Tysiące ludzi codziennie przechodziło nad tym miejscem, nieświadomie stąpając po historii ukrytej tuż pod powierzchnią. W samym sercu Rzymu, spod średniowiecznej warstwy wyłoniła się głowa z marmuru na Forum Trajana – pełna wyrazu, imponująca i tajemnicza. Kamienne spojrzenie sprzed wieków znów patrzy na świat, niosąc ze sobą opowieść, którą dopiero zaczynamy rozumieć.
W czerwcu 2025 roku w samym centrum Wiecznego Miasta dokonano niezwykłego odkrycia archeologicznego. Podczas prac prowadzonych na Via Alessandrina, w pobliżu słynnego Forum Trajana, archeolodzy natknęli się na dużą marmurową głowę przedstawiającą mężczyznę o wyrazistych rysach, bujnej fryzurze i przenikliwym spojrzeniu. O znalezisku jako pierwszy poinformował publicznie burmistrz Rzymu, Roberto Gualtieri, zamieszczając wpis na swoim oficjalnym profilu w serwisie Facebook.
Prace wykopaliskowe były realizowane przez Kapitolińską Superintendencję ds. Dziedzictwa Kulturowego i rozpoczęły się w listopadzie 2024 roku. Projekt został sfinansowany dzięki środkom z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (Pnrr). Ich celem było dokładniejsze zbadanie struktur archeologicznych znajdujących się w rejonie dawnego kompleksu Porticus Trisigmentata, który w czasach cesarstwa rzymskiego charakteryzował się kolumnami monolitycznymi sięgającymi niemal 12 metrów wysokości.
Głowa z marmuru na Forum Trajana: świadectwo imperium ukryte pod średniowieczną warstwą
Znaleziona głowa z marmuru na Forum Trajana spoczywała pod warstwą ziemi pochodzącą z okresu średniowiecza, która zawierała również inne fragmenty materiałów starożytnych – cegieł, ceramiki, a także drobnych elementów architektonicznych. Warstwa ta stanowiła swego rodzaju kapsułę czasu, w której historia przetrwała w niemal nienaruszonym stanie. Dzięki temu odkryciu badacze uzyskali cenny materiał do dalszych analiz dotyczących zarówno ikonografii portretu, jak i samego kontekstu archeologicznego.
Jak stwierdził burmistrz Gualtieri, Podczas wykopalisk na Via Alessandrina – rozpoczętych przez Kapitolińską Superintendencję ds. Dziedzictwa Kulturowego w listopadzie zeszłego roku dzięki środkom Pnrr – wyłoniła się duża marmurowa głowa: męska twarz z gęstymi włosami i intensywnym wyrazem, która przez wieki była strzeżona przez czas pod placem Forum Trajana. To fascynujące odkrycie z serca imperialnego Rzymu, na terenie, gdzie niegdyś wznosiła się imponująca Porticus Trisigmentata, z monolitycznymi kolumnami sięgającymi prawie 12 metrów wysokości. Wyłoniła się z warstwy średniowiecznej, bogatej w starożytne materiały, niczym fragment pamięci, który znów chce nam coś opowiedzieć.
To właśnie w tego typu emocjonalnych reakcjach mieszkańców i władz miasta przejawia się wyjątkowy związek współczesnych Włochów z ich dziedzictwem kulturowym. Rzym – metropolia o nieprzerwanym życiu miejskim trwającym od ponad 2700 lat – wciąż skrywa wiele tajemnic pod warstwami swojej złożonej przeszłości.
Kogo przedstawia głowa z marmuru na Forum Trajana? Poszukiwania tożsamości tajemniczego portretu
Chociaż rzeźba została zachowana w zaskakująco dobrym stanie, na ten moment archeolodzy nie są w stanie jednoznacznie ustalić, kogo przedstawiała głowa z marmuru na Forum Trajana. Zgodnie z praktyką stosowaną w rzymskiej sztuce portretowej, podobizny postaci publicznych – takich jak cesarze, wodzowie czy filozofowie – były wykonywane z zachowaniem cech indywidualnych, ale jednocześnie nierzadko stylizowane zgodnie z obowiązującym kanonem estetycznym i ideologicznym.
Rzeźba ukazuje męskie oblicze o wyrazistym spojrzeniu, mocno zaznaczonych rysach i bujnych włosach. Takie cechy często towarzyszyły portretom cesarskim z epoki Wysokiego Cesarstwa Rzymskiego, zwłaszcza za panowania dynastii Antoninów i Sewerów. To właśnie w tym okresie (II–III wiek n.e.) popularne były marmurowe rzeźby monumentalne, przeznaczone do dekoracji kompleksów publicznych, świątyń i forów miejskich.
Według archeologów, dalsze badania – w tym analiza stylu rzeźbiarskiego, porównanie z istniejącymi portretami historycznymi, a także ewentualne badania chemiczne marmuru – mogą pozwolić na zawężenie kręgu potencjalnych postaci przedstawionych przez to dzieło. Możliwe tropy to:
- cesarz Hadrian, znany z charakterystycznej fryzury i brody,
- cesarz Trajan, fundator forum, na którym dokonano odkrycia,
- nieznany urzędnik lub dowódca, którego postać uhonorowano monumentalnym popiersiem.
Badacze podkreślają jednak, że identyfikacja tego typu obiektów bywa złożona i może potrwać miesiące, a nawet lata.
Głowa z marmuru na Forum Trajana jako most między przeszłością a teraźniejszością
Odnalezienie głowy z marmuru na Forum Trajana ma znaczenie nie tylko historyczne i naukowe, ale również kulturowe i społeczne. Jak zauważył Roberto Gualtieri, Rzym nadal dostarcza nam wyjątkowych emocji, które łączą nas z przeszłością i jednocześnie pozwalają z dumą patrzeć w przyszłość. Burmistrz dodał także: To miasto nigdy nie przestaje zadziwiać. Pod naszymi stopami każdego dnia tętni historia, która wciąż porusza cały świat.
Te słowa trafnie oddają charakter Rzymu jako miejsca, gdzie dawne dzieje nie są wyłącznie przedmiotem badań naukowych, ale także istotnym elementem współczesnej tożsamości. Odkrycia takie jak to nie tylko wzbogacają wiedzę o przeszłości, lecz także przypominają mieszkańcom i turystom, że historia Rzymu nie jest martwym reliktem, lecz żywym świadectwem kulturowej ciągłości.
Forum Trajana, na którym dokonano znaleziska, to jedno z najważniejszych i najbardziej monumentalnych miejsc w historii urbanistyki antycznej. Zostało wzniesione na początku II wieku n.e. z inicjatywy cesarza Trajana, który po zwycięstwie nad Dakami chciał upamiętnić swój tryumf i podkreślić potęgę imperium. Kompleks forum obejmował nie tylko portyki i place, ale także słynną Kolumnę Trajana, bibliotekę i bazylikę – wszystkie zaprojektowane z rozmachem przez legendarnego architekta Apollodorosa z Damaszku.
Zapomniana Porticus Trisigmentata
Znalezisko, jakim jest głowa z marmuru na Forum Trajana, nabiera jeszcze większego znaczenia, gdy uwzględni się kontekst architektoniczny miejsca, w którym je odkryto. Mowa tu o nie do końca jeszcze rozpoznanej strukturze znanej jako Porticus Trisigmentata – monumentalnym kompleksie portyków, który w starożytności otaczał przestrzeń forum od strony północnej.
Porticus Trisigmentata – nazwa ta wywodzi się z łacińskiego określenia dla portyku „z trzema segmentami” – była jedną z najbardziej reprezentacyjnych części całego kompleksu. Otaczały ją kolumny monolityczne o wysokości dochodzącej do 12 metrów, wykonane z marmuru, prawdopodobnie sprowadzanego z Grecji lub Anatolii. Wewnątrz znajdowały się posągi, inskrypcje, dekoracje oraz miejsca przeznaczone do debat politycznych i ceremonii publicznych. To właśnie w jednym z takich obszarów odnaleziono omawianą głowę.
Portyki rzymskie pełniły funkcje nie tylko estetyczne, ale także praktyczne – chroniły przed słońcem i deszczem, stanowiły przestrzeń dla handlu, filozoficznych dysput, administracji, a niekiedy również ekspozycji dzieł sztuki. Niewykluczone, że odkryta rzeźba pierwotnie stanowiła część większego zespołu posągowego, upamiętniającego postacie ważne dla cesarza Trajana i jego programu propagandowego.
Wpływ odkrycia na badania i kulturę
Nowe odkrycie przyciąga uwagę nie tylko historyków sztuki i archeologów, ale także opinii publicznej, mediów oraz turystów. Dzięki niemu możliwe będzie ponowne zainteresowanie fragmentem historii, który dotąd pozostawał częściowo w cieniu – zarówno ze względu na skomplikowane warunki terenowe, jak i niedostatek wcześniejszych badań.
Co więcej, głowa z marmuru na Forum Trajana ma potencjał, by stać się ikoną współczesnej popularyzacji dziedzictwa Rzymu. Już teraz pojawiły się zapowiedzi o planach konserwacji i wystawienia rzeźby w przestrzeni publicznej – być może w jednym z pawilonów Muzeów Kapitolińskich, a także digitalizacji znaleziska i stworzenia trójwymiarowego modelu dostępnego online dla naukowców i entuzjastów historii z całego świata.
Warto dodać, że podobne odkrycia – choć rzadkie – miały miejsce także w przeszłości. Przykładowo:
- w 2015 roku podczas prac renowacyjnych w rejonie Palatynu odnaleziono marmurową głowę cesarzowej Faustyny Młodszej,
- w 2020 roku na terenie Ostii wykopano naturalnej wielkości popiersie mężczyzny z czasów Augusta.
Jednak to, co czyni aktualne znalezisko wyjątkowym, to jego lokalizacja na historycznym forum jednego z najważniejszych cesarzy oraz stan zachowania rzeźby, który pozwala na szczegółową analizę zarówno estetyczną, jak i kontekstualną.
W rezultacie odkrycie, jakim jest głowa z marmuru na Forum Trajana, stanowi nie tylko kolejny cenny eksponat w katalogu sztuki rzymskiej, ale przede wszystkim punkt wyjścia do szerszej refleksji nad tym, jak przeszłość współistnieje z teraźniejszością – dosłownie, pod naszymi stopami. Jak pokazuje przykład Rzymu, historia nieustannie przypomina o sobie i domaga się uważnego, pełnego szacunku spojrzenia – zarówno ze strony badaczy, jak i zwykłych przechodniów, którzy może właśnie mijają kolejne nieodkryte jeszcze fragmenty imperium.
Źródła: finestresullarte.info, valeursactuelles.com
