We wrześniu 2025 roku odbędzie się III Kongres Badaczy Historii Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, jedno z najważniejszych nadchodzących wydarzeń naukowych i kulturalnych, poświęconych pamięci historycznej Europy Środkowo-Wschodniej. Będzie to spotkanie badaczy, ekspertów i przedstawicieli instytucji, którzy spróbują wspólnie odpowiedzieć na pytanie, jak rozmawiać o trudnych doświadczeniach XX wieku i w jaki sposób współczesne wojny oraz konflikty wpływają na nasze rozumienie przeszłości.
Jednym z kluczowych punktów programu stanie się panel dyskusyjny pod tytułem 1939–2022. Jak doświadczenia obecnej rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie pomagają zrozumieć XX wiek? Polsko–niemiecko–ukraińska współpraca instytucjonalna. Spotkanie zostało zaplanowane na wtorek, 23 września 2025 roku, w sali 3.110 Uniwersytetu Warszawskiego przy ul. Dobrej 55. Aby wziąć udział, uczestnicy będą musieli wcześniej dokonać rejestracji online.
Międzynarodowa współpraca w ramach III Kongresu Badaczy Historii Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy
Panel zostanie współorganizowany przez berliński oddział Instytutu Pileckiego, który w ostatnich latach angażował się w liczne polsko–niemiecko–ukraińskie inicjatywy. W programie kongresu znajdzie się m.in. prezentacja doświadczeń z takich projektów jak:
- cykl wydarzeń Festung Archiv Ukraine (Twierdza Ukraińskich Archiwów), organizowany wraz z Bundesarchiv, Uniwersytetem Europejskim Viadrina oraz Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie,
- program Ukrainische Archive Retten, którego celem jest ochrona i wspieranie ukraińskich archiwów działających w warunkach trwającej rosyjskiej agresji.
Podczas kongresu zostanie również przypomniana działalność kulturalna Instytutu Pileckiego, m.in. wystawa poświęcona twórczości Wasyla Stusa, przygotowana we współpracy z Heinrich-Böll-Stiftung i Stus-Zentrum. Ekspozycja, po premierze w Berlinie, będzie prezentowana w innych niemieckich miastach, m.in. w Düsseldorfie.
Panel stanie się zatem okazją do opowiedzenia o tych doświadczeniach i do dyskusji nad tym, jakie wnioski płyną na przyszłość z dotychczasowej współpracy instytucjonalnej.
Panel dyskusyjny – szczegóły programu
Panel odbędzie się 23 września w godzinach 13:30–15:00 (Panel 25, sala 3.110). Dyskusja będzie dotyczyła pytania, w jaki sposób współczesne doświadczenia wojny w Ukrainie mogą pomóc w lepszym zrozumieniu mechanizmów XX-wiecznych totalitaryzmów. Eksperci zastanowią się, jak narzędzia cyfrowe, które pozwalają dziś dokumentować przebieg wojny niemal w czasie rzeczywistym, mogą być wykorzystywane w badaniach historycznych i w pracy archiwów.
Udział w rozmowie zapowiedzieli:
- Hanna Radziejowska – pełnomocniczka dyrektora Instytutu Pileckiego ds. dialogu polsko-niemieckiego,
- Małgorzata Ławrowska-von Tadden – założycielka i dyrektorka generalna Fundacji OBMIN,
- Yuriy Legun – dyrektor Państwowego Archiwum Obwodu Winnickiego,
- Michael Borchard – kierownik działu naukowego i Archiwum Polityki Chrześcijańsko-Demokratycznej w Fundacji Konrada Adenauera.
Moderacją panelu zajmie się Natalia Latecka, specjalistka ds. digitalizacji i współpracy z zagranicznymi archiwami w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego, a zarazem kuratorka programu Festung Archiv Ukraine.
Partnerami wydarzenia będą m.in.: Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytet Narodowy Akademia Kijowsko-Mohylańska, Instytut Historii Litwy, Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie, Instytut Georga Eckerta, Instytut Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Prisma Ukraina oraz Fundacja Krzyżowa.
Wyzwania współczesności a historia XX wieku
Panel zatytułowany 1939–2022. Jak doświadczenia obecnej rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie pomagają zrozumieć XX wiek? Polsko–niemiecko–ukraińska współpraca instytucjonalna będzie miał na celu zwrócenie uwagi uczestników na to, jak współczesne wydarzenia mogą stać się źródłami wiedzy historycznej i punktami odniesienia do refleksji nad przeszłością.
Organizatorzy zapowiedzieli, że podczas panelu zostanie podkreślona wyjątkowa rola dokumentacji w czasie trwającej wojny. Jak zapisano w opisie wydarzenia:
Obecna wojna jest doskonale udokumentowana. Opłakiwanie zmarłych w Ukrainie odbywa się publicznie i jest zapisywane na kamerach. Wydarzenia z linii frontu, dzięki technologiom i kanałom informacyjnym, można śledzić niemalże w czasie rzeczywistym.
Ten fragment ukaże, że wojna w Ukrainie różni się od wcześniejszych konfliktów – dzięki powszechnej cyfryzacji i obecności mediów społecznościowych historia będzie zapisywana i analizowana niemal natychmiast. Badacze zadadzą sobie pytania:
- W jaki sposób te nowe źródła informacji pomogą wytłumaczyć totalitaryzmy XX wieku?
- Jak instytucje zajmujące się refleksją nad historią przyczynią się do właściwego reagowania na wyzwania geopolityczne?
Dyskusja zapowiada się jako połączenie perspektywy historycznej z analizą współczesnych narzędzi cyfrowych i medialnych. Eksperci będą starali się wskazać, które formy dokumentacji sprawdziły się w praktyce i jakie kierunki współpracy międzynarodowej warto rozwijać w przyszłości.
III Kongres Badaczy Historii Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy – główne idee
Choć panel o wojnie w Ukrainie zapowiada się jako jeden z najważniejszych punktów programu, to III Kongres Badaczy Historii Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy obejmie znacznie szerszy zakres tematyczny. Główny motyw przewodni tegorocznej edycji brzmi: Nowy wizerunek sąsiadów – nowy język, nowe narracje, nowa edukacja o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.
W ramach kongresu zostaną zaprezentowane liczne wykłady, debaty i dyskusje panelowe, w których wystąpią przedstawiciele nauki z Polski, Litwy, Ukrainy i Białorusi. Prelegenci będą analizować m.in.:
- sposoby przedstawiania historii sąsiadów w edukacji szkolnej i akademickiej,
- zmieniające się narracje historyczne w przestrzeni publicznej,
- rolę tradycji i pamięci w budowaniu współczesnej tożsamości narodowej,
- wyzwania stojące przed badaczami zajmującymi się historią obszarów pogranicza.
Tego rodzaju refleksje będą szczególnie ważne w obliczu współczesnych kryzysów i konfliktów. Organizatorzy chcą pokazać, jak sposób opowiadania o przeszłości wpływa na teraźniejszość i jak może kształtować przyszłość.
Organizatorzy kongresu podkreślają, że wydarzenie ma dotyczyć nie tylko samej historii, lecz także pytań o tożsamość i postrzeganie innych narodów. W oficjalnym opisie kongresu zapisano:
Kim jesteśmy – kim są „inni”? Zmienność konstruktu „inności” to jeden z kluczowych tematów współczesnych badań nad historią i tożsamością zbiorową. Jak bardzo nasze wyobrażenia o „innych” są zależne od miejsca, czasu, tradycji, uprzedzeń – słowem: od kontekstu kulturowego? Kiedy „obcy” staje się „naszym”? Jak przez wieki społeczności żyjące na pograniczach kulturowych i politycznych radziły sobie z różnicą i nieufnością, a kiedy granice te stawały się przyczynkiem do nienawiści lub przemocy?
To pytania, które będą przyświecały całemu kongresowi. W kontekście trwającej wojny w Ukrainie dyskusja o tym, jak zmieniają się nasze wyobrażenia o „innych”, zyska szczególną siłę i znaczenie.
