Kobieta i rewolucja francuska |Opowiada dr Anna Łysiak-Łątkowska

Trudno wyobrazić sobie rewolucję francuską bez postaci pełnych pasji, odwagi i determinacji. W burzliwych latach 1789-1799 kobiety nie tylko stały na czołowej linii protestów, ale stawały się symbolem nowych, gwałtownych idei. Kobieta i rewolucja francuska to opowieść o wyzwoleniu, walce o prawa, ale także o brutalnym tłumieniu nadziei na równość. Historia ta, pełna sprzeczności, pokazuje, jak rewolucja miała wpływ na życie tych, którzy chcieli zmieniać świat – i na to, jak postrzegano ich w ówczesnym społeczeństwie.

Tzw. Wielka Rewolucja przyniosła szereg zmian w całym ówczesnym świecie na wielu płaszczyznach i z pewnością była „momentem” przełomowym dwóch epok. „Rewolucja francuska z lat 1789-1799 była czasem ogromnych, a przy tym i nieraz gwałtownych przemian w wielu sferach życia publicznego, ale i wkraczała w życie prywatne. Sytuacja i położenie kobiet w czasie rewolucji były zróżnicowane.” Protesty, skargi i żale, ale także angażowanie się w działalność rewolucyjną. Jaki był udział kobiet w jednym z najburzliwszych momentów w dziejach Europy? Na to pytanie odpowiedziała dla portalu Historykon.pl dr Anna Łysiak-Łątkowska z Uniwersytetu Gdańskiego.

Negatywny obraz kobiet w czasie rewolucji francuskiej

Maria Antonina, jak wiadomo, została zgilotynowana, w retoryce rewolucyjnej stała się symbolem wyuzdania, rozpusty i rozrzutności (stąd przydomek Madame Deficit), zgubą Francji. To kształtowało przekonanie o negatywnym wpływie kobiet. Śmierć poniosły także i inne arystokratki, tu warto wspomnieć o ściętej na gilotynie, przebywającej w okresie rewolucyjnym w Paryżu polskiej księżnej Rozalii Lubomirskiej.

Zginęły także zakonnice, w tym karmelitanki z Compiègne, które na początku XX wieku zostały beatyfikowane. Na śmierć zostały skazane i te kobiety, które, nie będąc ani arystokratkami, ani zakonnicami, uznane zostały za wrogów rewolucji. Największy okres represji wobec nie tylko kobiet, ale i tych wszystkich, którzy uznani zostali za przeciwników rewolucji i republiki przypadł na okres rządów jakobinów.

Kobieta i rewolucja francuska: codzienne wyzwania i protesty

Rewolucyjna codzienność zmusiła wiele kobiet do zmagania się z trudnościami, przede wszystkim dotkliwie odczuwanym widmem głodu zagrażającym ich rodzinom, stąd gwałtowne protesty przeciw brakowi żywności, udział w rozruchach głodowych. Ich uczestnictwo nie ograniczało się tylko do tych zamieszek.

Licznie wzięły udział w wydarzeniach rewolucyjnych jak: zburzenie Bastylii i słynny marsz na Wersal, manifestacje, demonstracje, były obecne na trybunach, zebraniach rewolucyjnych. Miały udział w formułowaniu zeszytów zażaleń, które zawierały skargi, postulaty i żądania społeczeństwa francuskiego. Były to w przeważającej ilości kobiety z ludu, a wśród nich zwolenniczki sankiulotów nazywane sans-Jups, a także furie gilotyny oraz trykociarki (dziewiarki).

Nazwa wzięła się od tego, iż robiły na drutach, uczestnicząc w różnych wydarzeniach rewolucyjnych. Określenie to stało się synonimem, z jednej strony ludowej rewolucjonistki, a z drugiej kobiety okrutnej, pełnej przemocy i nienawiści. W ten sposób utrwalał się pogląd, iż kobieta wychodząc poza swoją tradycyjną rolę staje się istotą okrutną.

Kobieta i rewolucja francuska: kluby rewolucyjne i walka o równouprawnienie

Kobiety angażowały się także w powstawanie i działalność klubów rewolucyjnych. Razem z mężczyznami należały do Cercle Social, a w jego ramach nazwały się Przyjaciółkami Prawdy. Z ich działalnością związana była Olimpia de Gouges, autorka Deklaracji Praw Kobiety i Obywatelki z 1791 roku napisanej na wzór Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela.

Deklaracja Praw Kobiety i Obywatelki głosiła równość praw obu płci. Podobne kluby powstawały w różnych miastach Francji, a ich członkinie niekiedy nazywały się Amazonkami. Dążyły do równouprawnienia, uzyskania praw wyborczych, wysuwały postulaty polityczne. Miały one poparcie wśród niektórych rewolucjonistów. Zwolennikiem przyznania prawa do edukacji, praw wyborczych i równouprawnienia kobiet był Jean Antoine de Condorcet. Zarówno on, jak i O. de Gouges zostali ścięci na gilotynie.

Kobieta podczas rewolucji: salony i symbolika

Kobiety zakładały i prowadziły także salony, co było nawiązaniem i kontynuacją tradycji salonnières z epoki ancien régime’u. W czasie rewolucji były znane dwa salony — prowadzony przez madame Roland, żonę znanego żyrondysty, oraz ten, któremu przewodziła Madame de Staël, córka Jakuba Neckera.

Kobieta podczas rewolucji stała się także symbolem – od Marianny symbolu Republiki przez wolność, równość, sprawiedliwość. Był to obraz kobiety nierealnej, ale wyobrażeniowej, wyidealizowanej, a także abstrakcyjnej nosicielki określonych cech potrzebnych idei rewolucyjnej.

Kobieta i rewolucja francuska: zmiany w świadomości i statusie

To wszystko ukazuje różnorodność i odmienność postaw kobiet w czasie rewolucji francuskiej. Rewolucja francuska nie zmieniła społecznego i prawnego statusu kobiet. Przyznane im w 1791-1792 roku prawa do dziedziczenia i rozwodu wkrótce zostały cofnięte. Jedyne prawo, które je obowiązywało, to prawo do śmierci, równe dla arystokratek, zakonnic, rewolucjonistek, zwolenniczek równouprawnienia.

Hasła rewolucji wolności i równości, prawa człowieka i obywatela nie dotyczyły i nie objęły kobiet. Logika władzy jakobińskiej nie akceptowała niezależności, wolności, odmienności poglądów, dlatego wszystko, co nie było z nią zgodne, musiało zostać zniesione i unieważnione. Płeć była czynnikiem dodatkowo wzmacniającym zakazy wobec kobiet.

Zmiany w świadomości kobiet: rewolucja francuska jako punkt zwrotny

Mimo tego, rewolucja francuska wprowadziła na scenę wydarzeń publicznych kobiety, które pojawiły się na niej, przekraczając przestrzeń uznawaną za właściwą dla nich. Co więcej, nie dotyczyło to pojedynczych, wyjątkowych kobiet (pod względem urodzenia, talentów, urody), ale miało wymiar zbiorowy obejmujący kobiety różnorodne, ze wszystkich stanów i warstw, o różnym statusie majątkowym i poziomie wykształcenia.

Te różne kobiety podejmowały wspólną działalność, co pokazało ich zdolność do jednoczenia się. Choć formalnie nie zostały obywatelkami, rozwinęła się w nich świadomość obywatelska wyrażająca się w przedstawianiu i wypowiadaniu własnego zdania i opinii, przekonaniu o prawie do ich posiadania, a także możliwości podejmowania decyzji. Zmiany dokonały się więc w wymiarze mentalnym i na poziomie świadomości, stanowiąc jeden z momentów w procesie prowadzącym do zmian w położeniu i równouprawnieniu kobiet.