawą dla wielu późniejszych modernizacji.

Dane techniczne (T-80B):

Typ: Czołg podstawowy III generacji
Załoga: 3 (dowódca, celowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 43 000 kg
Wymiary: 9,66 m długości, 2,2 m wysokości, 3,59 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 125 mm, karabin maszynowy kalibru 7,62 mm (sprzężony z działem w wieży), ciężki karabin maszynowy kalibru 12,7 mm (na dachu wieży)
Zapas amunicji: 36 pocisków do działa, 5 ppk 9K112 Kobra, 1250 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm, 500 sztuk amunicji do karabinu kalibru 12,7 mm
Pancerz: do 550 mm grubości
Silnik: Turbina gazowa GTD-1000 o mocy 1000 KM
Prędkość maksymalna: 70 km/h
Zasięg: 335 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,2 m głębokości, ściany do 1 m wysokości, rowy do 2,85 m szerokości

Historia powstania

Prace nad T-80 rozpoczęto w 1971 roku. Nowy czołg miał zastąpić T-64 i T-72 w latach 80. Powstały dwa projekty: Objekt 225 używający silnika turbinowego i Objekt 226 używający silnika wysokoprężnego. Jednak oba projekty zostały zamknięte. Zaproponowano też następcę T-64 – T-74, ale przez problemy z T-64 propozycję tą odrzucono, na korzyść przyszłego T-80.

To jednak nie był koniec dla T-64, gdyż pod koniec lat 60. prowadzono eksperymenty z tym czołgiem wyposażonym w turbinę gazową GTD-1000T. Został on oznaczony jako Objekt 219. Testy przeprowadzane w 1973 roku pokazały szanse na znaczne poprawienie mobilności T-64, jednak nowa jednostka napędowa miała te same problemy co wcześniejszy silnik tego czołgu. Dodatkowo czołg ten zużywał dwa razy więcej paliwa.

Nowy projekt mógł zostać zamknięty, ale w 1976 roku doszło do zmiany Ministra Obrony ZSRR. Nowym ministrem był Dmitrij Ustinow. Jako szef radzieckiego przemysłu zbrojeniowego, miał on duży wpływ na to, co było produkowane dla wojska. A ponieważ Objekt 219 był jego projektem personalnym, jeszcze tego samego roku został on przyjęty do produkcji jako T-80.

Istniejące problemy z nowym czołgiem miały być rozwiązane w trakcie produkcji. Jednak ponieważ T-80 był praktycznie T-64A, ale z innym silnikiem, oba czołgi były prawie takie same. Przez to produkcja T-80 rozpoczęta w 1976 roku trwała jedynie dwa lata.

Dalszy rozwój

Pierwsza modyfikacja oznaczona jako T-80B obejmowała wzmocnienie opancerzenia, modernizację systemu kierowania ogniem oraz wyposażenie czołgu w przyrządy do strzelania ppk 9K112 Kobra. Wersja ta zaczęła zastępować podstawową wersją czołgu od 1978 roku.

Od 1983 roku czołgi radzieckie otrzymywały pancerz reaktywny typu Kontakt. T-80B także otrzymały ten pancerz. Dla ułatwienia rozróżniania czołgów z tym pancerzem od tych bez niego, czołgi z pancerzem reaktywnym oznaczono jako T-80BV.

W 1985 roku weszła do służby wersja T-80U. Ta wersja posiadała nowy pancerz reaktywny Kontakt-5. Nowy typ pancerza reaktywnego wsadzany był między dwie płyty stalowe, by zwiększyć odporność pancerza. T-80U otrzymał także system Brod-M, który pozwalał na przeprawy po dnie rzek i innych głębokich przeszkód wodnych.

Dodatkowo nowa wersja otrzymała poprawiony system kierowania ogniem, celowniki termowizyjne oraz system do operowania nowymi ppk 9M119M Refleks-M. Powstała też mała seria podwersji T-80UD. Używała ona silnika wysokoprężnego 6TD o tej samej mocy co  turbina gazowa GTD-1000T.

T-80 po upadku ZSRR

Rozwój czołgów był kontynuowany po upadku ZSRR. Pierwszą wersją powstałą w Rosji był T-80BM1 wprowadzony w 1992 roku. Była to modernizacja T-80B, obejmująca wprowadzenie nowych celowników termowizyjnych oraz nowo opracowanego systemu obrony aktywnej Arena. System ten korzystał z radaru do wykrywania nadlatujących przeciwpancernych pocisków kierowanych i automatycznie wystrzeliwał mały pocisk mający na celu je zdetonować, zanim zbliżą się do czołgu.

Wersja T-80BM2 korzystała z systemu obrony aktywnej Drozd. Był on jednak mniej skuteczny niż Arena. W 1999 roku zastąpiony został zmodyfikowaną wersją Drozd 2.

Istniał też projekt, modyfikowanego T-80U, oznaczony jako Objekt 640 Cziornyj Orioł (Czarny Orzeł). Był on powiększoną wersją T-80U z nowym automatem ładowania, wieżą oraz pancerzem reaktywnym Kaktus. Projekt ten został jednak zamknięty z braku poparcia w rządzie.

Na podstawie T-80 powstało też kilka pojazdów specjalistycznych, dział samobieżnych oraz mobilnych wyrzutni pocisków balistycznych.

Na Ukrainie została opracowana własna wersja T-80UD oznaczona jako T-84. Czołg ten miał wieżę spawaną zamiast odlewanej i silniejszy silnik wysokoprężny 6TD-2 o mocy 1200 KM. Zamontowano na nim także pancerz reaktywny Nizh (Nóż) i aktywny system obrony Varta (Warta) rodzimej produkcji. T-84U jest poprawioną wersją tego czołgu z możliwością uzbrojenia go w działo kalibru 140 mm.

Historia użycia

Pierwszy i jedyny przypadek użycia T-80 przez siły lojalne ZSRR miał miejsce podczas kryzysu konstytucyjnego w Rosji. Czołgi 4. Gwardyjskiej Dywizji Pancernej sprzymierzone z siłami parlamentu ostrzelały tak zwany „Biały Dom” w Moskwie podczas próby przewrotu. Czołgi te jednak zostały otoczone przez gapiów, uniemożliwiając kontynuacje przewrotu, gdyż ich załogi odmówiły otwarcia ognia do tłumu.

Rosja użyła T-80 po raz pierwszy podczas wojny w Czeczenii w 1994 roku. Jednak z powodu drastycznych zmian w Rosji po upadku ZSRR, załogi czołgów były słabo przeszkolone. Dodatkowo czołgi te wysyłano do miast bez wsparcia piechoty, przez co często padały ofiarami granatników przeciwpancernych. Ministerstwo Obrony zostało jednak przekonane przez generała porucznika Aleksandra Gałkina z Dyrektoriatu Wojsk Pancernych, że czołgi te same w sobie sprawowały się okropnie i nie powinno ich się więcej używać.

T-80 zostały przez to użyte dopiero podczas trwającej na Ukrainie wojny z Rosją. Starły się one tam między innymi ze swoimi ukraińskimi wersjami.

Czołgi niemieckie okresu zimnej wojny

Po II wojny światowej Niemcy były podzielone na strefy okupacyjne. Alianci zachodni zajmowali większość kraju. ZSRR zajmowało wschód, bez południa kraju. Berlin podzielono w podobny sposób. Niemcy jako niepodległy kraj nie istniały.

Dopiero w wyniku rosnącego napięcia między ZSRR i aliantami zachodnimi, podjęto decyzję o utworzeniu Niemiec Zachodnich jako niepodległego państwa. Odpowiedzią komunistów na ten ruch było stworzenie Niemiec Wschodnich.

Przez demilitaryzację Niemiec po wojnie, żaden z nowo powstałych krajów, nie posiadał własnego uzbrojenia. Ich wojska były więc uzbrajane odpowiednio przez USA i ZSRR. Jednak gdy Niemcy Wschodnie trzymały się broni otrzymanej od Związku Radzieckiego, jedynie nieznacznie ją modyfikując, Niemcy Zachodnie rozpoczęły rozwój własnego przemysłu zbrojeniowego. To pozwoliło im na opracowanie własnej broni oraz czołgów, które stopniowo zaczęły zastępować pojazdy amerykańskie.

Leopard 1

Leopard 1 to niemiecki czołg podstawowy, który wszedł do służby w latach 60. XX wieku. Był to pierwszy czołg zbudowany przez Niemcy Zachodnie po II wojnie światowej. Projekt Leoparda 1 powstał w odpowiedzi na potrzeby NATO, mając na celu stworzenie czołgu o wysokiej mobilności, wyposażonego w nowoczesne systemy uzbrojenia. Czołg ten stał się jednym z najważniejszych pojazdów pancernych krajów NATO w okresie zimnej wojny.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy II generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 40 000 kg (wczesny)
Wymiary: 9,54 m długości, 2,76 m wysokości, 3,25 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 105 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden sprzężony z działem, drugi na dachu wieży), 8 wyrzutni granatów dymnych (po 4 na stronę wieży)
Zapas amunicji: 60 pocisków do działa, 5500 sztuk amunicji do karabinów kalibru 7,62 mm
Pancerz: 10-70 mm grubości
Silnik: 10-cylindrowy silnik wysokoprężny MTU MB 838 Ca M500 o mocy 830 KM
Prędkość maksymalna: 65 km/h
Zasięg: 600 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 2,25 m głębokości, ściany do 1,15 m wysokości, rowy do 3 m szerokości

Projekt francusko-niemiecki

Po powstaniu Republiki Federalnej Niemiec w 1949 roku, ich wojsko używało głównie sprzętu podarowanego przez USA. Jednak nowe czołgi powstałe w ZSRR wymusiły stworzenie nowego czołgu. W 1957 roku RFN i Francja podjęły współpracę w opracowaniu nowego czołgu dla swoich wojsk. Rok później do projektu dołączyły się Włochy.

Pracę nad prototypami prowadziły Francja i Niemcy. Robiono to jednak osobno. W roku 1963 niemiecki prototyp oznaczony jako A II i francuski AMX-30 zostały wspólnie przetestowane. Niemiecki prototyp okazał się lepszy, ale z powodu zmiany taktyki defensywnej i problemów finansowych, Francuzi nie mogli pozwolić sobie na rozpoczęcie prac nad nowym czołgiem. To zakończyło współprace francusko-niemiecką i oba kraje kontynuowały prace rozwojowe nad własnymi czołgami. W końcu Niemcy zmienili nazwę swojego czołgu na Leopard (później Leopard 1, by nie mylić go z nowym Leopardem 2).

Produkcja rozpoczęła się w 1965 roku i trwała do 1970 roku. W tym czasie wprowadzano drobne poprawki między partiami produkcyjnymi.

Dalszy rozwój

Wraz z zakończeniem produkcji rozpoczął się proces modernizacji. Leopardy 1A1 otrzymały zmodyfikowane działo, wspierane przez stabilizator i systemy celowania. Przyrządy do obserwacji i celowania na podczerwień zostały wymienione na pasywne noktowizory. Czołg otrzymał też nowe gąsienice, przyrządy do pomocy w przeprawach przez przeszkody wodne i inne usprawnienia. Większość czołgów tej wersji miała wieże odlewane, z kilkoma ostatnimi sztukami wyposażonymi w wieże spawane.

Późniejsza modernizacja oznaczona jako Leopard 1A1A1 obejmowała wzmocnienie opancerzenia oraz uproszczenie niektórych elementów dla ułatwienia napraw. Wraz z pojawieniem się Leopardów 2 i wyposażeniem ich w termowizjery, używane przez nie wcześniej bardziej zaawansowane noktowizory, zostały zamontowane na Leopardach 1. Zmieniono też oznakowania czołgów na podstawie partii produkcyjnych, zaczynając od czwartej.

Została ona oznaczona jako Leopard 1A1A2. Piątą partię podzielono na czołgi z wieżami odlewanymi i spawanymi i oznaczono je odpowiednio jako 1A2A1 i 1A3A1. Ostatnia, szósta partia została oznaczona jako 1A4.

W 1980 roku rozpoczęto pracę nad nową modernizacją, która miała wzmocnić czołg w przypadku starcia z nowymi czołgami radzieckimi i przedłużyć czas jego służby. Modernizacja Leopard 1A5 obejmowała pogrubienie pancerza, instalację nowego stabilizatora działa i komputera balistycznego, wymianę noktowizorów na termowizory i zmianę amunicji. Planowano także modyfikację Leopard 1A6 z działem kalibru 120 mm, ale zrezygnowano z niej, gdyż nie była opłacalna.

Historia służby

Niemcy nie użyli Leopardów 1 w boju. Nie byli jednak ich jedynymi użytkownikami. Oczywiście po zjednoczeniu Niemiec dawne siły Niemiec Wschodnich zostały włączone do Bundeswehry i przezbrojone w sprzęt zachodni.

Z innych krajów, jako pierwsza Leopardy otrzymała Belgia. Głównymi różnicami od wersji niemieckich było użycie belgijskiego uzbrojenia dodatkowego, rodzimych stabilizatorów i komputerów balistycznych.

Czołgi niemieckie trafiły także do sił Danii, Grecji, Włoch, Holandii, Kanady, Norwegii, Turcji i Australii oraz wielu innych krajów.

Dania była pierwszym krajem, który użył swoich Leopardów w boju. 29 kwietnia 1994 roku doszło do ataku sił serbskich w pobliżu Tuzly w Bośni, na szwedzki punkt obserwacyjny. 7 duńskich Leopardów przybyło z pomocą, kończąc starcie bez strat własnych.

Kanadyjczycy użyli swoich czołgów podczas działań w Kosowie, ale nie bojowo. Dopiero w Afganistanie brały udział w walkach z Talibami.

Najnowszym przypadkiem użycia tych czołgów jest trwająca wojna na Ukrainie. Mimo wielu trudności wojska ukraińskie otrzymały ponad 100 Leopardów 1 od Niemiec, Danii i Holandii. Mimo swojego wieku czołgi te wciąż są skuteczną bronią przeciwko czołom rosyjskim.

Leopard 2

Czołg Leopard 2 to niemiecki czołg podstawowy, który odgrywa kluczową rolę w siłach pancernych wielu krajów. Wprowadzony do służby w 1979 roku, Leopard 2 stał się jednym z najnowocześniejszych i najbardziej zaawansowanych czołgów podstawowych na świecie, cenionym za swoje osiągi, opancerzenie i wszechstronność. Leopard 2 jest używany przez wiele armii na całym świecie, w tym w Niemczech, Holandii, Szwecji, Polsce, Kanadzie i Turcji.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy III generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 55 150 kg
Wymiary: 9,67 m długości, 2,79 m wysokości, 3,7 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 120 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden sprzężony z działem, drugi na dachu wieży), 16 wyrzutni granatów dymnych (po 8 na stronę wieży)
Zapas amunicji: 42 pociski do działa, 4750 sztuk amunicji do karabinów kalibru 7,62 mm
Pancerz:  45 – 1038 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy, 4-suwowy silnik wysokoprężny MTU MB 873 Ka 501 o mocy 1500 KM
Prędkość maksymalna: 72 km/h
Zasięg: 550 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1 m głębokości, ściany do 1,1 m wysokości, rowy do 3 m szerokości

Historia powstania

Projekt Leoparda 2 narodził się z nieudanego projektu amerykańskiego MBT-70 opracowywanego wspólnie z Niemcami Zachodnimi. Projekt ten jednak okazał się za drogi i został porzucony, a oba kraje rozpoczęły prace indywidualne.

W latach 70. powstała seria prototypów, a dokładnie 17 prototypów wież i 16 prototypów podwozi, które potem mieszano ze sobą. W międzyczasie postanowiono, że niektóre komponenty czołgu powinny być standaryzowane między czołgiem niemieckim a amerykańskim prototypem XM1. Z tym utrudnieniem powstało kilka dodatkowych prototypów, z których jeden w końcu sprostał wymaganiom amerykanów.

Produkcja Leoparda 2 rozpoczęła się w 1978 roku. Następne wersje czołgu poprawiały system kierowania ogniem i wzmacniały jego opancerzenie. W latach 80. pojawiła się poważnie zmodyfikowana wersja czołgu – Leopard 2A5. Powstała ona w wyniku pojawienia się czołgów radzieckich, które były w stanie strzelać przeciwpancernymi pociskami kierowanymi. Poprawiono zawieszenie, znacznie pogrubiono pancerz, wprowadzono ulepszone działo i poprawiono systemy wewnętrzne czołgu.

Współczesne wersje 2A6, 2A7, 2A7+ i 2A8 otrzymały lepsze działa, poprawiony pancerz i ochronę przed minami, uaktualnione systemy kierowania ogniem i ochrony pojazdu oraz wiele mniejszych poprawek.

Historia użycia

Czołgi te były sprzedawane do różnych krajów, m.in. Kanady, Szwecji, Grecji czy Polski. W Polsce przeprowadzana jest modernizacja starych Leopardów 2A4 do wersji 2PL. Obejmuje to poprawienie systemów i opancerzenia, by spotykały się ze współczesnymi standardami.

Niemieckie Leopardy 2 zostały użyte podczas interwencji NATO w Kosowie. Nie użyto ich jednak w walce. Jedyna sytuacja, w której czołg ten mógł zostać użyty, miała miejsce podczas ataku na posterunek niemiecki 13 czerwca 1999 roku. Niestety czołg, który na nim stacjonował był tylko częściowo obsadzony, przez co obronę pozostawiono piechocie.

Holendrzy użyli swoich czołgów podczas interwencji NATO w Bośni. Nie użyto ich jednak bojowo.

Następny przypadek użycia Leopardów 2 miał miejsce w Afganistanie. Siły kanadyjskie i duńskie używały swoich Leopardów 2 w prowincjach Helmand i Kandahar. Wspierały one działania sił koalicji przeciwko Talibom.

Tureckie Leopardy 2 brały udział w walkach w Syrii. Na ich nieszczęście wiele z nich zostało zniszczonych lub przejętych przez ISIS. Przez to Turcja planuje zastąpienie ich licencyjną wersją południowokoreańskiego K2 Black Panther, nazwaną Atlay.

Polska ma na swoim wyposażeniu Leopardy 2A5, 2PL i jak wcześniej wspomniałem 2A4, które są modernizowane do wersji 2PL. Poza 14 Leopardami 2A4 wysłanymi do Ukrainy żaden z nich nie został użyty bojowo.

Ukraina otrzymała także Leopardy 2 w wersjach 2A4, 2A5 i 2A6. Czołgi te pochodzą ze Szwecji, Polski, Portugalii, Hiszpanii oraz Niemiec, w tym egzemplarze prosto z fabryk.

Czołgi brytyjskie okresu zimnej wojny

Zaraz po USA, Wielka Brytania była jedynym państwem będącym w stanie stawić czoła wojskom sowieckim. Jej przemysł, choć podniszczony przez wojnę, był w stanie produkować uzbrojenie, zdolne zwalczać pojazdy wroga.

Ich czołgi zimnej wojny opierały się na kilku rozwiązaniach technicznych użytych w czołgach drugowojennych (głównie Cromwell, Churchill i Comet). To wpasowało się w ogół formy czołgów NATO, które stawiały na dobre opancerzenie i dużą siłę ognia.  Choć nie były one większością w siłach pancernych NATO zdominowanych przez czołgi z USA, były one często używane na bliskim wschodzie.

Ich największym użytkownikiem poza Wielką Brytanią był Izrael, który dokonywał na nich licznych modyfikacji. Podczas wielu wojen ze swoimi sąsiadami, Izrael mógł sprawdzić konstrukcje brytyjskie w boju. Tam okazały się skuteczną i o wiele lepszą konstrukcją od czołgów radzieckich używanych przez państwa arabskie.

Centurion

Centurion to brytyjski czołg podstawowy, który wszedł do służby pod koniec II wojny światowej, jednak głównie wykorzystywany był po wojnie. Jest uważany za jeden z najlepszych czołgów tego okresu, a jego konstrukcja była na tyle nowoczesna i udana, że służył w armiach wielu krajów przez dekady, aż do lat 80. XX wieku, a w niektórych miejscach nawet dłużej. Czołg Centurion miał duży wpływ na rozwój nowoczesnych czołgów i stał się jednym z najważniejszych pojazdów pancernych w historii wojskowości.

Dane techniczne (wczesne):

Typ: Czołg podstawowy I generacji
Załoga: 4 (kierowca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 47 000 kg
Wymiary: 9,83 m długości, 2,94 m wysokość, 3,39 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 76,2 mm, karabin maszynowy kalibru 7,92 mm (sprzężony z działem w wieży)
Pancerz: 51-152 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy silnik gaźnikowy Rolls Royce Mk IVB o mocy 650 KM
Prędkość maksymalna: 35 km/h
Zasięg: 102 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,45 m, ściany do 0,91 m wysokości, rowy do 3,35 m szerokości

Historia powstania

W 1943 roku armia brytyjska miała problemy z pozyskaniem dobrych czołgów. Ich główne pojazdy – czołg ciężki Churchill i średni Cromwell, miały odpowiednio dobre opancerzenie i mobilność, ale ich uzbrojenie nie stanowiło poważnego zagrożenia dla nowych czołgów niemieckich. Rozpoczęto więc pracę nad nowym czołgiem.

Początkowe założenia obejmowały wagę 45 ton, silnik o mocy 650 KM, mocno pochylony pancerz o grubości 150 mm i działo kalibru 76,2 mm oraz działko automatyczne kalibru 20 mm jako broń dodatkowa. Projekt czołgu oznaczono jako A41. Proces projektowania trwał do początku 1945 roku, gdy rozpoczęto budowę prototypów. Pierwszy prototyp powstał w kwietniu i został nazwany Centurion.

Testy nie odkryły żadnych wad, więc zdecydowano o wysłaniu 6 Centurionów do testów w boju. Nie dotarły one jednak na front przed zakończeniem wojny. Po dalszych testach usunięto działko automatyczne i zastąpiono je karabinem maszynowym kalibru 7,92 mm i czołgi oznaczono jako Centurion Mk 1. Następna wersja, Centurion Mk 2 była lepiej opancerzona. Produkcja seryjna rozpoczęła się na początku 1946 roku.

Po opracowaniu nowego działa kalibru 83,4 mm rozpoczęto, adaptacje Centuriona do jego przyjęcia. Produkcję wersji Mk 3 uzbrojonej w to działo rozpoczęto w 1947 roku. Następna poważna zmiana nastąpiła w wersji Mk 5 i jej podwersjach. Czołgi te otrzymały nowe działa kalibru 105 mm, karabiny kalibru 7,62 mm i 12,7 mm.

Następne wersje do ostatniej Mk 10 jedynie poprawiały opancerzenie, usprawniały działo oraz urządzenia do obserwacji na podczerwień. Produkcja Centurionów zakończyła się w 1962 roku.

Historia użycia

Centuriony nie musiały długo czekać na konflikt, podczas którego mogły się wykazać. W 1950 roku rozpoczęła się wojna koreańska. W odpowiedzi na wezwanie do interwencji wystosowane przez ONZ Wielka Brytania wysłała siły obecne w Hongkongu, wśród których znajdowały się nowe Centuriony. Czołgi te dotarły do Pjongjangu, tuż przed rozpoczęciem kontrataku przez siły komunistyczne.

Czołgi te okazały się bardzo skuteczne przeciwko czołgom sowieckim używanym przez siły chińskie i północnokoreańskie. Ich działa były bardzo celne i pozwalały na walkę na duże dystanse.

Jedynymi trudnościami była zima i górzysty teren półwyspu koreańskiego. Zimy koreańskie były w tamtym czasie o wiele surowsze niż te doświadczone przez aliantów w Europie. Czołgi mogły przymarznąć do podłoża, silniki musiano co jakiś czas rozgrzewać, a wnętrze czołgów było zimne mimo pracujących silników awaryjnych. Mimo to czołgi te radziły sobie bardzo dobrze.

Brytyjskie Centuriony zostały później użyte podczas Kryzysu Sueskiego. Ścierały się one z radzieckimi czołami na wyposażeniu armii egipskiej. Wspierały także piechotę brytyjską i francuską podczas zabezpieczania kanału sueskiego.

Centuriony za granicą

Centuriony były także sprzedawane za granicę. Poza Wielką Brytanią czołgi te były używane przez m.in. Australię, Izrael, Indie i RPA.

Indie użyły swoich Centurionów podczas wojny z Pakistanem, która wybuchła w 1965 roku. Indyjskie Centuriony bardzo dobrze radziły sobie z Pakistańskimi M47 i M48. Dużą pomocą w tym był brak dobrego przeszkolenia załóg pakistańskich Pattonów, brak wsparcia piechoty i złe planowanie dowódców armii pakistańskiej.

Od 1968 roku Centuriony były używane przez siły australijskie podczas wojny w Wietnamie. Choć nie miały tam równych sobie wrogów, były bardzo skuteczne we wspieraniu sił australijskich podczas walk w gęstych dżunglach Wietnamu. Powstała też opinia, że wysłanie do Wietnamu tych czołgów było przesadą, jednak dowódcy sił australijskich i ich żołnierze nie narzekali ogromną siłę ognia, jaką dawały.

Izrael dodał Centuriony do swojego wyposażenia w 1959 roku. Czołgi te oraz ich modyfikacje nazwane Sho’t (bicz po hebrajsku) zostały użyte podczas wojny sześciodniowej w 1967 roku. Czołgi te skutecznie zwalczały siły pancerne państw arabskich, które wśród swoich czołgów także posiadały Centuriony. Czołgi, które nie zostały zniszczone, zostały następnie przejęte przez siły Izraela, naprawione i wcielone do ich wojsk pancernych.

Dalsze pozyskanie Centurionów było utrudnione, gdyż rząd brytyjski został oskarżony o eskalacje konfliktu na bliskim wschodzie. Przez to Wielka Brytania podjęła decyzję o zakończeniu sprzedaży swoich czołgów do krajów bliskiego wschodu, dalsze zakupy musiano prowadzić przez pośredników, takich jak Szwajcaria.

Kolejny raz Izraelczycy użyli swoich czołgów podczas wojny Jom Kipur w 1973 roku. Choć Izrael wygrał tę wojnę, starcie nowszych czołgów radzieckich z Centurionami udowodniło, że czołgi te są już przestarzałe. Mimo to służyły one do lat 80., a pojazdy zbudowane na ich podwoziu są wciąż używane.

Chieftain

Chieftain to brytyjski czołg podstawowy wprowadzony do służby w połowie lat 60. XX wieku. Był jednym z najnowocześniejszych czołgów swojego czasu, uznawany za jeden z najlepiej opancerzonych i uzbrojonych czołgów na świecie. Spotkał się on jednak z licznymi problemami technicznymi na początku swojej służby. Chieftain był następcą czołgu Centurion i służył w armii brytyjskiej oraz innych krajach przez wiele lat, aż do jego zastąpienia przez bardziej zaawansowany czołg Challenger.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy II generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: zależy od wersji; 54 100 kg (Mk 3)
Wymiary: 10,8 m długości, 2,9 m wysokości, 3,5 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 120 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden sprzężony z działem w wieży, drugi na dachu wieży),
Zapas amunicji: 64 pociski do działa, 6000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm
Pancerz: do 350 mm
Silnik: zależy od wersji; 6-cylindrowy, 2-suwowy silnik wysokoprężny Leyland L60 o mocy 650 KM (Mk 3)
Prędkość maksymalna: 48 km/h
Zasięg: 500 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,07 m głębokości, ściany do 0,91 m wysokości, rowy do 3,15 m szerokości

Historia powstania

Prace nad następcą Centuriona rozpoczęto w 1951 roku. Powstawało wiele pomysłów, w tym nowatorskie projekty czołgu jednoosobowego czy bezwieżowego. Ostatecznie w 1956 roku zdecydowano się na bardziej konwencjonalną konstrukcję. Pierwszy prototyp (P1) powstał w 1959 roku. Dwa następne (P2 i P3) powstały w 1960 roku

Testy rozpoczęto w 1960 roku po zamontowaniu silników w dwóch pierwszych prototypach. Trzeci prototyp testował mechanizmy wieży i przyrządów do obserwacji na podczerwień. Odkryto wiele problemów z układem napędowym, które ciężko było usunąć, gdyż wprowadzane modyfikacje usuwając istniejące wady, tworzyły nowe. To z kolei opóźniało testy skrzyni biegów, która jak się z czasem okazało, miała własne problemy.

Z powodu tych problemów w 1961 roku stworzono nowy prototyp (P4) do testowania uzbrojenia. Te poszły o wiele lepiej. Po poprawieniu wszystkich wad pojazdu, w 1962 roku stworzono partię próbną i wysłano ją wojsku do testów. Po trzech miesiącach wskazano kilka wad uzbrojenia i ergonomii, ale sam czołg był uznawany za bardzo dobry. Produkcja jednak rozpoczęła się dopiero w 1966 roku jako Chieftain Mk I, gdyż prowadzono dalsze prace nad silnikiem, który był głównym źródłem problemów tego czołgu.

Następne wersje wprowadzały poprawki do silnika, uzbrojenia, ochrony przed bronią masowego rażenia, systemu elektrycznego, pancerza, przyrządów obserwacyjnych i celowniczych. Wszystkie te poprawki ostatecznie stworzyły wersję Mk V. W praktyce była to ostatnia wersja tego czołu, gdyż te, które powstały po niej były programami konwersji starszych modeli do standardu Mk V. Produkcja czołgów zakończyła się w 1978 roku.

Historia użycia

Już na początku służby czołg ten spotkał się z wieloma problemami. Główną wadą czołgu był silnik, który wciąż był wadliwy. Problemy były na tyle poważne, że rząd musiał zainterweniować i zakazał używania czołgów do czasu rozwiązania problemów z ich silnikami. Problemy te zostały w końcu usunięte w pod koniec lat 70.

Ostatecznie Brytyjczycy nigdy nie użyli Chieftainów bojowo, a czołgi te zostały zastąpione przez nowsze Challengery.

Czołgi te używane były także za granicą przez Kuwejt, Iran, Oman i Jordanie. Izrael także miał je otrzymać, ale przez decyzję rządu brytyjskiego po wojnie sześciodniowej, plany te zostały anulowane.

Cheiftainy zostały użyte po raz pierwszy przez Iran podczas wojny iracko-irańskiej w latach 1980-88. Ponieważ czołgi Iranu wciąż miały problemy, które w ich brytyjskich odpowiednikach zostały usunięte, pojazdy te nie radziły sobie na trudnym terenie, a ich silniki często doznawały awarii. Schwytane przez Irakijczyków Chieftainy zostały wysłane do Jordanii jako podziękowanie za wspieranie ich w wojnie, gdzie zostały prawdopodobnie skanibalizowane do pozyskania części zapasowych do własnych czołgów.

Drugi i ostatni przypadek bojowego użycia Chieftainów miało miejsce podczas ataku Iraku na Kuwejt. Kuwejt używał Chieftainów zakupionych z Wielkiej Brytanii do obrony przed siłami irackimi. Tutaj, choć uznawano, że silnik Chieftainów nie jest najwydajniejszy, był on bardzo niezawodny. Czołg ten był też bardzo skuteczny przeciwko czołgom wroga.

Challenger 1

Challenger 1 to brytyjski czołg podstawowy (MBT), który wszedł do służby w 1983 roku, będąc pierwszym czołgiem w rodzinie Challenger. Został zaprojektowany, aby zastąpić czołg Chieftain i był jednym z najbardziej zaawansowanych czołgów swojego czasu. Challenger 1 odegrał ważną rolę w zimnej wojnie oraz w konflikcie w Zatoce Perskiej.

Dane techniczne:

Typ: Czołg podstawowy III generacji
Załoga: 4 (dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca)
Masa bojowa: 62 000 kg
Wymiary: 11,56 m długości, 2,5 m wysokości, 3,42 m szerokości
Uzbrojenie: działo kalibru 120 mm, dwa karabiny maszynowe kalibru 7,62 mm (jeden sprzężony z działem w wieży, drugi na dachu wieży)
Zapas amunicji: 64 pociski do działa, 4000 sztuk amunicji do karabinu kalibru 7,62 mm
Pancerz: do 800 mm grubości
Silnik: 12-cylindrowy silnik wysokoprężny Perkins Engines Condor 12V 1200 o mocy 1200 KM
Prędkość maksymalna: 56 km/h
Zasięg: 450 km
Pokonywanie przeszkód: brody wodne do 1,1 m głębokości, ściany do 0,9 m wysokości, rowy do 2,8 m szerokości

Historia powstania

Przez awaryjną naturę Chieftainów i pojawienie się nowych granatników ręcznych oraz pocisków z sabotem po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny”, Brytyjczycy musieli opracować nowy czołg. Początkowo próbowano nawiązać współpracę z Niemcami, ale obie strony zerwały partnerstwo w 1977 roku.

Ruszył więc program MBT-80, mający opracować nowy czołg na potrzeby armii brytyjskiej. W tym samym czasie prowadzono projekt modernizacji Chieftainów dla Iranu. Powstały 3 prototypy z oznaczeniami FV4030/1, FV4030/2 i FV4030/3.

Ostatni z nich był najbardziej obiecujący, gdyż otrzymał nowe działo kalibru 120 mm, nowy system kierowania ogniem, nowe opancerzenie wieży oraz hydropneumatyczne zawieszenie. Jednak wraz ze zmianą władzy w Iranie, zamówienie zostało anulowane a projekt zamknięty.

W 1979 roku projekt MBT-80 został zamknięty z powodu zbyt dużych kosztów. Szukając alternatyw, wojsko brytyjskie zwróciło swoją uwagę na prototyp FV4030/3 i zdecydowało się zaadaptować go do swoich potrzeb. Nowy czołg nazwano Challenger a w latach 1980-81 zamówiono pierwsze prototypy.

W trakcie testów odkryto problemy ze sprzęgłem i układem sterowania, ale zostały one szybko naprawione. Na pozytywną opinię nowy czołg zasłużył dużą niezawodnością i bardzo dobrymi właściwościami w jeździe w terenie. Wciąż istniało kilka uwag, które trzeba było poruszyć, ale mimo to nowy czołg został przyjęty do armii brytyjskiej w 1983 roku.

Wersję podstawową oznaczono jako Mk I. Challengery Mk II otrzymały systemy termowizyjne do obserwacji i celowania grupowo określane jako TOGS (Thermal Observation and Gunnery Systems). Następna wersja Mk 3 otrzymała opancerzone pojemniki na ładunki miotające i kilka zmian konstrukcji kadłuba. Podczas wojny w zatoce powstała podwersja Mk II ACB także wyposażone w opancerzone pojemniki na ładunki miotające.

Historia użycia

Brytyjskie siły wraz z czołgami Challenger zostały wysłane do Arabii Saudyjskiej w reakcji na agresję Iraku na Kuwejt w 1990 roku. Ich załogi przygotowywały się tam do operacji bojowych przeciwko siłom irackim.

Obawiano się, że nowy czołg przystosowany do umiarkowanego klimatu europejskiego nie poradzi sobie na pustyniach bliskiego wschodu. Challengery były jednak bardzo skuteczne przeciwko czołgom irackim. Duży zasięg ich dział nie pozwalał się zbliżyć wrogowi na dystans efektywnego ostrzału.

Brytyjskie Challengery zostały później użyte podczas misji pokojowych w Bośni w latach 1995-96 i Kosowie w 2007 roku. W latach 1998-2001 Challengery zostały w pełni zastąpione nowszymi Challengerami 2.

Poza Brytyjczykami żaden inny kraj nie używał Challengerów bojowo. Jedynie w latach 1999–2002, Wielka Brytania sprzedała ponad 400 Challengerów 1 Jordanii, ale te także nie zostały użyte. Aktualnie zostały one wycofane ze służby armii Jordanii i są zastępowane przez francuskie Leclerci.

Najlepszy czołg zimnej wojny

Za najlepszy czołg zimnej wojny można z łatwością uznać amerykańskiego Abramsa. Jak opisałem go wcześniej, czołg ten był w swoim czasie bardzo zaawansowany i wykazywał się dużą skutecznością podczas wojny w Zatoce perskiej. Czołg ten z łatwością dominował czołgi radzieckie używane przez siły Iraku.

Zastosowane w nim technologie pozwalały na dużą skuteczność jego uzbrojenia, łatwą obsługę i wysoką ergonomię oraz przeżywalność pojazdu, a przede wszystkim załogi. Dzięki tym cechom i licznym wprowadzanym modyfikacjom, mającym na celu jeszcze bardziej zwiększyć skuteczność tego pojazdu, Abrams wciąż stanowi jeden z najbardziej zaawansowanych czołgów na świecie.

Mimo że ma on aż 44 lata, czołg ten jest wciąż pożądany przez wiele państw świata.

Podsumowanie

Czołgi zimnej wojny były, przynajmniej do dzisiaj, ostatnim krokiem rozwojowym broni pancernej. Prace nad nimi prowadzone po II wojnie światowej pozwoliły na wytworzenie specyficznych schematów i wymagań dla broni pancernej obu sojuszów.

Nieustający wyścig zbrojeń doprowadzał do stałych modyfikacji i implementacji nowych technologii, które miały zapewnić utrzymanie wyższości nad czołgami wroga. Dzięki temu wiele ze starszych czołgów zimnej wojny jest wciąż używanych razem z bardziej nowoczesnymi konstrukcjami.

Rozwój technologii stosowanych w czołgach przyczynił się także do rozwinięcia nowych broni przeciwpancernych. To z kolei do opracowania nowszych metod obronnych pojazdów i zwiększania ich przeżywalności. Takie postępy w rozwoju broni pancernej przyczyniły się do powstania współczesnych czołgów podstawowych, które są coraz bardziej wypełniane zaawansowaną technologią.

Bibliografia:

• Germany, Denmark, Netherlands to provide at least 100 Leopard 1 tanks for Kyiv, Reuters 2023 [dostęp 11.09.2024].
• Jordan exercises new Leclerc tanks, Janes 2020 [dostęp 12.09.2024].
• Jordan restructures its armoured formations, Jane’s 360 2018 przez Wayback Machine 22 luty 2018 [dostęp 12.09.2024].
• Kolekcja Czołgi Świata, nr 8, 2007
• UK gives 400 tanks to Jordan, The Guardian 2002 [dostęp 12.09.2024].
• The Ukrainian Rebels’ New Weapon Is a World War II Tank, Medium 2014 [dostęp 13.09. 2024].
• Bean T., Fowler W., Russian Tanks of World War II Stalin’s Armored Might, St. Paul MN, 2002.
• Dunstan S., Centurion Universal Tank 1943-2003, Oxford 2003.
• Dunstan S., Challenger Main Battle Tank 1982-97, Oxford 2003.
• Dunstan S., Chieftain Main Battle Tank 1965-2003, Oxford 2003.
• Forty G., Chieftain, Ian Allan Printing Ltd 1979.
• Foss C.F., Jane’s Tank & Combat Vehicle Recognition Guide, Londyn 2000.
• Foss C.F., The PT-76 Light Amphibious Tank & Variants, Berks 1974.
• Gelbart M., Tanks Main Battle Tank and Light Tanks, Herndon VA 1996.
• Griffin R., Chieftain, Wiltshire 2001.
• Hughes C. M41 Walker Bulldog, Carrollton TX 2011.
• Hughes C., M551 Sheridan Tank, Carrollton TX 2012.
• Hunnicutt R.P.,Patton A History of the American Main Battle Tank Volume 1, Echo Point Books & Media 2015.
• Hunnicutt R.P., Sheridan A History of the American Light Tank Volume 2, Novato CA 1995.
• Icks R.J., M47 Patton, Berkshire 1972.
• Isby D., Nordeen L., M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956-92, Oxford 2010.
• Jercher M., Trojca W., Leopard 1, Warszawa 1993.
• Jercher M., Sarson P., Leopard 1 Main Battle Tank 1965-1995, Londyn 1995.
• Jones A.T., T-54/55 The Soviet Army’s Cold War Main Battle Tank, South Yorkshire 2017.
• Koch F., Koshchavtsev A., Kinnear J., PT-76 Soviet & Warsaw Pact Amphibious Light Tank, Erlangen 2009.
• Laurier J., Zaloga S.J., The M47 and M48 Patton Tanks, Oxford 1999.
• Ledwoch J., IS vol. III; Tank Power vol. LXXII, Warszawa 2008.
• Magnuski J., Czołg Średni T-54, Warszawa 1972.
• Markov D., Zaloga S.J., Russia’s Main Battle Tank T-80U, Concord Publications Company 2009.
• Mesko J., M41 Walker Bulldog in action,  Carrollton TX 1991.
• Mesko J., M48 Patton in action,  Carrollton TX 1984.
• Mesko J., M60 Patton in action,  Carrollton TX 1986.
• Mesko J., Pershing/Patton in action, Carrollton TX 2002.
• Munro B., The Centurion Tank, Wiltshire 2005.
• Norman M., Soviet Mediums T44, T54, T55 & T62, Berks 1971.
• Osiński A., T-64/T-64A Main Battle Tank, Lublin 2006.
• Panow V.P., Solarz J., Czołgi sowieckie 1939-45, Warszawa 1996.
• Szulc T., Radziecki czołg pływający PT-76, „Poligon”, 2017, nr 2, s. 4-20.
• Zaloga S.J., IS-3 Stalin Heavy Tank, Darlington MD 1997.
• Zaloga S.J., M1 Abrams vs T-72 Ural Operation Desert Storm 1991, Oxford 2009.
• Zaloga S.J., M551 Sheridan US Airmobile Tanks 1941-2001, Nowy York 2009.
• Zaloga S.J., Soviet Tanks and Combat Vehicles of World War Two, Londyn 1984.
• Zaloga S.J. T-54 T-55 T-62, Hong Kong 1992.
• Zaloga S.J., T-54 and T-55 Main Battle Tanks 1944-2004, Oxford 2004.
• Zaloga S.J., T-62 Main Battle Tank 1965-2005, Oxford 2009.
• Zaloga S.J., T-64 Battle Tank The Cold War’s Most Secret Tank, Oxford 2015.
• Zaloga S.J., T-64 and T-80, Hong Kong 1992.
• Zaloga S.J., T-72 Main Battle Tank 1974-1993, Londyn 1993.
• Zaloga S.J., T-80 Standard Tank The Soviet Army’s Last Armored Champion, Nowy York 2009.
• Zaloga S.J., T-90 Standard Tank The First Tank of the New Russia, Oxford 2018.

Fot. Dwa czołgi M-60A3 w Niemczech, 1985 rok, źródło: defenseimagery.mil

Michał Cichoń