Gdynia – miasto “z morza i marzeń”

Tymczasowy Port Wojenny i Schronisko dla Rybaków.

Pierwszy prowizoryczny port nosił właśnie taką oficjalną nazwę, a jego budowa rozpoczęła się na wiosnę w 1921 r. pod kierownictwem inż. Tadeusza Wendy. Poznańską firmę Towarzystwo Robót Inżynieryjnych (TRI) reprezentował w Gdyni inż. Jan Śmidowicz. Niestety po jakimś czasie umowę z tą firmą trzeba było rozwiązać, ponieważ fundusze państwowe były bardzo skromne i płacone nieregularnie, co znacznie osłabiło i tak już wolne tempo budowy. Patronat nad budową objął Rząd.

Przy tej inwestycji zastosowano prymitywną konstrukcję. Powstało drewniane molo z pali wypełnionych kamieniami o długości 450 m, usytuowane prostopadle do linii brzegowej, przystań umiejscowiona wzdłuż zakończenia mola mierząca 150 m oraz drewniany, 300-metrowy falochron stojący prostopadle do mola w kierunku północnym, równolegle do brzegu. Dzięki temu, że przystań stanęła na naturalnej głębokości morza (od 6 do 7 m), to nie trzeba było przeprowadzać robót pogłębiarskich[16].

Ta drewniana instalacja znajdowała się ok. 900 m na południe od ujścia Potoku Chylońskiego, tam gdzie miał się rozpoczynać południowy koniec awanportu przyszłego głównego portu. Takie działanie było przez Wendę dobrze przemyślane, ponieważ chciał, aby w przyszłości łatwiej można było rozpocząć budowę większego portu. Wielkim ułatwieniem przy realizacji tego przedsięwzięcia było doprowadzenie w kwietniu 1921 r. nad brzeg morza kolejowej bocznicy, którą od siedliska wsi dzieliło raptem 200 metrów.

Mimo tego, że prace portowe już się rozpoczęły, to polskie władze zwlekały z ustaleniem uchwały dotyczącej tej sprawy. W 1922 r. nastąpił nawet przestój na budowie, gdyż zabrakło pieniędzy. Czekano także na reakcję Wolnego Miasta Gdańska, aby nawiązać współpracę. Temat portu polskiego miał w pewien sposób tworzyć nacisk na Niemców, ale ostatecznie nie przyniosło to żadnych efektów, ponieważ wolne tempo pracy i nieduża skala projektu realnie im nie zagrażała. W związku z tym dniem 23 września 1922 r. uchwalono w końcu ustawę o budowie portu morskiego w Gdyni (Dz. U.1922 nr 90 poz. 824).

Poseł Hausner, który popierał projekt ustawy powiedział, że ustawa: zapewni Rządowi podstawę prawną do kontynuowania robót portowych tam rozpoczętych. Roboty te są konieczne, zbuduje się bowiem obiekt, który zapewni Polsce przystań dla statków własnych, stację wyładowczą dla okrętów i zabezpieczy państwo w wypadkach nagłych przed odcięciem od wielkiej drogi międzynarodowej jaką jest morze”[17]. Niestety sformułowanie ustawy było dość ogólnikowe; nie podano w niej dokładnych terminów, rozmiarów portu oraz źródeł finansowania przeprowadzanych prac. Ponadto podczas debaty sejmowej w marcu 1924 r. dotyczącej stosunków polsko-gdańskich, jasno zostało powiedziane, że na Niemców nie mamy co liczyć i natychmiast trzeba zastosować wszelkie środki, aby przyspieszyć tempo robót portowych i zwiększyć zdolność przeładunkową do 2,5 mln ton rocznie.

Na początku 1923 r. prace w porcie tymczasowym miały się ku końcowi. Ostatecznie na całość składało się główne molo o długości 550 m, 170-metrowy falochron i 150-metrowa przystań o głębokości 7 m. Zbudowana również została Wieża Ciśnień (Wieża Wodna) przy drodze prowadzącej z Gdyni do Oksywia, na zapleczu portu. Była to ceglana (potem otynkowana), 30-metrowa budowla wzniesiona na planie ośmiokąta, zaprojektowana w stylu XX w. historyzmu. Obok niej znajdowało się ujęcie wody, a w środku były zbiorniki na wodę, pompy portowego wodociągu oraz biurowe pomieszczenia Zakładu Wodno-Kanalizacyjnego. W 1945 roku została wysadzona przez Niemców, a po wojnie nie została odbudowana[18].

Uroczyste otwarcie i poświęcenie Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków nastąpiło 29 kwietnia 1923 r. przy udziale prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego oraz premiera Władysława Sikorskiego. Z tej okazji na ulicy 10 lutego ustawiono bramy triumfalne, pod którymi maszerował szwadron kawalerii. Natomiast na drewnianym molo została odprawiona przez prymasa Polski Edmunda Dalbora msza święta, a po niej poświęcono łodzie i kutry cumujące w porcie. W tych dniach Polskę wizytowały także statki angielskie i francuskie podnoszące rangę uroczystości. Owo wydarzenie było rodzajem manifestacji politycznej; pokazywało naszą odrębność od Gdańska[19]. Mimo, że przystań była tylko prowizorycznym portem, to mogła ona przyjmować jednostki oceaniczne. 13 sierpnia 1923 roku zawinął do niej parowiec bandery francuskiej s/s „Kentucky”, co było dziełem przypadku. Miał on zacumować w Gdańsku, lecz z powodu strajku tamtejszych robotników stało się inaczej. Chodziły nawet słuchy, jak to mówił Jan Żelewski – pracownik kierownictwa budowy portu, że statek do Wolnego Miasta nie został wpuszczony ze względów sanitarnych: Statek był po transporcie koni, a na dolnych pokładach był odór stajenny[20]. Miało to jednak znaczenie, ponieważ jednostka zabrała w podróż powrotną ok. 1800 emigrantów, głównie sezonowych robotników rolnych i ich rodziny.

Tymczasowy port pozwolił Polsce powoli wdrożyć się w morski handel i nie tylko. Owszem, pozwalał jej na przeładunki, ale w minimalnej ilości. Przede wszystkim brakowało mu podstawowych sprzętów, bez których praca na większą skalę nie była możliwa, tzn. urządzeń przeładunkowych, zaplecza magazynowego i kolejowego oraz budynków administracji morskiej. W związku z problemami finansowymi rząd zaczął prowadzić rozmowy z firmami krajowymi i zagranicznymi, które złożyły oferty na warunkach kredytowych, aby praca przy budowie portu na nowo ruszyła, aby powstał port stały.

Ewa Kowalczyk 

Bibliografia:

1. Data A., Tło historyczne budowy portu Gdynia, „Rocznik Gdyński” 2003, nr 15, 2003, s. 65 – 68.

2. Chodubski A., „Ojcowie” Gdyni a kształtowanie się jej tożsamości lokalnej, „Zeszyty Gdyńskie. Tożsamość kulturowo – cywilizacyjna Gdyni. Gdynia w warunkach współczesnej unifikacji i dywersyfikacji kulturowo – cywilizacyjnej” 2011, nr 6, s. 15 – 28.

3. Jabłoński H. J., Eugeniusz Felicjan Kwiatkowski (1888-1974), [w:] Rocznik Gdyński Nr 15, Gdynia 2003, s. 16.

4. Kasprowicz B., Twórca Gdyni Eugeniusz Kwiatkowski i jego ludzie, [w:] Gdynia. Sylwetki ludzi, oświata i nauka, literatura i kultura, red. A. Bukowski, Gdańsk 1979.

5. Mielczarek R., Początek budowy portu gdyńskiego, 1920-1923, „Rocznik Gdyński” 1977, s. 87 – 100.

6. Porębski K., Wenda T., Port nacjonalny w Gdyni, „Rocznik Gdyński” 1991, nr 10,

s. 22 – 33.

7. Rdesiński M., Historyczna ustawa, „Rocznik Gdyński” 1982, nr 3, s. 9 – 13.

8. Rummel J., U kolebki Gdyni (fragmenty pamiętnika), [w:] Rocznik Gdyński 1977, Gdynia 1978, s. 197.

9. Sołtysik M., Gdynia – miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa 1993.

10. Tarkowska A., Gdynia między wojnami. Opowieść o narodzinach i życiu miasta 1918-1939, Łódź 2009.

11. Wapiński R. red., Dzieje Gdyni, Wrocław 1980.

Przypisy: