Jeńcy wojny polsko-rosyjskiej 1919-1920 | Recenzja

W stosunkach polsko-rosyjskich historia jest wielkim problemem. Losy jeńców podczas wojny w latach 1919-1921 należą do jednej z bardziej drażliwych kwestii i są wykorzystywane jako narzędzie walki politycznej i propagandowej. Lech Wyszczelski włączył się do dyskusji nad problemem książką Jeńcy wojny polsko-rosyjskiej 1919-1920.

Prof. Lech Wyszczelski jest autorem wielu prac z zakresu historii wojskowości, zarówno artykułów, jak i monografii. Najbardziej znane są jego książki na temat wojen i międzywojennej armii. Tym razem sięgnął po temat trudny z wielu powodów – tak z względu na temperaturę aktualnych dyskusji i ich jakość, ale także z powodu problemów związanych z bazą źródłową.

Publikacja nie jest typową monografią, ponieważ porusza również kwestie metodologiczne i błędy popełniane w trakcie dotychczasowych badań, przedstawia podejście historyków polskich i rosyjskich do problemu, a także omawia jego propagandowe wykorzystanie. Część wstępna, o którem mowa, obejmuje kilkadziesiąt stron, ale warto ją przeczytać, bowiem obrazuje trudności w badaniach oraz w polemice polskich znawców z historykami rosyjskimi i ich publikacjami. Autor wielokrotnie wskazuje na wybiórczość, selektywność i subiektywizm prac publicystycznych i naukowych zza wschodniej granicy. Lech Wyszczelski omawia również problemy związane z niedoborem i brakiem dokumentów po stronie polskiej, a także, co nie jest nowością, trudnościami stawianymi przez Rosję, która niechętnie dzieli się wiedzą na temat posiadanych przez siebie archiwaliów. Podobnie zresztą jest z udostępnianiem ich badaczom polskim, którzy próbują do nich dotrzeć.

Ważnym elementem książki jest pokazanie przyczyn trudnych warunków w obozach jenieckich, ponieważ w dyskusji często pojawia się zarzut zabijania (mordowanie, głodzenie etc.) jeńców przez Polaków. Autor rozprawia się z tym, pokazując obozy jenieckie w ówczesnej rzeczywistości. Niedobory żywności, choroby (np. tyfus, czerwonka), brak opału i zwykła bieda (wynikająca również z działań wojennych) przekładały się na sytuację w obozach jenieckich mimo wysiłków administracji wojskowej, Czerwonego Krzyża oraz innych instytucji i organizacji.

W dalszej części omówiony został sposób obchodzenia się z jeńcami i przetrzymywania ich. Autor opisuje tu rozwój polskiego systemu obozów i administracji oraz stosunek do pochwyconych, nie stroniąc przy tym od wskazywania mocnych i słabych stron wprowadzonych rozwiązań. Dotyczy to zarówno całości systemu, jak i poszczególnych obozów, które zostały omówione wraz z reakcjami władz na niedomagania i uchybienia. Jak wskazuje L. Wyszczelski, analogiczne zaprezentowanie rosyjskiego podejścia do jeńców nastręcza wiele trudności, toteż część ta jest o wiele krótsza, bardziej ogólna i w zasadzie sprowadzona do praktyki obchodzenia się z polskimi jeńcami.

Niemniej ciekawa jest część poświęcona dostawaniu się żołnierzy do niewoli w poszczególnych fazach wojny. Autor pokazuje gdzie i kiedy armie traciły ludzi oraz jak radzono sobie z dużymi grupami jeńców. Z tą kwestią wiążą się dosyć obszerne rozważania dotyczące ogólnej liczby jeńców – analizie i krytyce zostały poddane dokumenty, wydawnictwa źródłowe oraz opracowania polskie i rosyjskie. Towarzyszy temu omówienie kwestii zachorowalności i śmiertelności jeńców rosyjskich w polskich obozach. Kwestia zgonów i chorób również bywa poruszana przez stronę rosyjską jako podstawa twierdzenia o celowym unicestwianiu jeńców.

Zwieńczenie książki jest dwojakie. Z jednej strony autor omawia rozwiązanie problemu jeńców wojennych (zwalnianie, repatriacja etc.), a z drugiej odnosi się do lansowanej w Rosji tezy o „anty-Katyniu”, tj. mordowaniu jeńców przez stronę polską.

Książka L. Wyszczelskiego, zgodnie z jego wstępnymi uwagami, skupia się głównie na jeńcach po stronie polskiej i nie wyczerpuje bynajmniej tematu. Moim zdaniem jest godna uwagi, ponieważ pokazuje problem jeńców z wielu stron – stosunku władz, rzeczywistości, ale i z punktu widzenia obecnej, często upolitycznionej dyskusji. Publikacja zasługuje na uwagę czytelników i tych, których interesuje kwestia jeniecka, a także skierowana jest do osób, które pragną zobaczyć jak historia staje się orężem propagandowym.

Ocena 5,5/6

Robert Witak

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*