Historia włoskiego winiarstwa to fascynująca opowieść o tysiącach lat eksperymentów, przemian i ewolucji. Dzięki nowoczesnym badaniom archeobotanicznym możemy dziś zrozumieć, jak ewoluowało włoskie winiarstwo – od zbieractwa dzikich winorośli po świadomą uprawę odmian, które dały początek współczesnemu bogactwu smaków i aromatów włoskich win. Odkrycia naukowców pokazują, że droga do doskonałości była dłuższa i bardziej złożona, niż dotychczas sądzono.
Włochy od wieków kojarzone były z produkcją wina, a samo winiarstwo stało się jednym z filarów ich kultury i gospodarki. Jednak droga do perfekcji w sztuce uprawy winorośli i wyrobu wina była długa i pełna eksperymentów. Nowe przełomowe badanie, przeprowadzone przez zespół archeobotaników kierowany przez Mariano Ucchesu z Université de Montpellier, pozwoliło szczegółowo prześledzić, jak ewoluowało włoskie winiarstwo od czasów prehistorycznych aż po średniowiecze.
W badaniu wykorzystano 1768 dobrze zachowanych pestek winogron pochodzących z 25 stanowisk archeologicznych rozsianych po całych Włoszech. Analizą objęto okres około 7000 lat – od wczesnego neolitu (VI tysiąclecie p.n.e.) aż do późnego średniowiecza (XIV wiek n.e.). Dzięki zastosowaniu nowoczesnych metod, takich jak morfometria geometryczna oraz liniowe analizy dyskryminacyjne, naukowcy byli w stanie nie tylko rozróżnić pestki dzikich i uprawnych winorośli, ale także zrekonstruować zmiany fenotypowe zachodzące w miarę ich udomowienia.
Jak ewoluowało włoskie winiarstwo w czasach neolitu i epoki brązu?
W najwcześniejszym okresie neolitu na terenie dzisiejszych Włoch nie zaobserwowano jeszcze dowodów świadczących o morfologicznym udomowieniu winogron. Mieszkańcy półwyspu nadal zbierali dzikie winorośle, które naturalnie rosły w regionie śródziemnomorskim.
Podobną sytuację potwierdziły analizy pestek z wczesnej epoki brązu (ok. 2050–1850 p.n.e.). Mimo że wcześniejsze badania archeologiczne wskazywały na możliwą obecność udomowionych winorośli w takich miejscach jak Pertosa Cave w południowych Włoszech czy Sa Osa na Sardynii, nowe analizy przeprowadzone przez zespół Ucchesu pokazały, że w północnych Włoszech winogrona nadal były głównie dzikie.
Stanowiska ze środkowej epoki brązu (ok. 1600–1300 p.n.e.) również nie wykazały znaczącej obecności form udomowionych, co świadczyło o tym, że proces świadomej uprawy winorośli był nadal w fazie początkowej.
Przełom późnej epoki brązu: kluczowy moment
Prawdziwa zmiana nastąpiła pod koniec późnej epoki brązu, w okresie ok. 1300–1100 p.n.e. W analizowanych próbkach pestek winogron odnotowano wyraźną transformację: coraz więcej pestek zaczęło wykazywać cechy typowe dla odmian uprawnych.
Był to moment, w którym społeczności zamieszkujące Italię zaczęły świadomie wybierać, rozmnażać i selekcjonować winorośle o pożądanych cechach: większych owocach, bardziej regularnym kształcie pestek i wyższej wydajności.
Oznaczało to narodziny rzeczywistej uprawy winorośli – proces, który trwał jeszcze kilka kolejnych stuleci, zanim osiągnął dojrzałą formę.
Etruskowie i rozwój w epoce żelaza
W epoce żelaza, a zwłaszcza na stanowiskach archeologicznych związanych z cywilizacją Etrusków (IV wiek p.n.e.), sytuacja uległa dalszej poprawie.
Większość pestek z tego okresu klasyfikowano jako formy w pełni udomowione, co świadczyło o wysoce rozwiniętej kulturze winiarskiej. Etruskowie nie tylko doskonalili techniki uprawy, ale także eksportowali swoje wina do różnych regionów basenu Morza Śródziemnego, a ich praktyki rolnicze inspirowały inne społeczności.
Włoskie winiarstwo w czasach Imperium Rzymskiego
Wraz z nadejściem czasów Imperium Rzymskiego (I–VI wiek n.e.) winiarstwo przeżyło prawdziwy rozkwit. Archeolodzy odnaleźli dużą liczbę pestek winogron o cechach charakterystycznych dla odmian uprawnych.
Jednakże badania wykazały również pewne zaskakujące zjawisko: w niektórych regionach odnajdywano formy pośrednie między dzikimi a uprawnymi winoroślami. Oznaczało to, że Rzymianie wciąż eksperymentowali, krzyżując odmiany lokalne z udomowionymi szczepami, tworząc nowe, bardziej odporne i lepiej przystosowane do warunków środowiskowych odmiany winogron.
To właśnie w tym czasie rozpoczęto świadome rozwijanie lokalnych odmian, dostosowując je do różnych typów gleb i mikroklimatów występujących na terenie ogromnego imperium.
Średniowiecze: osiągnięcie współczesnych standardów
W okresie średniowiecza (VIII–XIV wiek) proces udomowienia winorośli został niemal całkowicie zakończony. Pestki winogron znajdowane w stanowiskach archeologicznych z tego okresu wykazywały wszystkie cechy morfologiczne charakterystyczne dla dzisiejszych odmian uprawnych.
Był to czas, gdy włoskie winiarstwo osiągnęło poziom porównywalny z tym, który znamy obecnie. Techniki uprawy, selekcji i produkcji wina stały się bardziej wyrafinowane, a wino odgrywało coraz większą rolę nie tylko w codziennym życiu, ale także w gospodarce i kulturze.
Jak ewoluowało włoskie winiarstwo według badań pestek winogron
Badanie przeprowadzone przez Mariano Ucchesu i jego zespół było jednym z najbardziej kompleksowych projektów archeobotanicznych dotyczących historii winorośli w Europie. Wyniki pokazują jasno:
- Początkowo, przez tysiące lat, społeczności na terenie Italii polegały na dzikich winoroślach.
- Przełom nastąpił pod koniec późnej epoki brązu, kiedy rozpoczęto świadomą uprawę i selekcję.
- Etruskowie oraz Rzymianie znacząco przyczynili się do rozwoju i rozpowszechnienia winorośli uprawnej.
- W średniowieczu winiarstwo we Włoszech osiągnęło zaawansowany poziom technologiczny i biologiczny.
Chociaż badanie obejmowało wiele stanowisk archeologicznych, naukowcy podkreślali, że to tylko część opowieści. Dalsze badania, łączące paleogenomikę i analizy morfometryczne, mogą jeszcze bardziej wzbogacić naszą wiedzę o tym, jak człowiek kształtował uprawy winorośli na przestrzeni tysiącleci.
Źródło: Mariano Ucchesu i in., Tracing the emergence of domesticated grapevine in Italy, PLOS ONE [dostęp: 29.04.2025].
Fot. poglądowa
