W powszechnej świadomości utrwaliło się przekonanie, że piramidy faraonów zostały wzniesione przez niewolników. Czy piramidy budowali niewolnicy? Bbadania archeologiczne obalają ten mit. Pojawia się więc pytanie, kto budował piramidy w rzeczywistości. Odkrycia w Gizie jednoznacznie wskazują, że za powstaniem tych monumentalnych struktur stali wykwalifikowani robotnicy i rzemieślnicy, którym zapewniano pożywienie, zakwaterowanie oraz opiekę.
Mit hollywoodzki vs fakty
Wbrew powszechnemu przekonaniu, że piramidy egipskie wznoszone były rękami niewolników, współczesne badania archeologiczne jednoznacznie wykazały, że jest to mit utrwalony przez tradycję i kulturę popularną. Kto zatem odpowiadał za realizację tych monumentalnych przedsięwzięć architektonicznych? Z całą pewnością nie byli to ani niewolnicy, ani – jak sugerują niektóre teorie – istoty pozaziemskie. Najnowsze odkrycia wskazują, że za budowę piramid odpowiadała dobrze zorganizowana grupa wolnych robotników, którym państwo zapewniało odpowiednie wyżywienie, zakwaterowanie oraz opiekę.
Wizerunek budowy piramid, utrwalony w kulturze masowej XX wieku, został w znacznej mierze ukształtowany przez kino oraz literaturę popularną. Przedstawiano ją zazwyczaj jako dzieło, które zostało stworzone przez zniewolonych robotników, zmuszanych do pracy pod surowym nadzorem. Narracja ta, umocniła się w świadomości społeczeństwa i funkcjonowała przez dziesięciolecia.
Jednakże, wyniki współczesnych badań archeologicznych zdecydowanie podważają ten mit. Odkrycia dokonane w osadzie robotniczej Heit el-Ghurab w Gizie wykazały, że wznoszenie piramid było dziełem zorganizowanych grup rzemieślników i robotników, którym zapewniano odpowiednie warunki. Analizy wskazują także, że ich dieta, obfitująca m.in. w wołowinę i baraninę, przewyższała pod względem jakości codzienne wyżywienie przeciętnej ludności Egiptu ówczesnego okresu.
Dowody na zatrudnianie rzemieślników
W grudniu 1988 roku archeolog Mark Lehner rozpoczął wykopaliska na nieznanym wcześniej stanowisku, położonym 400 metrów na południe od Sfinksa, w pobliżu tzw. MuruKruka (Wall of the Crow) na płaskowyżu w Gizie, gdzie odkrył rozległą osadę robotników, „Heit el-Ghurab” potocznie nazywaną miastem budowniczych piramid. Całość zajmowała powierzchnię kilku hektarów i stanowiła największe znane skupisko ludności z III tysiąclecia p.n.e. na terenie Egiptu a sama osada była starannie zaplanowana, co świadczy o wysokim poziomie organizacji całego projektu.
Badania archeologiczne prowadzone w osadzie Heit el-Ghurab dostarczyły niezbitych dowodów na obecność wykwalifikowanych rzemieślników, którzy odgrywali kluczową rolę w budowie piramid. Na terenie osady odkryto liczne warsztaty, w tym kamieniarskie, metalurgiczne oraz garncarskie. W warsztatach kamieniarskich obrabiano bloki kamienne wykorzystywane przy wznoszeniu budowli, z kolei w metalurgicznych wytwarzano narzędzia i elementy wyposażenia niezbędne do prac budowlanych. Warsztaty garncarskie natomiast produkowały naczynia i przedmioty codziennego użytku dla mieszkańców osady.
Oprócz warsztatów, w osadzie odnaleziono liczne narzędzia rzemieślnicze, takie jak młotki, dłuta, piły czy formy odlewnicze, które pozwalają dokładnie zrekonstruować procesy produkcyjne prowadzone na miejscu. Robotnicy byli podzieleni także na wyspecjalizowane grupy robocze, których członkowie zajmowali się konkretnymi etapami budowy i produkcji.
Obozy robotników i ich warunki życia
Ulice osady Heit el-Ghurab wypełniały między innymi: piekarnie, browary, magazyny żywności, kuchnie, warsztaty obróbki miedzi, a także domy mieszkalne przeznaczone dla robotników i biura, z których nadzorowano prace budowlane. Tego rodzaju infrastruktura dowodzi, że mieszkańcy mieli zapewnione odpowiednie warunki do życia: wyżywienie, zakwaterowanie i zaplecze gospodarcze.
Robotnicy zatrudnieni przy wznoszeniu piramid rekrutowali się głównie spośród ludności rolniczej. Ich praca miała charakter obowiązkowej służby państwowej nazywanejcorvée. System ten polegał na czasowym oddelegowaniu chłopów do robót publicznych – w tym wypadku do budowy królewskich grobowców – szczególnie w okresie wylewu Nilu, gdy prace na polach były niemożliwe.
Osoby odpowiedzialne za codzienne utrzymanie osady zapewniały dostawy żywności oraz podstawowego zaopatrzenia a badania prowadzone w obrębie osady wykazały także, że dieta robotników była wyjątkowo zasobna w mięso. Wskazuje to, że żywiono ich znacznie lepiej niż przeciętnych chłopów egipskich. W obrębie osady funkcjonowały także warsztaty rzemieślnicze, w których wytwarzano rzeźby i elementy wyposażenia świątyń, a także narzędzia i sprzęt niezbędny do realizacji monumentalnych budowli grobowych.
W bezpośrednim sąsiedztwie piramid odkryto również nekropolie przeznaczone dla osób zaangażowanych w ich wznoszenie. Choć pochówki te były raczej proste i pozbawione bogatych darów grobowych, ich lokalizacja – tuż obok monumentalnych grobowców królewskich – dowodzi szczególnego uznania, jakim obdarzono budowniczych. W odróżnieniu od niewolników, którzy nie mogliby liczyć na takie miejsce pochówku, robotnicy zostali upamiętnieni w sposób podkreślający ich rolę.
Co więcej, charakter odkrytych pochówków świadczy, że w osadzie mieszkały całe rodziny. W nekropoliach związanych z tym kompleksem natrafiono nie tylko na szczątki mężczyzn, lecz także kobiet i dzieci, co dowodzi, że budowniczowie nie byli izolowaną grupą niewolników.
Skąd mit o niewolnikach?
Mit mówiący o tym, że egipskie piramidy zostały wzniesione dzięki pracy niewolników, opiera się na wielowiekowej tradycji interpretacyjnej, której początki sięgają czasów starożytnych. Ważną rolę w jego ukształtowaniu odegrał grecki historyk Herodot, żyjący w V wieku p.n.e., który swoich Dziejach wspominał o licznych grupach ludzi zaangażowanych w budowę piramid.
Choć nie nazywał ich wprost niewolnikami, jego relacja, która głownie bazowała na opowieściach z podróży do Egiptu, w późniejszych epokach stała się podstawą do powstania mitu o niewolniczym charakterze wznoszenia piramid, który utrzymywał się przez wiele stuleci.
W epoce nowożytnej mit niewolniczej budowy piramid został dodatkowo wzmocniony przez literaturę, sztukę i później – kino. Kinematografia popularna XX wieku upowszechniła obraz budowy piramid jako pracy wykonywanej przez niewolników pod nadzorem bezwzględnych strażników. Jednakże, współcześnie nie ulega wątpliwości, że wizja ta, choć silnie zakorzeniona w kulturze masowej, nie znajduje potwierdzenia w wynikach badań archeologicznych ani źródłach historycznych.
Bibliografia:
- J. Shaw, Who Built the Pyramids?, „Harvard Magazine”, 2003, [dostęp: 20.08.2025].
- A. Stille, 35 Who Made a Difference: Mark Lehner, “Smithsonian magazine”, [dostęp: 20.08.2025].
- W. Ejsmond, Jak budowano piramidy? Fakty a mity, Archeologia Żywa, [dostęp: 20.08.2025].
- The Lost City of the Pyramids (Heit el-Ghurab), AERA, [dostęp: 20.08.2025].
Fot. Pixaby
