Andrzej Nowak, Dzieje Polski. Tom 2. 1202-1340. Od rozbicia do nowej Polski
Bratobójcze wojny Piastów, rodzące się miasta i mozolne budowanie wspólnoty – to obraz kraju, który z chaosu próbuje wydobyć własną siłę. Taki świat ożywa w 2 tomie Dziejów Polski – Od rozbicia do nowej Polski, gdzie dramat rozdrobnionych księstw splata się z narodzinami nowej tożsamości. To opowieść pełna pasji, sporów i ambicji, w której z ciemności średniowiecza wyłania się wizja przyszłej Polski.
Czy na kilkuset stronach można zbudować obraz średniowiecznej Polski tak żywy, że czytelnik niemal słyszy zgrzyt oręża Piastów walczących ze sobą, a równocześnie dostrzega narodziny podstaw przyszłego państwa?
Drugi tom monumentalnych Dziejów Polski stawia sobie to wyzwanie i podejmuje je z rozmachem. Sam tytuł Od rozbicia do nowej Polski przypomina zaproszenie do wyprawy przez burzliwy okres dziejów. Tom obejmuje lata od śmierci Mieszka Starego w 1202 roku aż do ekspedycji Kazimierza Wielkiego na Ruś w roku 1340. To ponad stulecie walk o koronę, zmieniających się sojuszy i mozolnego budowania politycznej tożsamości wspólnoty.
Książka czeka na Ciebie tutaj:
Opowieść nie zaczyna się w niejasnych początkach średniowiecza i nie zatrzymuje się na koronacji Łokietka. Wybór roku 1340 jako granicy może zaskakiwać, lecz autor uzasadnia go klarownie i przekonująco. Lektura przypomina spacer po jarmarku rozdrobnionych dzielnic: raz wciąga i prowadzi, innym razem przygniata mnogością bohaterów. A jednak odkładając tom, trudno nie myśleć o tym, że właśnie wtedy kiełkowała idea wspólnoty, która później przekształciła się w naród.
Autor – od sowietologa do dziejopisa
Tak wymagająca koncepcja nie mogłaby powstać bez autora o niezwykłych kompetencjach. Prof. Andrzej Nowak to nie tylko historyk, ale także sowietolog, publicysta i dydaktyk o szerokich kontaktach zagranicznych.
Urodził się w Krakowie, habilitację uzyskał w 2002 roku, a dziewięć lat później otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Kieruje Pracownią Historii Europy Wschodniej w PAN oraz Zakładem Historii Europy Wschodniej UJ. Wykładał także na Harvardzie, Columbii czy w Cambridge – stając się ambasadorem polskiej historiografii na arenie międzynarodowej. Jego dorobek obejmuje ponad trzydzieści książek i setki artykułów, a cykl Dzieje Polski przyniósł mu Order Orła Białego, najwyższe odznaczenie Rzeczypospolitej.
Jednak sama wiedza to za mało, aby zdobyć tak szerokie grono odbiorców. Siłą profesora Nowaka jest narracja – klarowna, sugestywna i jednocześnie naukowo rzetelna. Potrafi korzystać ze źródeł, nie tracąc kontaktu z czytelnikiem spoza świata akademii. Pomaga mu w tym doświadczenie publicystyczne. Dzięki temu w tekście pojawiają się obrazowe metafory i porównania. Autor nie ukrywa również swoich poglądów: podkreśla rolę Kościoła katolickiego, zawsze jednak wspiera to argumentami. Otrzymujemy zatem historię pisaną z perspektywy polskiej wspólnoty, ale uwzględniającą także głos sąsiadów czy przeciwników.
Co znajdziemy w 2 tomie Dziejów Polski?
Narracja zaczyna się w 1202 roku, wraz ze śmiercią Mieszka Starego i objęciem władzy w Krakowie przez Władysława Laskonogiego, a kończy w 1340 roku, kiedy Kazimierz Wielki wyrusza na Ruś. To okres politycznego rozdrobnienia, ale jednocześnie czas dynamicznego rozwoju gospodarki i kultury. Autor opisuje próby odbudowy królestwa podejmowane przez Henryka IV Probusa, Przemysła II czy Władysława Łokietka, konflikty między księstwami i starcia wpływów czeskich, niemieckich, mongolskich i litewskich. Ukazuje powstawanie nowych miast, ekspansję prawa magdeburskiego i lokacje osad. Choć kraj pozostawał podzielony politycznie, coraz wyraźniej kształtowała się wspólnota językowa i kulturowa.
Prof. Nowak nie ogranicza się przy tym do kroniki bitew i traktatów. Interesują go przemiany społeczne, gospodarcze i codzienność. Obok władców pojawia się chłop, rzemieślnik czy osadnik – przypomnienie, że historia to także życie zwykłych ludzi. Wybór roku 1340 jako cezury wynika z faktu, że od tego momentu centrum polskiej polityki przesuwa się na wschód.
Dzieje Polski. Tom 2. 1202-1340. Od rozbicia do nowej Polski – struktura i edycja
Rozmach tomu widoczny jest nie tylko w treści, ale i w formie. Książka liczy 384 strony, ma twardą oprawę i format wygodny do czytania, a zarazem efektowny w biblioteczce. Każdy rozdział otwierają ramy chronologiczne i krótkie wprowadzenie. Przypisy zastosowano oszczędnie, aby nie zakłócać płynności narracji. Znajdziemy także obszerny indeks, który ułatwia nawigację po treści.
Książkę wzbogaca bogaty materiał ilustracyjny: mapy, reprodukcje i fotografie. Ułatwiają one zrozumienie epoki i przestrzeni. Młodsi czytelnicy docenią barwne elementy, ale badacze mogą uznać część dodatków za zbędne. Całość wydana jest starannie: kredowy papier, elegancka typografia i dbałość o szczegóły charakterystyczne dla Białego Kruka.
Dzieje Polski. Tom 2. 1202-1340. Od rozbicia do nowej Polski – mocne i słabsze strony
Największym atutem tomu jest styl autora. Profesor Nowak pisze niczym gawędziarz przy ognisku – ciepło, obrazowo, z erudycją, ale bez hermetyzmu. Język pozostaje spójny i przystępny. Książka wciąga, i mimo że jest obszerna, można ja pochłonąć w kilka wiczorów. Autor korzysta z najnowszych badań nad polskim średniowieczem, obejmujących nie tylko historię polityczną, ale też archeologię, antropologię i nauki pomocnicze, dbając o wierność źródłom. To solidna monografia, a nie powieść historyczna.
Silnym punktem są także portrety władców: Henryk IV Probus jawi się jako wizjoner, Przemysł II – jako jednoczyciel, a Łokietek – jako nieustępliwy pielgrzym po rozdrobnionych dzielnicach. Obok nich pojawiają się postacie anonimowe, które dodają panoramie dziejów autentyzmu. Ilustracje pogłębiają odbiór epoki, choć czasem odciągają uwagę.
Wady? Dla czytelników niezawodowych książka może być zbyt drobiazgowa – pasjonaci odnajdą się świetnie, inni mogą odczuwać znużenie. Dominacja tematów politycznych nad społecznymi i kulturowymi chwilami nuży. Mocne akcentowanie roli Kościoła może budzić zastrzeżenia niektórych odbiorców, choć trudno ignorować jego faktyczne znaczenie w procesie państwotwórczym. W kilku miejscach brakuje też odniesień do najnowszych hipotez badawczych – co przy tak szerokiej narracji jest jednak niemal nieuniknione.
Prof. Nowak łączy przystępność z naukowym warsztatem, a dodatkowo całość uzupełnia efektowna oprawa graficzna.
Recenzja i ocena
Lektura 2 tomu Dziejów Polski to długa, ale fascynująca podróż po średniowiecznych ścieżkach. Zmęczenie idzie tu w parze z poczuciem satysfakcji. Książka spełnia swój cel: ukazuje złożoność okresu rozbicia dzielnicowego i przekonuje, że z chaosu mogła wyłonić się nowa, silniejsza Polska. Prof. Nowak prowadzi narrację pewnie, opierając ją na źródłach i badaniach. Największe atuty tomu to klarowny styl, płynność opowieści i staranna edycja.
To dzieło wartościowe. Warto je polecić każdemu, kto pragnie zrozumieć początki polskiej państwowości – miłośnikom historii, nauczycielom i rodzicom szukającym solidnej lektury dla młodzieży. Ostatecznie jednak najlepiej samemu sięgnąć po Od rozbicia do nowej Polski i sprawdzić, co pozostanie w pamięci: sugestywne portrety Piastów, bogactwo źródeł czy świadomość, że narodziny Polski były procesem gwałtownym, pełnym konfliktów i ambicji.
Wydawnictwo Biały Kruk
Ocena recenzenta: 5/6
Agnieszka Cybulska
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Biały Kruk. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
