„Sowiecki” czy „radziecki”? Dyskusja ta od wielu lat rozgrzewa fora internetowe, jak i dyskurs naukowy. Jednak polemiki z zakresu terminologii nie toczą się tylko i wyłącznie w tym zakresie. Śmiało również można zadać pytanie: czy w Armii Czerwonej były jednostki „gwardii” czy „gwardyjskie”?
Dyskusje w historiografii potrafią być bardzo zażarte i dotyczyć przeróżnych obszarów. Świetnym przykładem (i być może najbardziej rozpoznawalnym) z zakresu nazewnictwa jest właśnie przytoczony w leadzie niniejszego eseju spór „sowiecki” czy „radziecki”. Podobną próbkę debaty można też znaleźć w dyskusjach dotyczących nomenklatury formacji wojskowych z okresu II wojny światowej. Egzemplifikację tego ujrzymy w dysputach o prawidłowych nazwach jednostek SS.
Przerabiając klasyka: „Czerwonoarmiści nie gęsi, iż swój spór mają”, czyli właśnie „gwardii” czy „gwardyjski”. Według moich, subiektywnych odczuć od lat pierwsza forma jest częściej używana w historiografii. Zarówno w starszych opracowaniach (np. w tekście Tadeusza Gasztolda dotyczącym walk o ziemię szczecinecką w 1945 r.[1], czy w monografii autorstwa Kazimierza Sobczaka o „wyzwoleniu” tzw. ziem odzyskanych w 1945 r.[2]), jak i nowszych (np. w książkach Ericha Murawskiego[3] oraz Tomasza Glinieckiego[4] tyczących się walk na Pomorzu w 1945 r.). Jednakże czy w tym przypadku „gwardii” jest prawidłowym określeniem?
W takich momentach należy odwołać się do znawców w zakresie języka. Dlatego chciałbym przywołać opinię językoznawcy Adama Wolańskiego:
W Imperium Rosyjskim, ZSRR oraz w Rosji elitarnym jednostkom wojskowym nadawano miano gwardii (wł. guardia ‘straż’). W wielu wypadkach nazwy tych jednostek otrzymały w polskiej literaturze przedmiotu swoje polskojęzyczne ekwiwalenty. W nomenklaturze można spotkać oba przywołane w pytaniu określenia, por. np. 1. Gwardyjska Armia Pancerna (ros. 1-я гвардейская танковая армия), 10. Gwardyjski Korpus Pancerny (ros. 10-й гвардейский танковый корпус), 2. Gwardyjska Tamańska Dywizja Zmechanizowana (2-я гвардейская Таманская мотострелковая дивизия), ale: 16. Dywizja Strzelecka Gwardii, 2. Korpus Strzelecki Gwardii. Podczas tłumaczenia z języka rosyjskiego na polski należy każdorazowo sprawdzić brzmienie określonej nazwy w tekstach z dziedziny wojskowości czy historii opublikowanych przez renomowane wydawnictwa[5].
Czyli według językoznawstwa można uznać, że obie formy są pod tym względem poprawne. Sytuacja jest w pewien sposób podobna pod tym względem co z terminami „sowiecki” i „radziecki”. Jednakże czy historyk zajmujący się problematyką Armii Czerwonej może przyjąć tak niejednoznaczne stanowisko?
Nim przejdzie się do odpowiedzi na to pytanie, należy wpierw przedstawić czym były jednostki gwardyjskie w siłach zbrojnych Związku Sowieckiego. Podczas wojny domowej pierwszym zbrojnym narzędziem bolszewików była Czerwona Gwardia[6]. Jej oddziały miały charakter paramilitarny. Późniejsze oddziały gwardyjskie w Armii Czerwonej miały zupełnie inny charakter. Po klęskach pierwszej fazy konfliktu z III Rzeszą, w październiku 1941 r. Józef Stalin wydał rozkaz, aby zasłużone na polu bitwy jednostki otrzymały miano „gwardyjskich”. Godności tej podczas II wojny światowej dostąpiło m.in. 117 dywizji piechoty, 17 dywizji kawalerii i 12 dywizji pancernych[7]. Za tym tytułem szły realne korzyści, np.: lepsze wyposażenie oraz żołd. Zarazem jednostki gwardyjskie wysyłano na bardziej wymagające odcinki frontu[8].
W tym miejscu należy zwrócić szczególną uwagę właśnie na charakter miana „gwardyjski”. Był to tytuł nadawany za zasługi. W Armii Czerwonej tradycją było dodawanie tego typu godności do nazw poszczególnych jednostek. Jako przykład można choćby przytoczyć pełną nomenklaturę jednej z dywizji 3. Gwardyjskiego Korpusu Kawalerii walczącą o Szczecinek w 1945 r.[9] Na podstawie jej dziennika działań bojowych wiemy, że pełna nazwa brzmiała następująco: 32. Smoleńska Dywizja Kawalerii odznaczona Orderem Czerwonego Sztandaru[10].
Gwardia (rozumiana jako elita sił zbrojnych[11]) często była formowana od podstaw. Z założenia miał to być najlepszy „typ wojsk”. Jednocześnie istniał on niejako „osobno” od pozostałych jednostek piechoty, kawalerii, artylerii itd. Mogło się to unaoczniać choćby odrębnym korpusem oficerskim i systemem stopni wojskowych lub strukturą dowodzenia. Właśnie w takich przypadkach należy dodać do nazwy konkretnej formacji słowo „gwardii”. W Armii Czerwonej ten tytuł był bardziej uhonorowaniem zasług niż zaznaczeniem odrębności tych wojsk. Właśnie dlatego, moim zdaniem, bardziej właściwym jest używanie formy „gwardyjski”.
Czy stosowanie „gwardii” można uznać za błąd kardynalny? W mojej ocenie: nie. Na pewno większą pomyłką będzie mieszanie tych dwóch systemów nazewnictwa. Oczywiście, na podstawie przytoczonych argumentów uważam, iż „gwardyjski” jest po prostu bardziej adekwatny.
Bibliografia:
- Gasztold T., Wyzwolenie ziemi szczecineckiej w roku 1945 [w:] Dzieje ziemi szczecineckiej, red. A. Czarnik, Poznań 1971, s. 153-164
- Gliniecki T., Gdańsk’45. Działania zbrojne. Opanowanie Pomorza Gdańskiego przez Armię Czerwoną, Łódź-Gdynia-Sztutowo 2024
- Jankowski B., Szczecinek 1945. Zdobycie przez 3. Gwardyjski Korpus Kawalerii „Twierdzy” Neustettin, Poznań 2022
- Murawski E., Bój o Pomorze. Ostatnie walki obronne na wschodzie, Oświęcim 2019
- Rio P., Żołnierz radziecki drugiej wojny światowej, Czerwonak 2012
- Sobczak K., Wyzwolenie północnych i zachodnich ziem polskich w roku 1945, Poznań 1985
- Wielki słownik języka polskiego, red. P. Żmigrodzki (https://wsjp.pl)
- Wolański A., Nazwy jednostek wojskowych, Słownik języka polskiego PWN (https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/nazwy-jednostek-wojskowych;20709.html)
- Żurnał bojewych diejstwij 32. KD za fiewral 1945 g. (s 3.2 po 28.2); Centralne Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej (CAMO), Fond: 3468, Opis: 1, dieło: 176
Fot. Żołnierze 32. Dywizji Kawalerii (będącej częścią 3. Gwardyjskiego Korpusu Kawalerii), podczas uroczystego przemarszu po zdobyciu Szczecinka w 1945 r. (źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Бойцы_3-го_гвардейского_кавалерийского_корпуса_со_знаменем_на_улице_города_Нойштеттин.jpg)
[1] T. Gasztold, Wyzwolenie ziemi szczecineckiej w roku 1945 [w:] Dzieje ziemi szczecineckiej, red. A. Czarnik, Poznań 1971, s. 153-164.
[2] K. Sobczak, Wyzwolenie północnych i zachodnich ziem polskich w roku 1945, Poznań 1985.
[3] E. Murawski, Bój o Pomorze. Ostatnie walki obronne na wschodzie, Oświęcim 2019.
[4] T. Gliniecki, Gdańsk’45. Działania zbrojne. Opanowanie Pomorza Gdańskiego przez Armię Czerwoną, Łódź-Gdynia-Sztutowo 2024.
[5] A. Wolański, Nazwy jednostek wojskowych, Słownik języka polskiego PWN, dostęp: 23 lipca 2026 r. (https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/nazwy-jednostek-wojskowych;20709.html).
[6] P. Rio, Żołnierz radziecki drugiej wojny światowej, Czerwonak 2012, s. 18.
[7] Tamże.
[8] Tamże.
[9] Więcej o walkach na odcinku szczecineckim z ostatnich dni lutego 1945 r. w: B. Jankowski, Szczecinek 1945. Zdobycie przez 3. Gwardyjski Korpus Kawalerii „Twierdzy” Neustettin, Poznań 2022.
[10] Centralne Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej (CAMO), Fond: 3468, Opis: 1, dieło: 176, Żurnał bojewych diejstwij 32. KD za fiewral 1945 g. (s 3.2 po 28.2).
[11] Gwardia, Wielki słownik języka polskiego, dostęp: 28 lipca 2026 r. (https://wsjp.pl/haslo/podglad/24193/gwardia).
