Chełm to miasto o niezwykle bogatej i wielowarstwowej historii, której ślady można odnaleźć w jego architekturze i układzie urbanistycznym. Dziedzictwo Chełma to fascynująca opowieść o splatających się wpływach kultur i religii, których świadectwem są liczne zabytki, od średniowiecznej Wieży w Bieławinie po barokową Bazylikę Narodzenia NMP. Spacerując po jego ulicach, można poczuć ducha przeszłości i odkryć nieoczywiste zakątki, pełne historycznych tajemnic.
Stolicą regionu (dawniej historycznej ziemi chełmskiej w województwie ruskim) jest dawne królewskie miasto Chełm, posiadające bogatą historię sięgającą wczesnego średniowiecza. Chełm, w języku prasłowiańskim Cholm, czyli wzgórze, wzniesienie, pagór, już od X wieku należał do tzw. Grodów Czerwieńskich, leżących na pograniczu Polski i Rusi. W XIII wieku trafił pod panowanie Romanowiczów, rządzących w Księstwie Halicko-Wołyńskim.
W XIV wieku Chełm wraz z Rusią Halicką został włączony do państwa polskiego, gdzie król Władysław Jagiełło aktem lokacyjnym z dnia 14 stycznia 1392 roku na zamku w Lubomlu nadał prawa miejskie – magdeburskie.
Spis treści:
- Dziedzictwo Chełma: zabytki Chełma
- Wieża w Bieławinie
- Góra Chełmska
- Zespół Katedralny na Wysokiej Górce
- Zespół popijarski
- Zabytkowa Kopalnia Kredy w Chełmie
- Zespół budowli poreformackich
- Cerkiew pw. św. Jana Teologa
- Mała Synagoga
- Pałac Kretzschmarów
- Chełmska Szkoła Kolejowa
- Osiedle Dyrekcja
- Dziedzictwo Chełma: Miejsca Pamięci Narodowej
- Dziedzictwo Chełma: podsumowanie
Dziedzictwo Chełma: zabytki
Chełm, miasto gdzie styka się dziedzictwo kulturowe kilku wyznań religijnych katolickiego, prawosławnego i żydowskiego, posiada istotne walory historyczne i turystyczne, jakimi są cenne zabytki i miejsca pamięci narodowej. Zabytki znajdują się w newralgicznych, poszczególnych rejonach miasta, przede wszystkim w obrębie Starego Miasta.
Wieża w Bieławinie, dawniej wieś, obecnie jedna z dzielnic Chełma
Wieża powstała na płaskim terenie w dolinie rzeki Uherki, zbudowana została z miejscowego kamienia, we wnętrzu była dekorowana szkliwionymi płytkami ceramicznymi i cegłami tzw. palcówkami.
W planie była czworobokiem o wymiarach 11,4 x 11,8 m, grubość muru wynosiła 1,6-1,7 m, natomiast wysokość sięgała najprawdopodobniej 4 lub 5 kondygnacji (ok. 16 metrów). Wybudowana została w miejscu wczesnośredniowiecznego osadnictwa z IX-XI wieku. Pochodzi z XIII wieku.
Fundatorem wieży mógł być książę Daniel Romanowicz lub jego synowie. Wieżę otaczała osada o charakterze protomiejskim, gdzie uprawiano rolę, rybołówstwo, rzemiosła,, handel oraz tkactwo. W świetle badań archeologicznych można przypuszczać, że wieża była użytkowana do końca XIV wieku.
Przed II wojną światową istniała jeszcze północna ściana wieży, którą zniszczyli Niemcy w 1944 roku. W latach 90. XX wieku, ruiny zabezpieczono, nadbudowując je z pozostałego gruzu do wysokości ok. 2 metrów[1].
Góra Chełmska
Jest najstarszym centralnym punktem i malowniczym zwieńczeniem miasta. Wzniesienie znane jest także jako Góra Katedralna lub Zamkowa, potocznie określana jest jako Wysoka Górka, w okresie zaborów i II wojny światowej jako Góra Soborowa lub Święta Góra Daniela[2].
Geograficznie należy do Pagórów Chełmskich zaliczanych do Polesia Zachodniego, i posiada naturalną wysokość szacowaną na 232 m n.p.m.[3] Od XIII wieku znajdowało się tam palatium Daniela Romanowicza i kompleks cerkwi prawosławnych, obecnie zabudowania zespołu katedralnego.
Zespół Katedralny na Wysokiej Górce
Wysoka Górka z kopcem niepodległości, obejmuje północną część Góry Katedralnej. W latach 30. XIII wieku Daniel Romanowicz wybudował tam swoją obecnie nieistniejącą rezydencję z reprezentacyjną wieżą mieszkalną, której cześć fundamentów kamiennych możemy zobaczyć w formie rekonstrukcji z 2013 roku.
Daniel otoczył swoje palatium murem kamiennym i fosą. Pałac został zbudowany większości z miejscowego glaukonitu, potocznie zwanego zielonym chełmskim kamieniem i opoki. Przy palatium znajdowała się prawosławna kaplica przypałacowa św. Jana Złotoustego. Palatium wraz z kaplicą, murami i fosą znane są przede wszystkim dzięki badaniom archeologicznym, które są prowadzone z przerwami od początków XX wieku po dziś.
Bazylika Narodzenia NMP, bazylika mariacka, tytuł bazyliki mniejszej otrzymała 6 maja 1988 roku, decyzją papieża Jana Pawła II. Jej początki sięgają XIII wieku, kiedy Daniel Romanowicz ufundował cerkiew Przenajświętszej Bogurodzicy.
Po unii brzeskiej w 1596 roku cerkiew stała się katedrą unicką. Katedra z inicjatywy bp. Metodego Terleckiego w I połowie XVII wieku, a następnie w I połowie XVIII wieku dzięki zabiegom bp. Józefa Lewickiego została przebudowana.
Świątynia była kilkukrotnie niszczona przez pożary i wojny, dlatego bp. Felicjan Wołodkiewicz zdecydował o budowie nowej katedry w miejscu starej. Prace budowlane były prowadzone w latach 1735-1756.
Nowy obiekt został zaprojektowany przez włoskiego architekta Pawła Fontanę. Nowa katedra unicka zbudowana została w stylu późnego baroku, charakterystycznego dla kościołów rzymskokatolickich, na planie krzyża łacińskiego. Była ona trzyprzęsłowa z dodatkowym przęsłem chórowym flankowanym wieżami.
Prezbiterium zostało zamknięte absydą. Wystrój snycerski wykonał Michał Filewicz ze Lwowa. W XIX wieku kilkakrotnie była odbudowywana w wyniku pożarów. Po kasacji unii w 1875 roku przez władze carskie rozpoczęto przebudowę architektoniczną katedry w stylu bizantyjsko-cerkiewnym.
Podczas I wojny światowej Austriacy urządzili w niej magazyn broni, po wojnie świątynia została przekazana katolickiemu zakonowi jezuitów, następnie księżom katolickim. Parafia rzymskokatolicka pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny została powołana w 1935 roku i przywrócono jej architektoniczny łaciński charakter[4].
Klasztor bazylianów znajduje się na Górze Katedralnej, po północnej stronie Bazyliki, zbudowany został w latach 1640-1649 dla unickiego klasztoru Bazylianów. Fundatorem był unicki biskup Metody Terlecki. W XVIII i XIX wieku został nieco przekształcony.
Po kasacie unii w 1875 roku przez władze carskie został zaadoptowany na mieszkania dla prawosławnych duchownych. Funkcje mieszkalne pełnił w okresie dwudziestolecia międzywojennego jak i po II wojnie światowej. Obecnie przeznaczony na potrzeby parafii. Budynek został wybudowany na planie prostokąta, piętrowy z trzema kondygnacyjnymi piwnicami[5].
Pałac biskupów unickich znajduje się na Górze Katedralnej, po południowej stronie Bazyliki, obiekt został wzniesiony w latach 1711-1730. Fundatorem był unicki biskup Józef Lewicki. Jest to budynek jednopiętrowy, pokryty czterospadowym dachem.
Posiada sklepione pomieszczenia parterowe, był kilkakrotnie przebudowywany w XVIII i XIX wieku. Po przebudowach pałac utracił swoje stylowe cechy. W środku zachowały się XVIII-wieczne fragmenty stolarki. Obecnie przeznaczony na potrzeby parafii[6].
Brama Uściługska znajduje się na Górze Katedralnej, po wschodniej stronie Bazyliki. Jest to jedyny zachowany fragment fortyfikacji zamku, stanowiła wyjazd w kierunku Uściługa na Ukrainie.
Wybudowana została w początkach XVII wieku jako forma drewniana, od 1616 roku wymurowana z cegły i opoki, dwukondygnacyjna, na planie czworokąta. Po powstaniu klasztoru bazylianów pełniła funkcję gospodarcze.
W wyniku najazdów w XVII wieku została zniszczona, a na przełomie XVII-XVIII wieku odbudowana w formie barokowej. W latach 1886-1891 na drugiej kondygnacji znajdowała się ekspozycja Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego[7].
Chełmskie Prawosławne Bractwo Bogurodzicy, organizacja i budynek powstał pod koniec XIX, na początku XX wieku, w celu wspierania rusyfikacji i rozwoju prawosławia w ziemi chełmskiej.
Budowla w kształcie litery L posiada bogatą dekorację architektoniczną o cechach secesji, przylega bezpośrednio do klasztoru bazylianów. W sześciu pomieszczeniach umieszczono Muzeum Cerkiewno-Archeologiczne, a w 1905 roku bibliotekę, czytelnię i drukarnię. Obecnie pełni funkcję plebani.
Dzwonnica, usytuowana została obok siedziby Bractwa Prawosławnego na Górze Katedralnej. Wybudowana została przed 1878 rokiem, na planie prostokątna, czterokondygnacyjna W dzwonnicy znajdują się trzy dzwony: Maria z 1938 roku, Julian z 1946 roku i Stanisław z 1946 roku. Obecnie na parterze znajduje się Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego. Wieża stanowi doskonały punkt widokowy na panoramę miasta[8].
Zespół popijarski (ul. Lubelska 55)
Kolegium pijarów wraz z kościołem pw. Rozesłania św. Apostołów powstawał etapami. Obecna świątynia została zbudowana w latach 1753-1763, na miejscu dwóch starszych kościołów pod tym samym wezwaniem – pierwszej świątyni drewnianej ufundowanej przez króla Władysława Jagiełłę ok. 1417 roku, która spłonęła w II połowie XVI wieku, na jej miejscu powstała druga murowana świątynia, rozebrana w połowie XVIII wieku.
Obecny kościół fundacji Andrzeja i Marianny Wolskich i starosty chełmskiego Wacława Rzewuskiego, został zaprojektowany przez włoskiego architekta Pawła Fontanę. Świątynia została zbudowana w stylu późnobarokowym, z elementami rokoko. W 1758 roku powstała późnobarokowa dekoracja malarska autorstwa Józefa Meyera.
W latach 70. XVIII wieku powstało późnobarokowe i rokokowe wyposażenie kościoła autorstwa lwowianina Michała Filewicza. Kościół był remontowany w XIX i XX wieku, do dziś zachował swoje pierwotne formy. Gmach Collegium Scholarum Piarum powstawał etapami w latach 1714-1730.
Mieściły się tam szkoły rządowe prowadzone przez pijarów, w 1865 roku w budynku umieszczono gimnazjum rosyjskie, a w okresie międzywojennym szkołę powszechną, plebanię i starostwo. Obecnie znajduje się tam Dyrekcja Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza wraz ze sztuką współczesną tzw. Galeria 72[9].
Zabytkowa Kopalnia Kredy w Chełmie (ul. Lubelska 55a)
Trasa turystyczna powstała w obecnej formie w 1985 roku. Najstarsze wyrobiska kredowe na terenie miasta pochodzą z XIII wieku i znajdują się najprawdopodobniej pod obecną Górą Katedralną.
Służyły one przede wszystkim jako schronienie dla okolicznej ludności przed najazdami obcych wojsk. Od wieku XVI zaczęto kredę kopać w celach handlowych. Od XVI do XIX wieku powstał kompleks podziemnych kredowych korytarzy, często się ze sobą łączących – podziemny kredowy labirynt, gdzie szacuje się na ok. 15 km długości. Wejścia znajdowały się z murowanych piwnic pod kamienicami mieszczan chełmskim, często starozakonnych[10].
Zespół budowli poreformackich (ul. Reformacka 13A)
Składa się z kościoła rektoralnego pw. św. Andrzeja Apostoła i Zakonu Braci Mniejszych Kościoła Ojców Franciszkanów. Kościół i klasztor został ufundowany w XVIII wieku przez Andrzeja i Mariannę Wolskich i starostę chełmskiego Wacława Rzewuskiego.
Po kasacie klasztoru w 1864 roku kościół został ograbiony przez władze carskie i zamieniony na cerkiew prawosławną pw. św. Barbary, natomiast klasztor na przełomie XIX i XX wieku został rozbudowany i przekształcony na szkołę tzw. Instytut Maryjski.
W czasie I wojny światowej świątynia znów była rzymskokatolicka, przejściowo także zborem ewangelickim. W latach 30. XX wieku rezydowali tutaj ponownie reformaci, w czasie II wojny światowej kościół zamieniono na zbór ewangelicki, a od 1944 roku powrócili reformaci.
Klasztor w okresie dwudziestolecia międzywojennego w większości był zajęty przez seminarium nauczycielskie, a po II wojnie światowej znajdowały się tam kolejno liceum pedagogiczne, szkoła zawodowa, a obecnie mieści się tam Zespół Szkół Gastronomicznych i Hotelarskich.
Kościół został zaprojektowany przez włoskiego architekta Pawła Fontanę, wybudowany w stylu barokowym w latach 1744-1750. Jest on jednonawowy, dwuprzęsłowy. Klasztor jest piętrowy, wybudowany w stylu barokowym, na zewnątrz pozbawiony cech stylowych z dwukondygnacyjnymi piwnicami[11].
Cerkiew pw. św. Jana Teologa (ul. Sienkiewicza 1)
Została wzniesiona w latach 1848-1852 jako cerkiew garnizonowa. Zbudowana została wg. projektu Ludwika Radziszewskiego w stylu klasycystycznym, w typie tzw. cerkwi cerkiewno-bizantyjskiej.
Od 1864 roku funkcjonowała jako cerkiew parafialna. W latach 60. XIX wieku przy cerkwi została wzniesiona dzwonnica i plebania. Kilkakrotnie była remontowana w XIX i XX wieku i w latach 2012-2013. Powstała ona na miejscu cmentarza cerkiewnego, orientowana, wzniesiona na planie krzyża greckiego[12].
Mała Synagoga
Znajduje się na rogu ul. Kopernika 8 i Krzywej. Pierwszą synagogę drewnianą wybudowano w XVI wieku, w miejscu gdzie znajdowały się budynku bejt ha-midraszu. Drewniana synagoga spłonęła podczas wielkiego pożaru miasta w 1848 roku.
W 1865 roku wybudowano nowa synagogę murowaną, która już w początkach XX wieku zaczęła popadać w ruinę. Władze gminy żydowskiej podjęły decyzję o jej rozbiórce i budowie nowego, obecnego obiektu w latach 1912-1914. Budynek składał się z dwóch części i przylegającego domu rabina.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego w pomieszczeniach synagogi miało siedzibę towarzystwo opieki nad ubogimi oraz szkoła talmudyczna. W czasie II wojny światowej Niemcy spalili obiekt, który odbudowano w latach 50. XX wieku. Budynek wybudowany został na planie prostokąta, dwukondygnacyjny, od północy przylega do niego mniejszy budynek dom rabina. Obecnie znajduje się tam restauracja[13]
Pałac Kretzschmarów
Inaczej zwany pałacem Gassnera powstawał dwuetapowo. W pierwszej fazie w latach 1895-1896 inż. Wilhelm Kretzschmar, właściciel fabryki maszyn rolniczych, zlecił wybudować parterową willę wg. projektu powiatowego architekta Andrieja Sokołowa.
W drugiej fazie w 1906 roku kamienicę wraz z fabryką nabył Franciszek Gassner, który w 1912 roku dobudował piętro i wieżyczkę i nadał jej secesyjno-eklektyczny styl, charakterystyczny dla początków XX wieku. Po II wojnie światowej znajdowała się tam poczta, a obecnie mieści się Urząd Stanu Cywilnego[14].
Chełmska Szkoła Kolejowa (ul. Pocztowa 54)
Budynek powstał w latach 1890-1895, nazywany był także Chełmską Szkołą Techniczną. W okresie dwudziestolecia międzywojennego wykorzystywany był jako Państwowa Szkoła Rzemieślnicza, następnie przez Technikum Mechaniczne. Obecnie mieści się tam Państwowa Akademia Nauk Stosowanych[15]
Osiedle „Dyrekcja”
Powstało po wschodniej części Góry Katedralnej, na obszarach państwowych Starostwa Obłonie, w związku z planami przeniesienia siedziby Radomskiej Dyrekcji PKP. Tak znacząca koncepcja pojawiła się w połowie lat 20. XX wieku, kiedy stwierdzono, że zarządzanie koleją z Radomia sprawia spore problemy, głównie z powodu braku odpowiednich budynków i rozległości linii kolejowych.
Postanowiono wybudować nową siedzibę dla dyrekcji bardziej na wschód Polski. Rywalizacje z Lublinem o lokalizację inwestycji wygrał Chełm. W 1925 roku opracowano projekt koncepcji budowy osiedla Dyrekcja wraz z Gmachem.
Autorami byli znani warszawscy architekci Adam Kuncewicz i Adam Paprocki ze Spółdzielni Architektonicznej Pracowników Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej.
Projekt zakładał wybudowanie modernistycznej dzielnicy Nowe Miasto na obszarze ponad 432 ha, północna część dzielnicy przeznaczono na rozwój Chełma związany z koleją, południowa część na osiedla dla urzędników kolei, a wschodnia na osiedla budowane przez mieszkańców Chełma i dalszy rozwój dzielnicy.
Na dzielnicy Nowe Miasto Dyrekcja PKP planowała przestronne i regularne rozmieszczenie ulic, 156 budynków mieszkalnych (12 typów) o cechach architektonicznych staropolskiego dworku szlacheckiego, modernistyczny gmach administracyjny Dyrekcji Kolejowej, ambulatorium, łaźnię, dom prezesa i boiska sportowe.
Osiedle Dyrekcja powstawała etapami w latach 1928-1939. Wstępny projekt budowalny został opracowany przez Henryka J. Gaya na zlecenie Ministerstwa Komunikacji. Nadzór nad budową powierzono inż. Zygmuntowi Mianowskiemu.
Warunki klimatyczne (zima) i niedostosowanie prac budowlanych do podłoża kredowego doprowadziły w 1929 roku do pękania murów pod wpływem mrozów i uszkodzeń konstrukcji budynków mieszkalnych na dużą skalę i wstrzymano inwestycje. W 1930 roku wzniesiono w stanie surowym 112 budynków mieszkalnych i część Gmachu Dyrekcji. W 1931 roku wykończono kolejne 31 budynki na potrzeby przeniesienia z Bydgoszczy Biura Kontroli Dochodów PKP.
Prace zostały wstrzymane w 1932 roku z powodu kryzysu gospodarczego, wznowiono je w 1938 roku. Do wybuchu II wojny światowej wykończono Gmach Dyrekcji i 81 budynków mieszkalnych.
1 grudnia 1939 roku planowano przenieść urzędy kolejowe z Radomia, do których jednak nie doszło w wyniku wybuchu wojny. Nie ukończono budowy całości osiedla. Obecnie Osiedle Dyrekcja obejmuje trzy kolonie mieszkalne:
- kolonię zwaną „Dyrekcją Górną”,
- kolonię zwaną „Dyrekcją Dolną”,
- kolonię bez nazwy własnej, pomiędzy „Dyrekcją Dolną” a „Dyrekcją Górną”.
Od 22 lipca do 1 sierpnia 1944 roku Gmach Dyrekcji był siedzibą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, po II wojnie światowej mieściły się tam siedziby urzędów wojewódzkich i powiatowych. Obecnie mieści się tam Lubelski Urząd Konserwatorski Delegatura Chełm i starostwo powiatowe[16].
Dziedzictwo Chełma: Miejsca Pamięci Narodowej
Na terenie miasta znajduje się ok. 60 pomników i 170 tablic pamiątkowych. Prezentowana lista miejsc pamięci narodowej nie ujmuje wszystkich obiektów, jednak znajdują się na niej najważniejsze miejsca, związane z głównymi wątkami bogatej historii Chełma.
Cmentarze, kopce i skwery
Cmentarz wojenny z I wojny światowej (ul. 1 Pułku Szwoleżerów), powstał w 1915 roku, decyzją władz austriackich, z przeznaczeniem na pochówki żołnierzy austriackich, niemieckich i rosyjskich. Znajdują się także groby żołnierzy Legionów Polskich (I Brygady) i jeńców włoskich.
Po II wojnie światowej cmentarz przeznaczono na pochówki żołnierzy rosyjskich i polskich ekshumowanych z różnych rejonów Chełma. W 1968 roku uporządkowano wejście na cmentarz, wzniesiono schody osłonięte ścianą, ozdobioną czerwonym piaskowcem i napisem „Cmentarz Wojenny 1939-1944” i tabliczką „Cmentarz z I wojny światowej 1015-1918”. Przez środek cmentarza wybudowano schody u wieńczenia których znajduje się pomnik według projektu Edwarda Kotyłły.
Cmentarz jeniecki (przy ul. Okszowskiej) poświęcony został ofiarom niemieckiego obozu jenieckiego Stalag 319 A i C, funkcjonującego w latach 1941-1944 w północnej części Chełma.
W obozie funkcjonowali żołnierze Armii Czerwonej, jeńcy włoscy, brytyjscy i francuscy. W obozie zginęło ponad 90 tys. jeńców. Obiekt został uporządkowany w 1954 i 1963 roku, na powierzchni 0,75 ha uformowano 57 zbiorowych mogił, a w 1961 roku odsłonięto pomnik poświęcony jeńcom.
Las Borek, cmentarz jeńców znajdujący się na zachodnim skraju lasu z pomnikiem poświęconym ofiarom niemieckiego obozu jenieckiego Stalag 319 B. Obóz funkcjonował w latach 1941-1944 w rejonie ul. Lwowskiej, Partyzantów i Wojsławickiej w Chełmie.
Przez obóz przewinęło się ok. 80 tys. jeńców, z tego ok. 30 tys. zostało zamordowanych w lesie borek lub zmarło z wycieńczenia. W 1947 roku cmentarz składał się z 86 zbiorowych mogił, w których pogrzebano ok. 26 tys. ludzi, ostatecznie urządzono na cmentarzu 278 mogił.
W trakcie prac porządkowych w 1965 roku poszerzono obszar z 2056 m2 do 10800 m2 i wykonano mur z łamanych bloków granitowych od strony południowej i zachodniej. W środkowej części cmentarza umieszczono kamienny pomnik z płytą informacyjną. W 1989 roku umieszczoną także tablicę poświęconą żołnierzom włoskim.
Kumowa Dolina, miejsce masowych straceń z okresu II wojny światowej, położone na zachód od Chełma w kompleksie leśnym Góry. Naziści przeprowadzili tutaj kilka egzekucji obywateli polskich, przede wszystkim w ramach realizowania w 1940 roku Akcji A-B.
Ofiarami byli szczególnie działacze organizacji społeczno-politycznych, urzędnicy, nauczyciele, lekarze i oficerowie oraz żołnierze wojska polskiego. Główna akcja została przeprowadzona w dniach 3-4 lipca 1940 roku.
Ogólną liczbę zamordowanych szacuje się od ok. 115 do 300 osób. W dniu 5 czerwca 1966 odsłonięto pomnik z nazwiskami ofiar egzekucji z 3-4 lipca, autorstwa Edwarda Kotyłły.
Cmentarz poświęcony chełmskim żydom (przy ul. Kolejowej), 5 sierpnia 1996 roku odsłonięto pomnik, uporządkowano groby i ogrodzenie cmentarza, które zostało ufundowane przez Fundację Rodziny Nissenbaumów. Na obszarze cmentarza umieszczono także kilkadziesiąt symbolicznych nagrobków oraz pomnik poświęcony Żydom z Chełma i pobliskiego Rejowca rozstrzelanych w 1942 roku.
Kopiec Niepodległości, inaczej zwany Kopcem Wolności (ul. Lubelska 2, Wysoka Górka), usypany został pierwotnie 1928 roku na miejscu nieistniejącej cerkwi prawosławnej Świętych Cyryla i Metodego.
Na szczycie kopca znajdował się krzyż, a u podnóża granitowy głaz, pochodzący z pobliskiego Sawina. W czasie II wojny światowej krzyż i głaz został usunięty przez nacjonalistycznych Ukraińców. Pod koniec lat 90. XX wieku, kopiec został uporządkowany i podwyższony do 6 m. Na szczycie powtórnie umieszczono krzyż z figurą Jezusa Chrystusa, a u podstawy głaz z granitu różowego z datami: 1918, 1928 i 1998.
Mauzoleum Poległych za Ojczyznę i Naród (ul. Lubelska 2, Góra Katedralna) powstało z inicjatywy ks. Marcelego Mrozka jako Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego w 1945 roku, po 1989 roku podjęto decyzję o upamiętnieniu również ofiar terroru komunistycznego i ludności polskiej zamordowanej przez Ukraińską Powstańczą Armię na Wołyniu.
W 2016 roku umieszczono tablicę upamiętniającą prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i ofiary katastrofy smoleńskiej. Mauzoleum znajduje się na najniższej kondygnacji dzwonnicy. Obok postawiono głaz i krzyż poświęcony błogosławionemu ks. Jerzemu Popiełuszce (1947-1984), męczennikowi za kościół i ojczyznę[17].
Miejsce straceń Targowica (aleja Armii Krajowej), utworzone w 1998 roku. Miejsce upamiętnia ofiary egzekucji przeprowadzonej przez Niemców 10 marca 1944 roku, w której rozstrzelano 36 osób z Chełma, Zamościa i okolic (większości żołnierzy podziemia).
Skwer Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej (ul. Gdańska), 8 lipca 2023 roku w rocznice Krwawej Niedzieli na Wołyniu uroczyście otwarto skwer poświęcony Polakom pomordowanych na Wołyniu przez Ukraińskich nacjonalistów[18].
Mogiła powstańców styczniowych (cmentarz parafialny przy ul. Lwowskiej), kryje prochy poległych w bitwie pod Depułtyczami z 5 sierpnia 1863 roku i z potyczki na terenie Chełma 2 listopada 1863 roku. W stulecie wybuchu powstania na mogile został umieszczony krzyż dębowy z tabliczką w kształcie rombu, z orłem w koronie z czasów powstania, emblematem krzyża harcerskiego z umieszczonym na nim ryngrafem z MB Częstochowską oraz stylizowaną tarczę z napisem.
W 1987 roku chełmscy rzemieślnicy ustawili żelbetonowy krzyż z emblematami i plakietkami przeniesionymi z krzyża drewnianego. Mogiła została przykryta betonową płytą z napisem „Cześć Bohaterom, Powstańcom Styczniowym 1863”[19].
Pomniki
Pomnik Poległych (ul. Pl. Dr. Łuczkowskiego – rynek miejski) inaczej zwany Pomnikiem Niepodległości, odsłonięty w 1930 roku. Poświęcony został chełmianom, którzy walczyli w wojnie polsko-bolszewickiej w 1919-1921 roku (głównie ochotnikom, uczniom i nauczycielom). W czasie II wojny światowej został zdewastowany i rozebrany. Odbudowany został w 1988 roku i przebudowany w 2002 roku. Odtworzono pierwotną tablicę.
Pomnik Sybiraków (skwerek ul. Pocztowa, w pobliżu budynku nr 19), odsłonięty w 2007 roku. Poświęcony został Polakom zamordowanych i zmarłych w Rosji.
Pomnik Armii Krajowej odsłonięty w 1994 roku. Poświęcony został żołnierzom z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty oraz Inspektoratu Chełm AK. Monument umieszczono na kopcu o wysokości ok. 5 m. Projektantem był inż. Kazimierz Danilewicz (żołnierz 27 Wołyńskiej DP AK).
Pomnik wołyński inaczej zwany Pietą Wołyńską (ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego), ufundowany został w 2011 roku na miejscu Krzyża wołyńskiego. Monument poświęcony jest Polakom zamordowanych na Wołyniu oraz Ukraińcom, którzy zginęli ratując przedstawicieli społeczności polskiej.
Pomnik poświęcony zamordowanym w okresie II wojny światowej na tzw. „Patelni” (Las Borek), odsłonięty w 1984 roku. Upamiętnia on ofiary masowych egzekucji ludności cywilnej oraz jeńców z obozu Stalag 319. Pod koniec 1943 roku Niemcy rozpoczęli zacieranie śladów swoich zbrodni w ramach akcji 1005 (formacje Sonderkommando 1005). Na przełomie marca i kwietnia 1944 roku obóz został zniszczony[20].
Tablice pamiątkowe
Antepedium znajduje się w bazylice pw. Narodzenia NMP, w nawie głównej ołtarza. Jest to srebrna płaskorzeźba o wymiarach 218,5 x 98 cm pochodząca z 1765 roku. Wykonana została w Gdańsku, prawdopodobnie z okazji koronacji obrazu Matki Boskiej Chełmskiej. Przedstawia ona hołd składany przez króla Jana Kazimierza i rycerstwo ziemi chełmskiej obrazowi MB Chełmskiej po bitwie pod Beresteczkiem. W oddali najprawdopodobniej został przedstawiony XVII-wieczny Chełm, co być może wskazuje na najstarszy znany widok miasta[21].
Po 1875 roku antepedium wywiezione zostało do Moskwy przez Rosjan, zwrócone następnie Polsce na mocy traktatu ryskiego z 1921 roku, kończącemu wojnę polsko-bolszewicką. Do Chełma powróciło dzięki prezydentowi RP Stanisławowi Wojciechowskiemu w 1923 roku. W okresie II wojny światowej ukrywane było w terenie parafii przed nazistami[22].
Tablica poświęcona Tadeuszowi Kościuszce, odsłonięta w 1972 roku. Znajduje się na jednej ze ścian w bazylice mariackiej. Upamiętnia ona wizytę Kościuszki w katedrze unickiej w Chełmie i spotkanie z ówczesnym chełmskim biskupem unickim Porfiriuszem Skarbkiem-Ważyńskim podczas trwającej insurekcji kościuszkowskiej.
Tablica poświęcona żołnierzom 27. Dywizji Piechoty AK, odsłonięta w 1987 roku. Znajduje się na jednej ze ścian w bazylice mariackiej. Upamiętnia ona żołnierzy polskich pomordowanych po II wojnie światowej przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa.
Tablica poświęcona więźniom politycznym z okresu stalinowskiego z lat 1939-1956, odsłonięta w 1996 roku. Znajduje się na jednej ze ścian w bazylice mariackiej.
Tablica poświęcona Dr. Edwardowi Łuczkowskiemu (ul. Pl. Dr. Łuczkowskiego – rynek miejski, zdj. 8) odsłonięta w 1985 roku. Edward Łuczkowski był chełmskim lekarzem, społecznikiem i regionalistą. Założył chełmski oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w 1910 roku. Tablica została ufundowana z okazji 75-lecia powstania Oddziału PTTK w Chełmie.
Tablica poświęcona gen. Gustawowi Orlicz-Dreszerowi (ul. Lubelska 55), odsłonięta w 1937 roku. Gustaw Orlicz Dreszer był działaczem niepodległościowym, który dowodził akcją rozbrojenia okupantów austriackich w Chełmie 2 listopada 1918 roku. Pierwotnie znajdowała się na budynku Magistratu przy ul. Lubelskiej 65.
Po II wojnie światowej została zdemontowana, a w 70 rocznicę odzyskania niepodległości w 1988 roku została umieszczona na fasadzie kolegium pijarów (obecnie Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza).
Tablica poświęcona podziemiu niepodległościowemu 1944-1956 i osobom zamordowanym oraz prześladowanych przez NKWD i Urząd Bezpieczeństwa (ul. Reformacka 27), odsłonięta w 2008 roku. Umieszczona została na budynku dawnego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. W piwnicach budynku znajduje się wystawa „Chełmska bezpieka i jej ofiary” przygotowana przez Muzeum Ziemi Chełmskiej[23].
Dziedzictwo Chełma – podsumowanie
Przedstawione zabytki i miejsca pamięci narodowej to jedynie niewielka część wielokulturowej historii miasta, którego początki sięgają już XI wieku. Wędrując ulicami miasta napotkać możemy zabudowę sięgającą XVI-XVII wieku, najczęściej jednak przebudowaną w kolejnych stuleciach.
Od roku 2000 realizowane są działania mające na celu uporządkowanie centrum Chełma i wyeksponowanie walorów zabytkowych tej części miasta na potrzeby rozwoju infrastruktury usługowej i turystycznej.
Miejsca pamięci narodowej przypominają współczesnym o tragicznej historii miasta od powstania styczniowego w latach 1863-1864 przez cały praktycznie wiek XX. Czasy I i II wojny światowej, obozy jenieckie, cmentarze wojenne i miejsca represji Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i NKWD odcisnęły piętno na lokalnej ludności. Miejsca pamięci mają na celu upamiętnić osoby i miejsca związane z tymi wydarzeniami.
Bibliografia:
- Korpysz Sławomir, Lubaszewski Zbigniew, Wędrówki po Chełmie i ziemi chełmskiej. Przewodnik, Chełm 2019.
- Maruszczak Henryk, Wyżyny Lubelsko-Wołyńskie. In. Geomorfologia Polski. Ed. Mieczysław Klimaszewski, t. I, Warszawa 1972, s.340 – 384.
- Rudnik Stanisława, Osiedle Dyrekcja w Chełmie – historyzm i modernizm w urbanistyce i architekturze, „Rocznik Chełmski”, t. XIX, 2015, s. 167-180.
- Slobodian Vasyl, Widok Chełma z drugiej połowy XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, T. LXII, nr 2, 2014, s. 259-265.
Netografia:
- Bieławin – wieża mieszkalna, medievalheritage.eu [dostęp: 04.02.2025].
- Chełm. Otwarto Skwer Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej, supertydzen.pl [dostęp: 04.02.2025].
- Członk Jakub, Katedra greckokatolicka, ob. kościół rzymskokatolicki parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, zabytek.pl [dostęp: 04.02.2025].
- Członk Jakub, Brama Uściługska, zabytek.pl [dostęp: 04.02.2025].
- Członk Jakub, bożnica, ob. Dom Technika NOT, zabytek.pl [dostęp: 04.02.2025].
- Kiszczak Jacek, Chełmskie Podziemia Kredowe. Labirynt, duch Bieluch i historia, historykon.pl [dostęp: 04.02.2025].
- Klasztor bazylianów w Chełmie, lubelskieklimaty.pl [ dostęp: 04.02.2025].
- Kościół i klasztor reformatów w Chełmie, lubelskieklimaty.pl [dostęp: 05.02.2025].
- Pałac biskupów unickich, Chełm, dipp.info.pl [dostęp: 04.02.2025].
- Pałac Kretzschmarów, lubelskieklimaty.pl [dostęp: 05.02.2025].
- Stanek-Lebioda Bożena, cerkiew prawosławna pw. św. Jana Teologa, zabytek.pl [dostęp: 05.02.2025].
- Zwierzchowski Roman, d. zespół klasztorny Pijarów, zabytek.pl [dostęp: 05.02.2025].
[1] Bieławin – wieża mieszkalna, medievalheritage.eu [dostęp: 04.02.2025].
[2] Korpysz Sławomir, Lubaszewski Zbigniew, Wędrówki po Chełmie i ziemi chełmskiej. Przewodnik, Chełm 2019, s. 13, 15.
[3] Maruszczak Henryk, Wyżyny Lubelsko-Wołyńskie. In. Geomorfologia Polski. Ed. Mieczysław Klimaszewski, t. I, Warszawa 1972, s. 359.
[4] Członk Jakub, Katedra greckokatolicka, ob. kościół rzymskokatolicki parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, zabytek.pl [dostęp: 04.02.2025].
[5] Klasztor bazylianów w Chełmie, lubelskieklimaty.pl [ dostęp: 04.02.2025].
[6] Pałac biskupów unickich, Chełm, dipp.info.pl [dostęp: 04.02.2025].
[7] Członk Jakub, Brama Uściługska, zabytek.pl [dostęp: 04.02.2025].
[8] Korpysz Sławomir, Lubaszewski Zbigniew, op. cit., s. 22-23.
[9] Zwierzchowski Roman, d. zespół klasztorny Pijarów, zabytek.pl [dostęp: 05.02.2025].
[10] Kiszczak Jacek, Chełmskie Podziemia Kredowe. Labirynt, duch Bieluch i historia, historykon.pl [dostęp: 04.02.2025].
[11] Kościół i klasztor reformatów w Chełmie, lubelskieklimaty.pl [dostęp: 05.02.2025].
[12] Stanek-Lebioda Bożena, cerkiew prawosławna pw. św. Jana Teologa, zabytek.pl [dostęp: 05.02.2025].
[13] Członk Jakub, bożnica, ob. Dom Technika NOT, zabytek.pl [dostęp: 04.02.2025].
[14] Pałac Kretzschmarów, lubelskieklimaty.pl [dostęp: 05.02.2025].
[15] Korpysz Sławomir, Lubaszewski Zbigniew, op. cit., s. 37.
[16] Rudnik Stanisława, Osiedle Dyrekcja w Chełmie – historyzm i modernizm w urbanistyce i architekturze, „Rocznik Chełmski”, t. XIX, 2015, s. 167-180.
[17] Ibidem., s. 68-69.
[18] Chełm. Otwarto Skwer Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej, supertydzen.pl [dostęp: 04.02.2025].
[19] Korpysz Sławomir, Lubaszewski Zbigniew, op. cit. 68-69
[20] Ibidem.
[21] Slobodian Vasyl, Widok Chełma z drugiej połowy XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, T. LXII, nr 2, 2014, s. 259-265.
[22] Korpysz Sławomir, Lubaszewski Zbigniew, op. cit., s. 68.
[23] Ibidem, s. 68-79.
