Ameryka przed Kolumbem nie była pustą sceną czekającą na europejskich aktorów. Funkcjonowały tu społeczeństwa, które potrafiły planować miasta, ujarzmiać wodę, produkować masowo ceramikę i nadawać śmierci skomplikowaną oprawę rytualną. Kultury prekolumbijskie Ameryk pokazują świat uporządkowany, technicznie sprawny i symbolicznie gęsty, choć przez wieki pozostający poza głównym nurtem narracji historycznej. Paracas, Moche czy Monte Albán przypominają, jak wiele cywilizacji zniknęło, zanim ktokolwiek zdążył je opisać.
Historia Ameryk długo opowiadana była z jednego punktu widzenia: momentu kontaktu z Europą. Wszystko, co wcześniejsze, sprowadzano do tła albo egzotyki. Dopiero archeologia XX wieku zaczęła systematycznie odsłaniać materialne ślady dawnych społeczności i porządkować ich chronologię.
Grobowce, osady, systemy irygacyjne i monumentalne budowle pozwalają dziś rekonstruować nie tylko przebieg dziejów, lecz także codzienne praktyki, relacje społeczne i wyobrażenia o świecie. Ten fragment prowadzi przez wybrane kultury obu Ameryk, bez mitologizacji, za to z naciskiem na konkret i skalę osiągnięć.
Kultury peruwiańskie
Od około 900 roku p.n.e. do 400 roku n.e. na pustynnym pół wyspie na południe od Limy rozwijała się kultura Paracas, która była powiązana z wcześniejszą kulturą Chavín. Wiemy o niej dopiero od lat 20. XX wieku, kiedy to podczas wykopalisk na wzgórzu Cerro Colorado w południowozachodnim Peru odsłonięto grobowce szybowe, w których znajdowały się liczne zwłoki owinięte w misterne tkaniny.
Tekst jest fragmentem książki Bardzo krótka historia świata, która została przez nas objęta patronatem medialnym i czeka na Ciebie tutaj:
Odkrycie to pokazało, że przedstawiciele kultury Paracas kultywowali rozbudowane tradycje pogrzebowe: ciała zmarłych konserwowano przez mumifikację, suszenie lub wędzenie, a do grobów wkładano wyroby ceramiczne i inne dary.
Z kolei w północnozachodnim Peru, w pobliżu miasta Trujillo i rzeki Moche, na początku XX wieku odkryto ślady kul tury Mochica (Moche), która rozwijała się od I wieku p.n.e. do VIII wieku n.e. Wśród odkrytych artefaktów szczególnie wyróżniają się przedmioty ze złota, ceramiczne naczynia pokryte drobiazgowymi malunkami (przedstawiciele kultury Mochica jako pierwsi wytwarzali ceramikę przy użyciu form, które pozwalały masowo powielać niektóre kształty) oraz przypominające piramidy ogromne budowle zwane huacas.
Największa z nich, Huaca del Sol, nazywana obecnie Świątynią Słońca, ma ponad 41 metrów wysokości i jest największą prekolumbijską konstrukcją budowlaną w Peru. Ludy kultury Mochica były społecznością rolniczą, która opracowała zaawansowane metody irygacji oraz zapoczątkowała zastosowanie guana (odchodów ptaków morskich) do nawożenia gleby.
Inne kultury Ameryk
W Ameryce Północnej przeważały koczownicze plemiona epoki kamienia. Około 500 roku p.n.e. na kontynencie zaczęto stosować nowe metody uprawy ziemi. W rejonie doliny rzeki Ohio przedstawiciele kultury Adena (ok. XI w. p.n.e. – ok. III w. n.e.), którzy prowadzili głównie zbierackołowiecki tryb życia, uprawiali kilka miejscowych roślin, m.in. słoneczniki, dynie i tytoń do celów ceremonialnych. Budowali duże ziemne kurhany, a także olbrzymie konstrukcje ziemne w kształcie zwierząt, z których część przetrwała do dziś.
Od około 200 roku n.e. społeczność zwana kulturą Mogollon, która zamieszkiwała góry południowowschodniej Arizony i południowozachodniego Nowego Meksyku, zaczęła wytwarzać wysokiej jakości ceramikę zdobioną pięknymi malunkami. Jej członkowie żyli w małych wioskach, mieszkali w półziemiankach i zajmowali się głównie zbieractwem i łowiectwem. Niewielkie ośrodki kultury Mogollon przetrwały do około 1450 roku n.e.
Na południu Meksyku, na wyżynie leżącej na terenie dzisiejszego stanu Oaxaca, około VIII wieku p.n.e. założono Monte Albán, jedno z najwcześniejszych mezoamerykańskich miast. Do około II wieku n.e. było miastem Olmeków, potem stało się centrum kultury Zapoteków.
W tym okresie wytyczono tzw. Wielki Plac, a wokół niego wzniesiono zespół budowli różnego typu, m.in. dwie świątynie (na szczytach piramid schodkowych), obserwatorium astronomiczne oraz boisko do rytualnej gry w piłkę. Szczyt rozwoju Monte Albán osiągnęło między 400 a 500 rokiem n.e., ale do 750 roku n.e. całkowicie się wyludniło.
Tekst jest fragmentem książki Bardzo krótka historia świata i powstał we współpracy z Wydawnictwem RM.
Fot. Barwne, bogato zdobione tekstylia Paracas, domena publiczna
